Жеңілмейтін Апу (Jeñilmeýtin Apu)

Кіріспе

Сатьяжит Рейдің 1956 жылғы «Апаражито» фильмі («Опоражито»; «Жеңілмейтіндер») – 1956 жылы түсірілген үнді бенгал тіліндегі драмалық фильм, сценарийін жазып, режиссерлік еткен Сатьяжит Рей. Бұл фильм Бибхутибхушан Банерджидің «Апаражито» романының бірінші жартысына негізделген. Фильм «Патхер Панчали» (1955) фильмінің соңындағы оқиғалардан басталады, Апудың отбасы Варанасиге көшіп келеді және Апудың балалық шағынан колледждегі жасөспірлік шағына дейінгі өмірін көрсетеді. Рей «Патхер Панчали» фильмін түсіре бастағанда, оның жалғасын жасауды жоспарламаған. Фильмнің сындық және коммерциялық сәттілігі оны «Апаражито» фильмін түсіруге итермеледі. Бұрынғы туындысында романға адал болған Рей, бұл жолы Апу мен анасының арақатынасын кітаптан өзгеше бейнелеу сияқты батыл көркемдік шешімдер жасады. Осының салдарынан, алдыңғы фильмнен айырмашылығы, бұл фильм жергілікті көрермендер тарапынан жақсы қабылданбады. Рей «қала сыртындағы көрермендер ана мен ұлдың қарым-қатынасының бейнеленуінен қатты таң қалды, бұл әдеттегі өзара мейірім мен адалдық туралы түсінікке қайшы келді» деп еске алды. Алайда, Үндістаннан тыс елдердегі сыншылар фильмді өте жақсы қарсы алды. Фильм 11 халықаралық сыйлыққа ие болды, оның ішінде Венеция кинофестивалінде «Алтын арыстан» және «Сыншылар» сыйлығын жеңіп алды, бұл екі сыйлықты бірдей алған тұңғыш фильм болды. Тәжірибелі кинорежиссер Минал Сен бұл фильмді өзі көрген ең үздік үнді фильмдерінің бірі деп санайды. Босли Кроутер «Бұл фильм сирек кездесетін сезімталдықпен және көркем бейнелеу шеберлігімен, сондай-ақ Рей мырзаның үнді мінезін осылай терең түсінуімен жасалған, бұл тыныш және төзімді көрерменге гипнотикалық әсер етеді» деді. Бұл фильмге сыншылардың жоғары бағасы Рейді тағы бір жалғасын жасауға ынталандырды – «Апур Сансар» (1959), ол да жақсы қабылданды, осылайша Роджер Эберт кейіннен атап өткендей, барлық уақыттағы ең танымал фильмдердің бірі аяқталды: «Үш фильм Канн, Венеция және Лондон кинофестивальдерінде ең жоғары жүлделерді жеңіп алды және Үндістан үшін жаңа кино жасады – бұрынғысы көбінесе әсем музыкалық мелодрамалармен шектеліп келген. Бұрын ешбір адам өзінің мәдениетінің киносына осындай үлкен әсер еткен емес».

1956 film by Satyajit Ray

Aparajito ( Ôporajito; The Unvanquished) is a 1956 Indian Bengali language drama film written and directed by Satyajit Ray, and is the second part of The Apu Trilogy. It is adapted from the first half of Bibhutibhushan Bannerjee's novel Aparajito. It starts off where the previous film Pather Panchali (1955) ended, with Apu's family moving to Varanasi, and chronicles Apu's life from childhood to adolescence in college. When Ray started making Pather Panchali, he had no plans of following it up with a sequel. The critical and commercial success of the film prompted him to start making Aparajito. Unlike his previous venture, where he stayed faithful to the novel, Ray took some bold artistic decisions here, such as portraying the relationship between Apu and his mother in a very different manner from the book. As a result, in contrast to its predecessor, the film was not received well locally; Ray recalled that "as for the suburban audience, it was shocked by the portrayal of the mother and son relationship, so sharply at variance with the conventional notion of mutual sweetness and devotion". Critical reception outside of India, however, was overwhelmingly positive. It won 11 international awards, including the Golden Lion and Critics Award at the Venice Film Festival, becoming the first ever film to win both. Veteran film maker Mrinal Sen said he considers it to be one of the best Indian movies he had ever seen. Bosley Crowther said that "it is done with such rare feeling and skill at pictorial imagery, and with such sympathetic understanding of Indian character on the part of Mr. Ray, that it develops a sort of hypnotism for the serene and tolerant viewer". The critical acclaim this movie received encouraged Ray to make another sequel, Apur Sansar (1959), which was equally well received, and thus concluded one of the most critically acclaimed movie trilogies of all time, as Roger Ebert later pointed out: "The three films swept the top prizes at Cannes, Venice and London, and created a new cinema for India – whose prolific film industry had traditionally stayed within the narrow confines of swashbuckling musical romances. Never before had one man had such a decisive impact on the films of his culture".

