Кіріспе

Канадалық саясаткер

Стэнли Брехаут Эгертон Райерсон (12 наурыз 1911 жыл - 25 сәуір 1998 жыл) – канадалық тарихшы, педагог және саяси белсенді. Оның ата-анасы Эдвард Стэнли Райерсон мен Тэсси Де Винье болған, олар Торонто қаласындағы жақсы жағдайдағы орта тапқа жататын отбасы еді. Райерсон өз әкесінің әулетін он тоғызыншы ғасырдағы Торонтодағы көрнекті методист Эгертон Райерсонға дейін жегізе алды. Оның әжесі Эмили Элиза Бити, Конфедерацияның құрылушыларының бірі Уильям Макдугалдың қарындасы болды; ал анасының тарапынан ол 1638 жылы Трой-Ривьердегі француз командирі Луи Антуан Бреха де Л’Ильмен туысқан еді.

Идеологиялық шығу тегі

Оның коммунизмге деген берілгендігін толық түсіну үшін 1931 жылы Париждегі Сорбоннада оқыған кезеңін қарастыру қажет. Сицилиялық шаруа реалистік романының авторы Джованни Верганың еңбектері бойынша жоғары білім дипломдық жұмысын дайындағанда Райерсон коммунистік қызметке қатысты. Еуропаны аралап жүргенде, ол Испания мен Италиядағы алғашқы дағдарыс жылдарындағы саяси дүрбелеңді бастан өткерді, ал Парижде 1871 жылғы Париж коммунасының соңғы тірі қалған мүшесі З. Камелинаттың қоштасу рәсіміне қатысты. 1932 жылы осы күні 200 000 адаммен бірге Пьер-Лашез зиратына қадам басқанда Райерсон француздық солшылдармен терең байланыс сезімін басынан өткерді. Еуропадағы тәжірибесі капиталистік әлемге деген оның көзқарасын өзгертті және ол былай деп жазды: "Капитализм өнер мен әдебиеттің мәдени құндылықтарын рухани өзімшілдік деп атауға болатын нәрсеге айналдырғанын түсіну және коммунизм, қоғамның материалдық проблемаларын шешу арқылы болашақ шығармашылық жаңарудың жалғыз жолы екенін білу – алғашқы серпін болды". Еуропа оның коммунист ретінде дүниеге келген жері болды; ал Канада – танымал тарихшы және коммунистік зиялы тұлға ретінде қалыптасқан жері.

Коммунистік партияда

Канада Коммунистік партиясы, кем дегенде 1930 және 1940 жылдары, канадалық орта тап пен зиялылармен байланыс орната алмады; Канадаға оралғаннан кейін Райерсон осы топтың партияға деген қызығушылығының символына айналды. Райерсон «ККП-ға қосылған жалғыз дәстүрлі зиялы емес, бірақ ол біріншілердің бірі болды және сөзсіз, ең маңыздысы болды». Ұлыбритания мен Америка Құрама Штаттарының коммунистік партиялары, сондай-ақ көптеген басқа елдер 1930 жылдан бастап көптеген суретшілер мен зиялыларды өз мүшелері ретінде санады; бірақ Канадада Райерсон жалғыз болды. Оның ККП ішіндегі орны, партиялық иерархиядағы жылдам өрлеуі және 1969 жылға дейін Орталық Комитетте (ОК) болуы оның ерекше жағдайымен қамтамасыз етілді; бұл оған «американдық және британдық әріптестерінен өзгеше, канадалық коммунизмнің саяси тарихында» рөл атқаруға мүмкіндік берді. Райерсонның осы кітапты жазу себебі, оның барлық еңбектерінің себебі сияқты, жұмысшы табын біліммен қаруландыру үмітімен канадалық тарихты зерттеу ретінде ең жақсы сипатталатыны, белгілі бір мағынада, таптық сананы арттыруға бағытталған тәжірибе болды. Кітаптың атауының таңдалуының өзі 1930 жылдардағы ККП-ның Халық майданы қызметінің қызықты нәтижесі болды. Испания азамат соғысында республикалық Испанияны қорғауға шайқасқан Макензи-Папино батальонының сарбаздарына арналған бұл кітап революцияның мағынасын қайта анықтау үмітімен жазылған. Райерсон 1837 жылғы оқиғаны демократияның себебі деп атады; оның бұл сөзді кітабының атауына қою шешімі «феодалдық олигархияның қалдықтарын ығыстыратын буржуазиялық либерализмге және пролетариат революциясының нәтижесінде туған тапсыз қоғамдағы теңдіктің соңғы көрінісіне» сілтеме жасау ниетімен жасалды. Дойл Райерсонның мақсаты «демократияны» қайта анықтау және 1837 жылғы оқиғаларға, сондай-ақ революция идеясына қатысты біздің көзқарасымызды өзгерту болғанын айтты.

