Кіріспе

Фиденае (Φιδῆναι) – Лациумның ежелгі қаласы, Римнен шамамен 8 км солтүстікке қарай, Салария жолында орналасқан. Оның тұрғындары Фиденаттар деп аталған. Тибр Этрурия мен Лациум арасындағы шекара болғандықтан, Фиденае өзеннің сол жағалауындағы елді мекен этрустардың Лациумға қарай кеңеюін көрсетеді. Ежелгі қаланың цитаделі қазіргі Вилла Спада орналасқан төбеде болған деген болжам бар, бірақ ертедегі құрылыстардың немесе қорғаныс құрылымдарының іздері табылмаған; солтүстік жаққа қарай жартастарда рим заманына дейінгі қабірлер сақталған. Кейінірек пайда болған ауыл биік жолдың шығыс жиегіндегі төбенің төменгі бөлігінде орналасқан, ал оның куриясы 1889 жылы қазылып алынған, онда Сенат Фиденатиумның Марк Аврелийге арнаған жазуы бар. Басқа да ғимараттардың қалдықтарын көруге болады.

Рим патшалығымен қақтығыстар

Бастапқыда этрусктардың қонысы болған бұл елді мекен Рим аумағының шекарасында орналасқан және кейде Рим мен Вейи арасында иелігі ауысып тұрды. Римнің алғашқы патшасы Ромулдың билігінде болған б.з.д. 8 ғасырында, аңыз бойынша, Фиденаттар мен Вейенттер Риммен соғыста жеңіліске ұшырады. Жеңілістен кейін онда колония құрылған болуы мүмкін, себебі Ливий Фиденаны Рим колониясы деп сипаттайды. Фидена мен Вейи б.з.д. 7 ғасырының ортасында Римнің үшінші патшасы Тулл Гостилийдің тұсында және б.з.д. 6 ғасырының басында Римнің бесінші патшасы Тарквиний Приск тарапынан қайта жеңіліске ұшырады.

Рим республикасымен қақтығыстар

Рим республикасының алғашқы кезеңінде Фидена қаласы, сабиннен шыққан жаңа Клаудий руының пайдасына өз жерлерінің көп бөлігінен айырылуға әкелетін шешім қабылдады. Римнің соңғы патшасы Луций Тарквиний Суперб, қуылғаннан кейін, бастапқыда этрусктің араласуын күтті. Клузиумдық Ларс Порсенна, Супербтың мінез-құлқы мен әдеп-санасына наразы болып, жаңа республикамен бейбітшілік орнатты. Тарквинийлер содан кейін Лациумды бағындырды. Секст Тарквиний, оның Лукрецияны зорлағаны монархияны құлатуға себеп болды (Габиде өлтірілмесе), бұрынғы шарттар патшаларды қуылту арқылы жойылды деп мәлімдеп, сабиндерді Римге қарсы соғысқа көндірді. Тарквинийлер енді латындықтардың араласуына мүдделі болды. Римнің жеңіске жеткен шағын қақтығыстарынан кейін, сабиндер дауыс беріп, Рим қаласына шабуыл жасауға шешім қабылдады (бұрынғы оқиға естерінде болған болуы мүмкін). Тарквинийлер бұрынғы Рим одақтастары Фидена мен Камерияны өз жағына тартты. 505/504 жж. сабиндердің толық жеңілісінен кейін Фидена қаласы қоршауға алынды. Қала бірнеше күннен кейін басып алынды: римдіктер тұтқындарды жинап, олардың алдында жоғары шенді офицерлерді жазалады (сабымен ұрып, фасцестің балтасымен бас кесті, бұл мемлекетке қарсы қылмыс үшін стандартты жаза), ал қалғандарын қатаң ескертумен босатып жіберді. Фиденада гарнизон орналастырылды, ал оның мүшелеріне қаланың көп бөлігінен жер берілді. Клаудий руының аты соғысқа қатысқандығы туралы еске алынбаған, бірақ оларға Анио өзенінен солтүстікке қарайғы жерлер берілді, оның бір бөлігі Фиденада орналасқан. Олар бұл ұсынысты Фидена жеңілген жағдайда ғана ала алатын, яғни олар науқанға қатысуға шақырылғандығын көрсетеді; тіпті гарнизон болған болуы мүмкін. Фидена 435 ж. римдіктер басып алғаннан кейін толығымен римдік билікке көшті және классикалық авторлардың айтуынша, олардың заманында көбінесе құлайтын жерге айналды. Дегенмен, бұл қалада пошта станциясы болған болуы мүмкін.

Стадион апаты

27 жылы Фиденаеде Атилиус есімді кәсіпкер салған, көріне берік емес ағаш амфитеатр құлап, тарихтағы ең қорқынышты стадион апаты болды. Онда кем дегенде 20 000 адам қаза тауып, жалпы 50 000 көрерменнің көптегені жарақат алды. Бірақ, бұл көрсеткіштер шамадан тыс үлкейтілген болуы мүмкін. Император Тиберий гладиаторлық ойындарға тыйым салған еді, тыйым алынған соң, халық алғашқы ойындарға көптеп жиналды, сол себепті стадион құлағанда көп адам болды. Оқиға болған кезде Тиберий Каприде, қауіпсіз жасырынған жерінде болды, бірақ ол дереу Фиденаеге апаттан зардап шеккендерге көмектесу үшін келді. Рим Сенаты 400 000 сестерциядан кем қарлы адамдарға гладиаторлық көрсетілімдер ұйымдастыруға тыйым салып, болашақта салынатын барлық амфитеатрлардың берік негізде тұруын, тексеріліп, қауіпсіздігі расталуын міндеттеді. Үкімет сондай-ақ Атилиусты елден қуды.