Сюжет

1920 жылы Апу және оның ата-анасы Бенгалияның ауылдық жерлерін тастап, әкесі Харихар діни қызметкер болып жұмыс істейтін Варанасидегі пәтерге қоныстанды. Харихар жаңа ісінде табысқа ие болып жатты: қасиетті Ганг өзенінің жағасында дұға оқу, ән салу және рәсімдер өткізу. Бірақ Харихар қызуға шалдығып, көп ұзамай қайтыс болады, ал оның әйелі Сарбаджая үй қызметшісі болып жұмыс істеуге мәжбүр болады. Үлкен атасының көмегімен Апу мен анасы Бенгалияға оралып, Мансапота ауылына қоныстанады. Апу онда діни қызметкерлікке оқуға түседі, бірақ жергілікті мектепке баруды армандайды, соңында анасы оған рұқсат береді. Ол оқуда өте жақсы жетістіктерге жетеді, келіп кеткен бір қонақты әсерлендіреді, ал мектеп директоры оған ерекше қызығушылық танытады. Бірнеше жылдың ішінде жасөспірім Апу Колкаттаға оқуға түсуге жететіндей жетістіктерге жетеді. Сарбаджая өзін тасталып қалғандай сезінеді және қорқады, бірақ келісіп, сүйіспеншілікпен оның чемоданын жинап береді. Апу пойызбен қалаға сапар шегіп, мектептен кейін баспаханада жұмыс істей бастайды, күнкөрісін қамтамасыз ету үшін. Ол қалалық өмірге үйреніп, ауылда өз орнын таба алмайды. Сарбаджая оның келуін күтеді, бірақ ол тек бірнеше рет ғана келеді. Оның жалғыздығы мен ұлына деген құштарлығы күшейеді. Ол ауыр сырқаттанады, бірақ Апудың оқуына кедерлес болмас үшін, ауруын оған айтпайды. Апу оның денсаулығының нашарлағанын түсінгенде, ауылға оралып, анасының қайтыс болғанын біледі. Апудың үлкен атасы Бабатаран одан анасының жаназасын орындауын сұрайды. Апу жаназаны Калькуттада өткізетінін айтады және қалаға қайта жолға шығады.

Шығуы мен дамуы

"Апаражито" романы Банерджидің "Патхер Панчали" романының соңғы бесіктегі бөлігіне және "Апаражито" романының алғашқы үштен бір бөлігіне негізделген. "Патхер Панчали" романы – бенгал әдебиетінің канонындағы классикалық білімдік роман (өмірге келу тарихы). Ол алғаш рет 1928 жылы Калькуттадағы мерзімді басылымда бөлім-бөліммен жарияланды және келесі жылы кітап ретінде жарық көрді. Рейдің өмірбаяуын жазған Робинсонның айтуынша, Апу трилогиясының үш фильмі ішінде "Апаражито" әдеби түпқазынасына ең жақын. Банерджидің ана мен ұл арақатынасын бейнелеуі Рейді қызықтырды. Робинсон былай деп жазады: "Олардың қарым-қатынасы оған таза психологиялық жазықта әсер етті". Рейге Банерджидің "батыл және терең ашылуы" әсер етті, ол "Сарбаджаяның өлімінен кейін Апу ерекше сезімді бастан өткізеді – алғашқы реакциясы қуаныш болды, бұл бостандық сезімі сияқты, шектеулердің жойылуынан туған қуаныш. Әрине, ол анасын жақсы көрді, бірақ анасының өлімі туралы хабар алғашқыда оған қуаныш сыйлады – ол шындықты қабылдауға мәжбүр болды". Рейдің әйелі Биджоя да сюжетті білгенде алаңдауын білдіріп, одан: "Біздің елдегі адамдар анасының өлімінен бостандыққа қол жеткізген ұлдың сезімін қабылдай ма?" деп сұрады. Рей тәуекелге баруға дайын еді, "көрейік не болады. Соңғы кезде Апу анасының өліміне байланысты алғашқы реакциясына өкінді. Ол анасының өлімі оған үлкен соққы болғанын түсінді".