Басшылық етуде

1940 жылы ҚКК-нің тыйым салынғаннан кейін Бас хатшы Тим Бак, Сэм Карр және Чарльз Симс Канададан Нью-Йоркке қашып, Америка Құрама Штаттары Коммунистік партиясының (CPUSA) қорғауында тұра бастады. Енді жер астына кеткен партияның басшылығы Стюарт Смит, Лесли Моррис және Стэнли Райерсон басқарған Операциялық орталыққа жүктелді. Бұл жаңа басшылық ҚКК-нің соғысқа қарсы наразылықтары үшін «Британ империясынан шығыңыз» деген ұранды қабылдады. Империализмге қарсы наразылықтарына көбірек радикалдық көзқарас білдіре отырып, Операциялық орталық Райерсонға Квебек, Француз Канадасында «Шеңгелдегі ұлт» және «Француз Канадасы және соғыс» атты екі памфлет жазып, жариялауға рұқсат берді. Бұл памфлеттерде француз Канадасы ағылшын Канадасының «құлдығындағы» бағындырылған халық ретінде сипатталды. Француз Канадасына қатысты осы жаңа тәсіл Райерсонға соғысқа қарсы болған канадалық ұлтшылдармен жақын байланыс орнатуға мүмкіндік берді. 1941 жылдың шілдесінде Германияның Кеңес Одағына шабуыл жасауымен ҚКК-нің соғысқа қатысты ұстанымы тез өзгерді. Соғысты қолдағандықтан, Тим Бак 1943 жылдың 22-23 қаңтарында өткен ОК отырысы алдында Райерсон, Смит және Морристі шақырды. Осы отырыс барысында Бак Райерсонның позициясын сынады, ол олардың соғысқа қарсы кезеңінде ҚКК-нің позициясына айналған еді. Бактың сөзіне сүйенсек, «Англия Канадасы ұлт ретінде француз Канадасын қыспақтап, оған теңсіздік таңбасын қоймайды. Квебек жұмысшылары мен шаруаларының ұлттық теңсіздікке ұшырауы – өткеннің салдары».

