Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жаңа Зеландиядағы өзен
River in New Zealand
Вайпа өзені Жаңа Зеландияның Солтүстік аралындағы Вайкато аймағында орналасқан. Оның бастауы Те Куитидің шығысындағы Рангитото тауларында. Өзен солтүстікке қарай ағып, Отароханга және Пиронгия қалаларынан өтеді, содан кейін Ынгаруавахияда Вайкато өзеніне құяды. Бұл Вайкатоның ең ірі саласы. Вайпаның негізгі саласы – Пуниу өзені. Отароханганың жоғары ағысында, су деңгейі төмен болған кезде өзен өте таза болуы мүмкін. Өзеннің бұл бөлігі қиратылған шаруашылық жерлер мен туған жерлік бұталар арқылы ағады. Өзеннің осы таза бөлігінде форель балықтарын ұшқышпен аулау өте жақсы, бірақ жер иесінің рұқсатысыз өзенге кіру шектелуі мүмкін. Вайпа өзенінің төменгі ағысында су тасқыны жиі болады, себебі тасқын суы құрғақ кездегі су деңгейінен 100 есе артық болуы мүмкін, ал өзеннің деңгейі көтерілуі мүмкін. 2013 жылы Маниапото Маори Сенім кеңесі және жағалаудағы жергілікті кеңестер өзенді бірлесіп басқару туралы келісімге келді, бұл келісім 2012 жылғы Ынга Вай о Маниапото (Вайпа өзені) заңының қабылдануынан кейін жасалды. 2020 жылдың 16 шілдесінде өзеннің ресми атауы Вайпа өзені деп бекітілді.
The Waipā River is in the Waikato region of the North Island of New Zealand. The headwaters are in the Rangitoto Range east of Te Kūiti. It flows north for , passing through Ōtorohanga and Pirongia, before flowing into the Waikato River at Ngāruawāhia. It is the Waikato's largest tributary. The Waipā's main tributary is the Puniu River. In the headwaters upstream of Ōtorohanga the river can be very clear during low flow conditions. This section of the river flows through rough farmland and patches of native bush. In this clearer part of the river there can be very good fly fishing for trout but access to the river may be limited without landowner permission. The Waipā is prone to flooding in its lower reaches as flood flows can be over 100 times——those of dry flows and the river can rise up to
In 2013 Maniapoto Māori Trust Board and the riparian local councils set up a joint management agreement for the river, following the passing of Nga Wai o Maniapoto ( Waipā River) Act 2012. On 16 July 2020 the official name was gazetted as Waipā River.
Ластану
Уаикато аймақтық кеңесі Mangaokewa-дан Whatawhata-ға дейінгі бес учаскеде су сапасын ай сайын өлшейді. Өлшемдер өзеннің көп бөлігінде сапаның нашар екенін, азот, тұнба және фосфордың артық мөлшерде екенін көрсетеді, бірақ канализация тазартудың жақсаруымен E. coli деңгейі жақсарған, бірақ қауіпсіз жүзу үшін әлі де жеткіліксіз; рекреациялық өзендерде E. coli деңгейінің орташа көрсеткіші 100 мл-ге 126-дан төмен болуы керек, бірақ Waipā-дағы көрсеткіш 160-320 аралығында. Ōtorohanga-ның солтүстігіндегі бұлыңғырлық деңгейі өсімдіктердің фотосинтезіне қажетті деңгейден екі еседен астамға көтеріледі, сондай-ақ осы учаскеде фосфор деңгейі де мақсаттан жоғарылайды. 1993-2012 жылдар аралығында жерді қарқынды пайдаланудың нәтижесінде барлық бес учаскеде азот деңгейі өсті, қазір жылына 3,075 тоннаны құрап отыр. Қарсылық бойынша, канализация және Te Awamutu сүт зауытынан шығатын мөлшері 66 тоннаны құрайды. Қоршаған орта министрлігінің 1998-2007 жылдар аралығындағы орташа мәліметтері Ōtorohanga-дағы Waipā-да 100 мл-ге 280 E. coli (154-тен 53-ші орын), 100 мл-ге 360 фекальді колиформа (252-ден 83-ші орын), 0,55 мг/л азот (342-ден 161-ші орын) және 0,03 мг/л фосфор (361-ден 187-ші орын) бар екенін көрсетті. Pirongia-да бұл көрсеткіштер 100 мл-ге 390 E. coli (154-тен 35-ші