Кіріспе

Герберт Генри Леман (1878–1963) – американдық саясаткер және қаржыгер, 1933–1942 жылдары Нью-Йорк штатының 45-ші губернаторы, ал 1949–1957 жылдары АҚШ Сенатында Нью-Йорк штатын өкілдік еткен демократ.

Ерте өмір және мансап

Ол Нью-Йорк қаласындағы Манхэттенде реформалық еврей отбасында дүниеге келді. Ол Бабеттаның (құрметті әкесі Ньюгасс) және Германияда туған иммигрант Майер Леманның ұлы, Lehman Brothers қаржылық қызметтер фирмасын бірлесіп құрған үш бауырдың бірі. Оның ағасы – Нью-Йорк апелляциялық сотының судьясы Ирвинг Леман. Герберттің әкесі 1848 жылы Германияның Римпар қаласынан Монтгомериге (Алабама штаты) келіп, құл заманындағы мақта бизнесімен айналысты. Оңтүстік АҚШ-та мақта ең маңызды өнім болғандықтан және әлемдік сұраныс пайдалы бизнеске алып келгендіктен, Леман бауырлары мақта өндірушілерге айналып, тауарлары үшін төлем ретінде клиенттерден мақта толымдарын қабылдады. Мақта саудасы олардың бизнесінің басты бағыты болды. 1867 жылы Мейер мен Эммануэль компанияның штаб-пәтерін Нью-Йоркке көшірді және Нью-Йорк мақта биржасын құруға көмектесті. Ол Юлиус Сакс құрған Сакс мектебінде оқыды. 1895 жылы Нью-Йорктегі Сакс колледжін бітірді, ал 1899 жылы Б.А. Уильямс колледжін бітірді. Колледжден кейін Леман тоқыма өндірісінде жұмыс істеді, ақырында Бруклиндегі J. Spencer Turner Company компаниясының вице-президенті және қазынашысы болды. 1908 жылы ол ағасы Артур және туысы Филиппен бірге Нью-Йорк қаласындағы Lehman Brothers инвестициялық банк фирмасының серіктесі болды. 1917 жылғы сәуірдегі өтініші қаралып жатқанда, Леман АҚШ Әскери-теңіз күштеріне тоқыма саласындағы сарапшы ретінде өз қызметін ұсынды, себебі теңіз күштеріне формалар мен басқа да соғыс киімдері мен жабдықтарына тоқыма керек болды. 1934 жылы Леман итальяндық иммигрант Анна Антониоға кешірім беруден бас тартты, оны күйеуін өлтіру үшін жалдамалы кісілерді жалдаған деп айыптады, ол күйеуінің зорлық көрсеткенін мәлімдеді. 1941 жылғы қазан айында Лилиан Хеллман мен Эрнест Хемингуэй Францияда тұтқындалған антинацистік белсенділерге ақша жинау үшін кешкі ас ұйымдастырды. Нью-Йорк губернаторы Герберт Леман қатысуға келісті, бірақ кейбір демеуші ұйымдардың «ұзақ уақыттан бері коммунистік қызметпен байланысты» екенін жазды. Хеллман: «Мен комитет мүшелерінің саясатын сұрамадым және ешкім де ешкімнің адалдығын өзінен басқа растай алмайды» деп жауап берді. Ол жиналған қаражат уәделенгендей жұмсалатынын айтып, кейіннен оған толық есеп берді. Келесі айда ол оған былай деп жазды: «Менің ойымша, сен де 147 демеушінің жетісінің жұмысынан бас тартқанын білгеніңді көріп, қайғырып, ұяласың. Менің ойымша, әлемдегі барлық халықтардың ішінде біз үшін күрескендерге қандай да бір себеппен көмек көрсетуден бас тартқан соңғы халық болуымыз керек». 1942 жылғы 3 желтоқсанда ол өкілеттігі аяқталуға бір ай қалғанда, АҚШ Мемлекеттік департаментінің Шетелдегі көмек және қалпына келтіру операциялары кеңсесінің директоры болып тағайындалуды қабылдап, губернаторлықтан кетті. Ол 1943-1946 жылдары Біріккен Ұлттар Ұйымының Көмек және қалпына келтіру басқармасының бас директоры болды.

АҚШ сенаторы

Леман 1946 жылы Нью-Йорк штатынан АҚШ сенаторына демократтық үміткер болды, сонымен қатар либералдық және американдық еңбек партияларының тізімі бойынша да сайлауға түсті, бірақ республикалық кандидат Ирвинг Айвске жеңіліп қалды. 1949 жылы ол қайтадан үміткер болды, бұл жолы Роберт Ф. Вагнердің қызмет мерзімінің қалған бөлігін аяқтау үшін өткізілген арнайы сайлауда. Леман Вагнердің отставкасынан кейін бос қалған орынды уақытша толтыруға тағайындалған Джон Фостер Даллесті жеңіп, 1950 жылдың 3 қаңтарында сенаттағы орнын иеленді. 1950 жылдың 17 қазанында Нью-Йорк штатының Жоғарғы сотының судьясы Фердинанд Пекора және сенатор Леман (D NY) CIO PAC атынан радио арқылы сөз сөйледі (кешкі 22:30-23:15). Ол сайлау науқанында демократтық және либералдық партиялардың тізімі бойынша сайлауға қатысты, ал Америка Еңбек партиясы өз мүшелерін ешқандай кандидатқа дауыс бермеуге шақырды. 1950 жылы Леман демократтық және либералдық бағыттар бойынша толық мерзімге қайта сайланды, Америка Еңбек партиясы оған қарсы болды.

