Кіріспе

1962 жылы бенгал тілінде түсірілген "Канченджунга" (Kanchonjônggha) – Сатьяжит Рэй режиссерлік жасаған 1962 жылғы үнді фильмі. Фильм Канченджунга тауына жақын, танымал тау курорты Дарджилинг қаласында демалысқа шыққан жоғары топтағы бенгал отбасының оқиғасын баяндайды.

Сюжет

Калькуттадан келген бай отбасы демалысының соңғы күнін Дарджилингте өткізеді – Канченджунга тауының етегіндегі таулы аймақ, Гималайдың екінші биік шыңы. Оларға дейін Канченджунга шыңын көру мүмкін болмады. Отбасы мүшелеріне әкесі Индранат (Чаби Бисвас) – өнеркәсіпші тән. Ол қызын өзі таңдаған адамға үйлендіргісі келеді және егер олар біраз уақыт жалғыз қалса, ол адам ұсыныс жасайды деп үміттенеді. Фильмнің басты бөлігін бірнеше ұзақ серуендер мен терең әңгімелер құрайды. Драма қыздың әкесінің ойына қатысты сезімдерін, сондай-ақ анасы мен басқалардың оған деген қарсылығын ашады. Кездейсоқ ол Ашоке атты жас студентпен танысады, ол Индранаттың жұмыс ұсынысын қабылдамайды. Олардың арасында ештеңе болмаса да, оның болуы, таулардың әсемдігі және әпкесінің жеңіліске ұшыраған некесі оны ұсынылған күйеуге бас тартуға итермелейді. Серуеннің соңында өнеркәсіпші отбасы мен табысты күйеуімен кездесуі үшін белгіленген орынға жетеді. Бірақ оларды қарсы алуға ешкім келмейді. Тұман тарағанда Канченджунга шыңының сұлу келбеті көрінеді. Алайда Индранат оған назар аударуға тым алаңдап, мүлдем көре алмайды.

Өндіріс

"Канченджунга" – Рейдің алғашқы түпнұсқа сценарийі және ол алғаш рет түсті түсірді. Фильмде бай бенгалиялықтардың демалыс күндеріндегі шамамен 100 минуттық (нақты уақытта) өмірі бейнеленеді. Рейдің бұрынғы фильмдерінен өзгеше, бұл фильмде басты кейіпкерлер жоқ, сондай-ақ классикалық түсініктегі тікелей сюжет те жоқ. Бұл – драманы күшейту үшін түс пен табиғатты пайдаланатын, өте құрылымды және композициялық тұрғыдан жасалған фильм. Рей өзінің биографы Эндрю Робинсонға былай деді: "Фильмді күн сәулесімен бастау жоспарланған. Содан кейін бұлттар келеді, тұман көтеріледі, тұман таралады, бұлттар жоғалады, сосын қарлы шыңдарға күн шашырайды. Табиғаттың өзінде жеке даму бар, ал оқиға осыны көрсетеді". Ауа райы тұманды болғанда, жас қыз бен күйеуі ажырасады, Индранат Ашокемен кездеседі, ал үлкен қызы Анима мен оның күйеуі арасында шиеленіс туады. Ал күн қайтадан жарқырағанда, Аниманың қызы ата-анасына оралып, олар оны қабылдайды, түсініспеушілік шешіледі, кіші қызы мен Ашок болашаққа үміт беретін сыңарлы қарым-қатынас жасайды.

Аңыз құрылымы

Фильмнің құрылымы негізгі сюжетті екінші сюжетпен қарама-қарсы қояды. Екінші сюжетте көбінесе өзгермейтін екі кейіпкер бар, олардың қатысуымен ғана көріністер ойнатылады. Ал негізгі сюжет кейіпкерлердің көпшілігін қамтиды, олар түрлі топтарда бірігіп, ажырасып, әртүрлі орындарда, тау беткейімен айнала ширақта жүріп, көтеріліп, түседі. Фильм шын уақыттағы оқиғаларды көрсетеді, яғни фильмнің ұзақтығы шамамен бір кезеңде болған оқиғаларды қамтиды. Бірақ, түрлі топтар арасындағы жиі ауысулар осы сызықтылықты бұзады, сондай-ақ екі сюжеттің мазмұнына қарама-қарсы бағыттары да бұзады – біреуі отбасынан жеке тұлғаға, ал екіншісі жеке тұлғадан отбасыға қарай дамиды. Дегенмен, осы бөлінген құрылымды кесіп өтетін элементтер де бар. Отбасының ең кіші баласы дөңгелектей айналып, санау өлеңін айтып, көріністердің фонында метроном сияқты үздіксіз қозғалып тұрады. Ауа райының өзгеруі – уақытқа байланыстыратын тұрақты фон. Соңында, барлық бағыттардың шегіне жеткенде, бұлттардан шығатын Канченджунганың қарлы шыңдары көрінеді, бұл әркімнің жеке күресі мен оның шешімдерінің жасырын бірлігін аңғартады.

Кейіпкерлер

Кейіпкерлер мен табиғат көңіл-күй жағынан байланысты. Кейінгі "Асани санкет" (Distant Thunder, 1973) фильмінде Рэй одан түйсікпен әрекет етеді. Табиғат өз сұлулығы мен шалқаруымен көрсетілгенде, керісінше, кейіпкерлер аштықтан зардап шегіп, адамдық емес істерге барады. Фильмде кейіпкерлер киімдерін ауыстырмайды (өйткені бұл 100 минут ішінде орын алатын нақты оқиғаның бейнесі), сондықтан киімдердің түстері де кейіпкерлердің мінезін ашады. "Канченджунга" туралы Рей "Cineaste" журналына берген сұхбатында: "Бұл өте жеке фильм болды. Ол өз заманынан 10-15 жылға озып кеткен. "Канченджунга" бірнеше кейіпкерлер тобының оқиғасын айтады және ол оқиға желісі алға-артқа өрбиді. Бұл өте музыкалық форма, бірақ ол көпке ұнаған жоқ. Реакция ақымақтық болды. Тіпті сын-пікірлер де қызықты емес еді. Бірақ қазір кері көзбен қарасам, бұл өте қызықты фильм екенін түсінемін" деді.