Сценарий мен актерлік құрам

Романда Лила есімді әйел кейіпкер болған, ол Калькуттада тұрған кезде Апудың анасынан шеттеуіне ықпал етті. Екі үміткерді қабылдамағаннан кейін, Рэй кейіпкерді сомдау үшін бір актрисаны тапты, бірақ актрисаның күйеуі фильмде ойнауына рұқсат бермеді. Соңында, Рэй кейіпкерді сценарийден өте қиын жағдайда алып тастады. Кейін Рэй өзі Апудың Лиламен сырлы қарым-қатынасы болғанын, оның Калькуттаға деген тартылысының маңызды себебі екенін айтты, сондай-ақ фильмде Лиланың болмауы Апудың Калькуттаға деген құштарлығын біршама жасанды етіп көрсетуі мүмкін екенін жеткізді: "Апудың доссыз қалаға деген сезімі жеткілікті күшті ме екеніне мен толық сенімді емеспін, қаланың тартымдылығы аздап абстрактілі сияқты". Дегенмен, ол кейін фильмді көргенде Лиланың жоқтығын сезінбеді. "Апу трилогиясының" операторы Субрата Митра осы фильмде өзінің алғашқы техникалық жаңаруын жасады: студиядағы түсірілімді нақты түсіріліммен үйлестіру үшін үлкен диффузорларда шағылысқан жарықты қолдану. Интернет-кинографиялық энциклопедияға сәйкес:

Муссон жаңбырының қаупінен арт-директор Банси Чандрагупта Банарес үйінің ішкі ауласын ашық салу жоспарынан бас тартып, түсірілім Калькуттадағы студияда жүзеге асырылды. Митра Чандрагупта мен Рэймен көлеңкесіз, тараған аспан жарығын имитациялаудың мүмкін еместігі туралы бекер дауластығын еске алады. Бірақ бұл оны кейіннен ең маңызды құралына айналған шағылысқан жарықты жаңаруға итермеледі. Митра суретшінің ақ матасын аспанның бөлігін бейнелейтіндей етіп орнатып, төменгі студиялық жарықтарды жалған аспанға шағылыстырды.

Сыни қабылдау

Фильм сыншылар тарапынан ынталы түрде қабылданып, мақтауға ие болды. Джеймс Берардинелли былай жазды: "Апаражито" қырық жыл бұрын, әлемнің екінші жағында түсірілді, бірақ оның сюжетіндегі тақырыптар мен сезімдер қазіргі Батыс қоғамы үшін керемет дәрежеде маңызды (сондықтан оны "уақыттан тыс классика" деп атайды). "Апаражито" – тамаша кино. Оның бай, поэтикалық құрамы сюжеттің терең эмоционалдық әсерімен үлкен үйлесімде. "Патер Панчалиді" көргендер үшін "Апаражито" сол жерде басталған саяхаттың дерлік кемшіліксіз жалғасы. Бірақ Рэйдің бұрынғы жұмысын көрмегендер үшін де бұл фильмнің күші кемімейді. "Апу трилогиясының" бөлігі ретінде немесе жеке тұрғанда да "Апаражитоны" жіберіп алмау керек. Роджер Эберт: "Апу мен анасы арасындағы қарым-қатынас барлық мәдениеттерге тән шындықтарды көрсетеді: ата-ана баласының өсіп, ойсыздықпен ересек өмірге қадам басуын көру үшін жылдар бойы құрбандыққа барады. Бұл оқиға біздің уақытымыздан, жерімізден және мәдениетімізден алыс болғанымен, ол біздің адамдық сезімімізге тікелей және терең байланыс жасайды. Бұл – кино осылай болуы мүмкін екенін бекітетін дұға сияқты, біздің цинизмге берілгенімізге қарамастан". Эммануэль Леви: "1956 жылы (және көптеген елдерде бір жылдан кейін) түсірілген "Апаражито" Үндістанның жаңару және индустриялану процестерін, сондай-ақ олардың жеке адам мен мәдениетке тигізетін әсерін көрсетеді. Дегенмен, Рэй адамдардың жағдайға қарай өздерін ұстай білуге қабілетті екенін және қоғамды жалпылап сипаттайтын сыбайлас жемқорлыққа ұшырамауы мүмкін екенін айтады". Босли Кроутер, бұрын "Патер Панчалиге" жағымсыз баға берген, фильмнің "Голливудта қара кесуге лайық емес" десе, енді оны мақтап: "Мырза Рэйдің керемет камерасы ананың қайғылы көрінісінің жұмсақтығынан бастап алыстағы пойыздың силуэтіне дейін көптеген нәрселердің сұлулығын жақсы түсіріп, драманың кемшін жерлерін толтырады. Бұл фильмде индус музыкасы мен табиғаттың дыбыстары сезімдерді қозғайды".