Зейнеткерлік және өлім

Сенаттан зейнетке шыққаннан кейін Леман саяси белсенділігін жалғастырды, 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басында Элеонора Рузвельт және Томас К. Финлеттермен бірге Манхэттендегі реформалық демократиялық қозғалысты қолдады, нәтижесінде ұзақ жылдар бойы билікте болған Тамани Холлдың басшысы Кармин ДеСапио жеңіліске ұшырады. Ол сондай-ақ Централь парктегі Леман балалар зообағының (қазіргі Тиш зообағы) құрылуына көмектесті. Леман Нью-Йорк штатының алғашқы және 2007 жылы Элиот Спитцер қызметке кіргенге дейін жалғыз еврей губернаторы болды. Сенаттағы мансабының көп бөлігінде ол жалғыз еврей сенатор болды. Көптеген еврей сайлаушылары Шығыс Еуропадан АҚШ-қа көшіп келгенімен, Леманның отбасы Германиядан шыққан. Леман өмірінің соңғы екі жылын денсаулығы нашарлап, Нью-Йорк қаласындағы үйінде өткізді. 1963 жылдың 5 желтоқсанында 85 жасында жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды. Леман Нью-Йорк штатының Вальхалла қаласындағы Кенсико зиратында жерленген.

Жеке өмір

1910 жылы 28 сәуірде Леман Эдит Луиза Алтшульге (банкир Франк Алтшульдің қарындасы) үйленді. Олардың үш баласы болды: Хилда (1921), Питер (1917) және Джон. Хилда, Питер және Джон Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ әскерінде қызмет етті; Питер әрекетте жүрген кезінде қаза тапты. Питер үйленді және екі қызы болды: Пенни Леман (1940) және Венди Леман (1942). Оның қызы Хилда үш рет тұрмысқа шықты. 1940 жылы Хилда француз-орыс тегінен шыққан WPA актері Борис Де Вадецкийге тұрмысқа шықты; олар кейін ажырасты. 1945 жылы ол АҚШ армиясының майоры Юджин Л. Полға тұрмысқа шықты; олар кейін ажырасты. Нью-Йорк қалалық университетінің Леман колледжі оның құрметіне аталған; 2005 жылдың қыркүйегінде мүсінші Джон Белардо жасаған Леманның бюсті ашылды. Леман колледжінің Америка зерттеулері жоғары мектебі кампуста орналасқан. Уильямс колледжінде, Буффало университетінде, Потсдам колледжінде (SUNY) және Бингемтон университетінде колледж жатақханалары оның құрметіне аталған. Стейтен-Айленд паромдарының бірі, «Губернатор Герберт Х. Леман» кемесі, оның есімімен аталған. Ол 2007 жылы 42 жылдық қызметтен кейін зейнеткерлікке шығып, металл терісіне сатылды. Колумбия университетінде Герберт Х. Леман атындағы Америка тарихы орталығы бар. Леманның құжаттары Колумбия университетінің кітапханаларына сыйға берілді және оның құрметіне аталған әлеуметтік ғылымдар кітапханасында сақталады. Сонымен қатар, Колумбияда Герберт Леман атындағы Үкімет профессоры бар, қазіргі тағайындалғаны – Махмуд Мамдани. Колумбияның серіктес мектебі Барнард колледжінде бұрын Герберт Леманның қарындасы Адель Левисон Леманның құрметіне аталған ғимарат болған, онда Волман кітапханасы орналасқан. Барнардтың Altschul залында «Леман аудиториясы» бар. Уильямс колледжі, Леманның бітірген орны, 1928 жылы оның есімімен жатақхана атады. Нью-Йорк штатының Бронкс аймағындағы Вестчестер скверіндегі Леман орта мектебі (1974 жылы құрылған) оның құрметіне аталған. 1974 жылы Леман еврей-американдық Даңқ залына енгізілді. Израильдің солтүстігіндегі Лиман қаласы оның құрметіне аталған. 1947 жылы АҚШ Өкілдер палатасының кіші комитеті алдындағы куәлігінен алынған: «Осы жерді барлық адамдар үшін мүмкіндік пен үміт шамына айналдыру үшін, олар өздерінің қолдары мен миларының шеберлігін әкелген иммигранттар», – деген сөздер 2004 жылдан бері АҚШ паспортының бірнеше нұсқасына оның құрметіне жазылған.