Француз Канадасына деген көзқарас

Кейін сол жылы Коммунистік партия, қайта құрылған Еңбек прогрессивті партиясы, Райерсонның «Француз Канадасы: Канадалық демократияны зерттеу» еңбегін жариялады. «Француз Канадасы» кітабында Райерсон Канаданың болашағы туралы олардың көзқарасын баяндады. Ол сондай-ақ француз және ағылшын канадалықтарының антикапиталистік және антиколониалистік мақсаттарының ортақтығын атап өтті. Райерсонның «Француз Канадасы» еңбегі негізінен жер асты партиясын басқарған кезінде зерттелгенімен және жазылғанмен, Квебектің әлеуметтік және саяси тарихының мұқият және ой қоздыратын талдауы болып табылады. «Француз Канадасы» екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде канадалықтардың арасында ұлттық мақтаныш пен бірлік сезімін қалыптастыруға бағытталған. Райерсон Квебектің әлеуметтік-экономикалық талдауын жасады және ағылшын тілді канадалықтардың көпшілігіне олар туралы білмейтін аймақ туралы білім берді. 1837 жылғы пікірлеріне сүйене отырып, Райерсон ағылшын Канадасының француз Канадасымен байланысын мойындамауы және азшылық ұлтының толық демократиялық құқықтары үшін бірлесіп күреспеуі реакциялық күштердің ықпалын күшейте түсіп, Канада демократиясы мен бірлігін шектейтінін айтты. «Француз Канадасы» екінші дүниежүзілік соғыстың туындысы еді және осы ретте қарастырылуы керек. Ол халықаралық фашизмге қарсы соғыста одақтастардың жеңіске жетуіне және фашизмнің пайда болуына себеп болған жағдайларды жоюға қабілетті жаңа әлемге деген үмітпен толы болды. Бұл кітап болашақ әлемге деген оптимизмге толы болғанымен, Райерсон Канаданың коммунистік болашағын көздемеді, керісінше, ЛПП-ны соғыстан кейінгі Канаданың маңызды бөлігі деп санайтын, бірақ оны шешуші қозғалыс немесе үстем партия деп санамады. Райерсонның болжамдары іске аспады, бірақ оның Квебек жұмысшы табының саяси көрегендігі туралы талдауы жаңашыл болды, өйткені көптеген авторлар «Квебекті көне немесе өкінішті дерелік ретінде қарастырған» кезде жасалды. «Француз Канадасы» оқырмандарына француз канадалық қоғамының өте заманауи және үміт беретін бейнесін ұсынды. Ол былай деді: «Еңбек, өндіріс, тірі қоғамның нақты қатынастары: бұл тарихи материализмнің бастапқы нүктесі. Ойлар мен сезімдер, идеялар, құмарлық және қиял материалдық әлемде өмір сүреді, оған тәуелді және оның үстінде жұмыс жасайды». Райерсонның тарихқа деген көзқарасы – адамдардың күресі мен идеяларын тарихтың қозғаушы күші ретінде көретін адамның көзқарасы. Ол олардың вакуумде емес, белгілі бір әлеуметтік жүйеде әрекет ететініне сенді. Райерсон тарихтың дамуындағы еркіндік пен қажеттіліктің өзара әрекеттесуін «ең жақсы марксистік тарихи жазбаларда» таныды. Бұл жұмыс басымдыққа толыққанды өзгеріс емес еді; Райерсон әлі де қанау мен бостандық мәселесімен айналысты. Ол «ресми» тарихнаманың салмағы осы уақытқа дейін қанау фактілерін жасыруға бағытталған күш-жігердің жағында болды» деп сенді және осы себепті «осы заманның патриархалды суреті – айқын алдаудың бір бөлігі». «Бірліксіз одақ» осы екі еңбектің ең тәуекелдісі деп есептелді. Бірақ Райерсонның 1837 жылғы көтерілістерді талдауы Келей үшін де дұрыс болды, өйткені ол классикалық марксистік тұжырымдамамен келіседі: «потенциалды өндіріс күштері үстем меншік қатынастарымен шектелді; және соңғысын бұза алмаса, прогресс иллюзия болып қала береді». Сондықтан 1837 жылғы көтерілістер «жер иеленуші саудагерлік олигархияның» билігін бұзуға бағытталған, өнеркәсіптік капитализмнің дамуына кедергі келтірді. Райерсон үшін Канада тарихының күрделілігі мен қарама-қайшылықтарын буржуазиялық тарихшылардың идеалистік тезистерінен гөрі сыныптық қақтығыстар арқылы талдаған дұрыс. Осы екі томда Райерсон отаршылдыққа және оның Канада қоғамына тигізген әсеріне қатысты сынды көзқарасын атап өтті. Бұл екі томдық еңбек, Райерсон кішіпейілділікпен түсіндіргендей, «осы елдің тарихын қайта қарастыруға бағытталған жолды ұсына отырып, алдын ала зерттеу жұмысы» ретінде қарастырылды. Бұл томдар стилі мен құжаттамасы бойынша көбірек ғылыми сипатқа ие, өйткені олар «жұмысшы табының оқырмандарына емес, академиялық тарихшылар мен басқа да білімді оқырмандарға көбірек бағытталған». Эркиндік ұғымы Райерсон үшін ең маңызды мәселе болды, француз канадалықтарының бостандығы немесе жалпы жұмысшы табының бостандығы болсын, Райерсон өзінің аргументтерін әрдайым еркіндік ұғымына негіздеді. 1965 жылы КПК баспасынан тыс жарық көрген «Ашық қоғам: Парадокс және шақыру» атты философиялық еңбегінде Райерсон ашық және еркін қоғам туралы оның көзқарасын талқылады. Оның аргументінің мәні еркіндік мәселесінде жатыр; ол өткенді «қоғамдағы адамдардың эволюциясы, қарсыласатын сыныптар мен ұлттық күштердің қатыгез қақтығысымен белгіленген, үлкен еркіндікке қарай прогреске әкелген» деп қарады. Барлық қоғамның қозғаушы күші – сыныптық өмірдің сипаты және әрбір құйрылған сыныптың күресі оны еркіндікке жақындатады. Райерсонның және көптеген басқа марксистік ойшылдардың пікірінше, ашық қоғамға жете алу «жалған сананың тұманынан құтылудан, қазіргі әлеуметтік құрылымның нақты табиғатын дұрыс танудан» туындайды.