The film has been enthusiastically received by critics. James Berardinelli wrote:

Aparajito was filmed forty years ago, half way around the world, yet the themes and emotions embedded in the narrative are strikingly relevant to modern Western society (thus explaining why it is called a "timeless classic"). Aparajito is an amazing motion picture. Its rich, poetic composition is perfectly wed to the sublime emotional resonance of the narrative. For those who have seen Pather Panchali, Aparajito provides a nearly flawless continuation of the journey begun there. Yet, for those who missed Ray's earlier effort, this film loses none of its impact. On its own or as part of the Apu Trilogy, Aparajito should not be missed. Roger Ebert said that "the relationship between Apu and his mother observes truths that must exist in all cultures: how the parent makes sacrifices for years, only to see the child turn aside and move thoughtlessly away into adulthood. It is about a time, place and culture far removed from our own, and yet it connects directly and deeply with our human feelings. It is like a prayer, affirming that this is what the cinema can be, no matter how far in our cynicism we may stray". Emanuel Levy said: "Made in 1956 (and released in many countries a year later), 'Aparajito' indicates India's processes of modernization and industrialization and their inevitable impact on both individual and culture. Nonetheless, in his upbeat outlook, Ray suggests that individuals can rise to the occasion and might not be compromised by the corruption that characterizes the society at large". Bosley Crowther, who had earlier given a lukewarm response to Pather Panchali, saying that the film was so amateurish that "it would barely pass for a rough cut in Hollywood", praised it, saying that "Mr. Ray's remarkable camera catches beauty in so many things, from the softness of a mother's sad expression to the silhouette of a distant train, that innuendos take up the slack of drama. Hindu music and expressive natural sounds complete the stimulation of the senses in this strange, sad, evocative film".

Марапаттар мен ұсыныстар

Апаражито 1957 жылы Венеция кинофестивалінде «Алтын арыстан» сыйлығын жеңіп алды және бүгінгі күнге дейін Венеция, Берлин немесе Канн кинофестивальдерінің бас жүлдесін жеңіп алған жалғыз фильм болып табылады. «Алтын арыстан» сыйлығымен қатар, ол «Cinema Nuovo» сыйлығы мен «FIPRESCI» сыйлығының сыншылар жүлдесін алды, бұл үш жүлдені де алған алғашқы фильм болды. Рей 1958 жылы Сан-Франциско халықаралық кинофестивалінде «үздік фильм» және «үздік режиссер» үшін «Алтын қақпа» сыйлығын жеңіп алды, сонымен қатар осы фильм үшін сыншылар жүлдесін де алды. Фильм 1967 жылы Данияда «Жылдың үздік еуропалық емес фильмі» номинациясында Bodil сыйлығын жеңіп алды. Ол Берлин халықаралық кинофестивалінде «үздік фильм» үшін Селзник Алтын Лаурель сыйлығын жеңіп алды. Сондай-ақ, ол Лондон кинофестиваліндегі Британдық кино институтының сыйлықтарында «FIPRESCI» сыйлығы мен «Wington» сыйлығын алды. Фильм 1959 жылы Британ академиясының кино сыйлығында «үздік фильм» және «үздік шетелдік актриса» номинацияларына ұсынылды.

Марапаттар мен мұра

1992 жылы Sight & Sound (Британдық кино институтының киножурналы) «Апу» трилогиясын барлық уақыттардағы ең ұлы фильмдердің сыншылар сауалында 88-орынға қойды, ал «Апаражито» фильмі де сол тізімде жеке 127-орынды иеленді. 2002 жылы Sight & Sound сыншылары мен режиссерлерінің сауалнама нәтижелерінің біріктірілген тізімінде «Апаражито» топ-160-қа кірді. 1998 жылы азиялық киножурнал Cinemayas-тың барлық уақыттардағы ең ұлы фильмдер туралы сыншылар сауалында «Апу» трилогиясы 7-орынды иеленді. 1999 жылы The Village Voice «Апу» трилогиясын сыншылар сауалы негізінде жасалған «Ғасырдың ең жақсы 250 фильмі» тізімінде 54-орынға қойды. 2001 жылы киносыншысы Роджер Эберт «Апу» трилогиясын өзінің «Барлық уақыттардағы 100 ұлы фильм» тізіміне енгізді. 2005 жылы «Апу» трилогиясы Time журналының «Барлық уақыттардағы 100 ең ұлы фильм» тізіміне қосылды. Жасөспірім Апу рөлін 14 жасында ойнаған Смаран Госал, Рейдің де қатысуымен түсірілген «Рабиндранат Тагор» (1961) деректі фильмінен басқа, тағы бір ғана фильмде ойнады, онда ол жас Рабиндранат Тагор рөлін сомдады. Смаран 2008 жылы Калькуттада 64 жасында қайтыс болды. «Апаражито» фильмінен бұрын «Патхер Панчали» (1955) және одан кейін «Апур Сансар» (1959) жарық көрді. Бұл үш фильм бірге «Апу» трилогиясын құрайды. «Патхер Панчали» Апудың ата-бабаларының үйіндегі балалық шағын бейнелейді. «Апур Сансар» Апудың ересек өмірін, әйелінің ерте қайтысымен байланысты реакциясын және сәби кезінде тастап кеткен ұлымен қайта байланысын көрсетеді. Рей бастапқыда трилогия түсіруді жоспарламаған: үшінші фильмді түсіру туралы шешімді 1957 жылғы Венеция кинофестивалінде «Апаражито» Алтын арыстанды жеңіп алғаннан кейін, трилогия мүмкіндігі туралы сұрақтар туған соң қабылдады. Фильм кейіпкерлерді сомдау тұрғысынан үш фильмнің ең байы деп есептеледі. «Апур Панчали» (2014) – Каушик Гангули режиссерлік еткен бенгал фильмі, ол «Патхер Панчалиде» Апу рөлін ойнаған Субир Баннерджидің шынайы өмірін көрсетеді. 1994 жылы The Atlantic Monthly журналында Майкл Срагоу былай деді: «1950-жылдардың ортасынан бері өнер үйлерін баз алған жастардың өмірге келу драмалары «Апу» трилогиясына үлкен қарыз, оны Терренс Рафферти дұрыс «кинодағы ең таза Bildungsroman» деп атады». Әлем бойынша Мартин Скорсезе, Джеймс Айвори, Аббас Киаростами, Элия Казан және Уэс Андерсон сияқты кинорежиссерлер «Апу» трилогиясынан әсер алды, ал көптеген басқалар (мысалы, Куросава) оның жұмысын жоғары бағалады. «Апаражитодан» кейін Рей тағы 35 фильм түсірді, оның ішінде көркем фильмдер, деректі фильмдер және қысқаметражды фильмдер бар. Ол сценарий, актерлік құрам, сазгерлік, операторлық жұмыс, көркемдік безендіру, монтаж және өзінің титрлері мен жарнамалық материалдарын жасау бойынша жұмыс істеді. Ол визуалды лирика мен күшті гуманизмге негізделген ерекше кино түсіру стилін дамытты, «Апу» трилогиясындағыдай. Осылайша Рей киноның авторы ретінде танылды.