Академиялық мансап

Райерсонның ККП-ға деген адалдығы және канадалық тарихты талдауы оған қымбатқа түсті. Еуропада оқуын аяқтап Канадаға оралғаннан кейін, 1934 жылдың тамызында Монреальде партиялық жұмысын бастады, онда Сэр Джордж Уильямс университетінде француз тілін оқытты. Райерсон ККП-мен тығыз байланыста болды және 1935 жылы Орталық Комитетке (ОК) сайланды, ал 1936 жылы провинциялық хатшы болып сайланды. Ол үш жыл бойы колледжде жұмыс істеді, бірақ құпиясы ашылған соң, жұмысын сақтап қалу үшін Э. Роджер деген псевдониммен жазып, саяси көзқарастарының салдарынан 1937 жылы оның еңбек шарты жаңартылмады. Райерсонның келесі академиялық қызметке орналасуына 35 жыл кетті. ККП-дан айрылғаннан кейін бір жыл өткен соң, ол Монреальдегі Квебек университетінің тарих факультетінде қызметке қабылданды және "58 жасында 1930 жылдары құрбан еткен академиялық мансабын бастады".

Райерсон туралы пікірлер

Райерсонға қатысты жалпы сын – оның еңбегі Мәскеумен қарым-қатынасына келгенде ККП-ның идеологиялық бейтараптығын еңсеруге ешқашан қол жеткізбегендігі. Кели бұл пікірлерді Райерсонның марксизмді түсінуі, оның ККП-де болған кезінде кеңестік философиядағы көптеген сталиндік бұрмалаулармен шектелген деген сенімге негізделген деп санайды. Партиялық жұмыстың оның зияли еңбегіне әсер еткені рас; оның материал таңдауының көп бөлігі сол кездегі саяси атмосферамен анықталды. Бірақ бұл оның партиялық сенімдерін өзінің сенімдерімен толығымен алмастырғанын білдірмейді. Райерсон – коммунизм ісіне және жұмысшы табының жағдайының жақсаруына ең қолайлы құрал ретінде ККП-ны қараған берілген коммунист. Оның жалпы бағытты ұстанғаны және кейбір жағдайларда нағыз сенімдерінен бас тартқаны өкінішті, бірақ оны тарихи жағдайдан тыс қарауға болмайды. Халықтық фронт дәуірінде Райерсон сол дәуірге сәйкес жазды, ал Демократиялық фронт кезінде фашизмді жоюға бағытталған аргументтерді ынталы түрде жариялады, өйткені оның пікірінше, бұл жұмысшы класы үшін ең дұрыс жол еді. Райерсонды оның зияли және тарихи "контекстінен айыру оны Канададағы марксистік тарихи жазудың негізін қалаушысы ретінде танудан бас тартумен қатар, Райерсонның өзінің мәнін және Канада қоғамындағы рөлін жоққа шығарады. Партиялық зияли ретінде ол әлемдегі басқа коммунистік партиялармен салыстырғанда азшылықта болды; бірақ тарихты және Канада қоғамын марксистік тұрғысынан талдауға берілгендігі ККП-да теңдесіз болды. Оның алғашқы білімінің негізі әдебиетті зерттеу болды, бірақ 1930 жылдардың басында Парижде өткізген уақыты оның өмірін түбірімен өзгертті және оны жұмысшы табының органикалық зиялысына айналдырды. Оның тарихи және саяси жазуға терең бойлау себебін «Ашық қоғам» еңбегінен табуға болады. «1837 жыл», «Француз Канадасы», «Канаданың негізі қалануы» және «Теңсіз одақ» кітаптарын оқығанда, біз, оқырмандар, Райерсонның «жалған сананың тұмандылығын сейілту» жолын көреміз. Оның жазбаларының өзегінде таптық күрес және жазу арқылы таптық сананы арттыру жатыр.