In 1992, Sight & Sound (the British Film Institute's film magazine) ranked The Apu Trilogy at No. 88 in its Critics' Poll of all time greatest films, while Aparajito itself was ranked separately at No. 127 on the same list. In 2002, a combined list of Sight & Sound critics' and directors' poll results included Aparajito in its top 160. In 1998, the Asian film magazine Cinemayas critics' poll of all time greatest films ranked The Apu Trilogy at No. 7 on the list. In 1999, The Village Voice ranked The Apu Trilogy at No. 54 in its Top 250 "Best Films of the Century" list, based on a poll of critics. In 2001, film critic Roger Ebert included The Apu Trilogy in his list of "100 Great Movies" of all time. In 2005, The Apu Trilogy was included in Time magazine's All Time 100 Greatest Movies list. Smaran Ghosal who played the role of adolescent Apu, at the age of 14, did only one more film, documentary Rabindranath Tagore (1961), also made by Ray, where he played young Rabindranath Tagore. Smaran died in 2008 in Kolkata, at the age of 64. Aparajito was preceded by Pather Panchali (1955) and followed by Apur Sansar (The World of Apu) in 1959. Together, the three films constitute the Apu trilogy. Pather Panchali portrays the childhood of Apu in their ancestral house. Apur Sansar depicts Apu's adult life, his reaction to his wife's premature death, and his final bonding with his son whom he abandoned as an infant. Ray did not initially plan to make a trilogy: he decided to make the third film only after being asked about the possibility of a trilogy at the 1957 Venice Film Festival, where Aparajito won the Golden Lion. The film is considered as the richest of three in terms of its characterization. Apur Panchali (2014) is a Bengali film directed by Kaushik Ganguly, which depicts the real life story of Subir Bannerjee, the actor who portrayed Apu in Pather Panchali. According to Michael Sragow of The Atlantic Monthly in 1994: "The youthful coming of age dramas that have flooded art houses since the mid fifties owe a tremendous debt to the Apu trilogy, which Terrence Rafferty has rightly called 'cinema's purest Bildungsroman'". Across the world, filmmakers such as Martin Scorsese, James Ivory, Abbas Kiarostami, Elia Kazan and Wes Anderson have been influenced by The Apu Trilogy, with many others (such as Kurosawa) praising the work. After Aparajito, Ray went on to make 35 more films, including feature films, documentaries and shorts. He worked on scripting, casting, scoring, cinematography, art direction, editing and designing his own credit titles and publicity material. He developed a distinctive style of film making based on visual lyricism and strong humanism, as in his Apu trilogy. Thus Ray established himself as an auteur of cinema.

Сақтау

Академияның киноархиві 1996 жылы Апу трилогиясын, оның ішінде «Апаражито» фильмін сақтап қалды. 2013 жылы «The Criterion Collection» видео тарату компаниясы, Кино өнері мен ғылымы академиясының кино мұрағатымен бірлесіп, Апу трилогиясының түпнұсқа негативтерін қалпына келтіруді бастады, оның ішінде «Апаражито» фильмін. Бұл негативтер 1993 жылы Лондонда болған өрттен ауыр зақымданды, ал Рей фильмдеріне тиесілі барлық пленкалар мен фрагменттер сақтау үшін Motion Picture Academy-ге жіберілді, онда олар екі он жыл бойы көрінбеді. Қайта қарау барысында фильмдердің көп бөлігі өрт немесе уақыттың өтуі салдарынан жойылғаны анықталды, бірақ қалған бөліктерін құтқаруға болады екен. Материалдар Италияның Болонья қаласындағы «L'Immagine Ritrovata» қалпына келтіру зертханасына жіберілді. Жоғалған немесе қолдануға жарамсыз негатив бөліктерінің орнына әртүрлі коммерциялық және архивтік көздерден алынған дубликат негативтер мен ұсақ түйірлі мастерлер пайдаланылды. «Criterion Collection» зертханасы барлық үш фильмнің цифрлық нұсқасын жасауға алты ай жұмсады, кейде фильмдердің ерекше көркемдігін сақтау үшін кейбір кемшіліктерді де сақтап қалды.