орын), 100 мл-ге 425 фекальді колиформа (252-ден 64-ші орын), 0,49 мг/л азот (342-ден 174-ші орын) және 0,06 мг/л фосфор (361-ден 80-ші орын) болды. Whatawhata-да 0,92 мг/л азот (342-ден 94-ші орын) және 0,06 мг/л фосфор (361-ден 69-шы орын) тіркелді. Mangaokewa ағынында 0,02 мг/л фосфор (361-ден 237-ші орын). Азот пен фосфордың ластануы нашарлауда, бірақ бұлыңғырлық жақсарған, бұл маңызды (яғни еңіс бағытының ықтималдығы 95%-дан жоғары және RSKSE ±1%-дан жоғары) жақсарулар немесе нашарлаулар (жылдық пайызбен) көрсетілген салыстырмалы маусымдық Кендалл еңіс бағалаушысының (RSKSE) көрсеткіштерінде. Whatawhata өзенінде (айлық мәліметтер 30% аралықпен Lowess қисығын қолдану арқылы ағындылыққа сәйкес келтірілген). Бұлыңғырлық Нитрат Еріген реактивті фосфор 1993–2017 2.0 −1.2 2008–2017 5.9 −2.0.
Waikato Regional Council measures water quality monthly at five sites from Mangaokewa to Whatawhata. The measurements show poor quality along most of the river, with excess nitrogen, silt and phosphorus, though E. coli levels have improved with improved sewage treatment, though generally not enough for safe swimming; recreational rivers should have median E. coli levels below 126 per 100ml, but Waipā's range from 160 to 320. Turbidity levels north of Ōtorohanga rise to more than double the levels needed to support plant photosynthesis and phosphorus levels also rise above targets in that stretch. Nitrogen levels increased at all five sites between 1993 and 2012 due to intensified land use, now adding 3,075 tonnes a year. By comparison, the total from sewage works and Te Awamutu dairy factory is 66 tonnes. Ministry for the Environment figures averaged between 1998 and 2007 showed the Waipā at Ōtorohanga had 280 E. coli per 100ml (53rd worst out of 154), 360 faecal coliforms per 100ml (83rd of 252), 0.55 mg/litre nitrogen (161th of 342) and 0.03 mg/litre phosphorus (187th of 361). At Pirongia the figures were 390 E. coli per 100ml (35th worst out of 154), 425 faecal coliforms per 100ml (64th of 252), 0.49 mg/litre nitrogen (174th of 342) and 0.06 mg/litre phosphorus (80th of 361). At Whatawhata the figures were 0.92 mg/litre nitrogen (94th of 342) and 0.06 mg/litre phosphorus (69th of 361). In the Mangaokewa stream 0.02 mg/litre phosphorus (237th of 361). Pollution has been worsening for nitrogen and phosphorus, though turbidity has improved, as shown in this table of important (ie slope direction probability over 95% and RSKSE over ±1% pa) improvements, or deteriorations ( ) in relative seasonal Kendall slope estimator (RSKSE) trends (% per year). in the river at Whatawhata (monthly records are flow adjusted using a Lowess curve fit with 30% span.) TurbidityNitrate NDissolved reactive P1993–20172.0 −1.22008–20175.9 −2.0
Топырақты қорғау
Өңірлік кеңес Уайпаның орталық бөлігінде (Уайтомо, Туритеа, Пиронгия, Каракарики, Пуниу, Мангаотама, Мангаверо және Мангапико су жиналатын алаптары) ауыр эрозия қаупі бар екенін, сондай-ақ өзен жағалауларының эрозияға бейімділігі жоғары екенін бағалайды. "Жоба Субұрлығы" 2017-2026 жылдар аралығында 500 мың гектар жерге ағаш отырғызуды, 976 шақырым өзен жағалауын және 1332 шақырым қоршауды жоспарлап отыр.
Regional Council estimates that is at risk of severe erosion in the Middle Waipā (Waitomo, Turitea, Pirongia, Karakariki, Puniu, Mangaotama, Mangawhero and Mangapiko catchments) and of stream bank to be prone to erosion. Project Watershed plans for planting on , plus 976 km of stream bank and 1,332 km of fencing, from 2017 to 2026.
Органикалық шаруашылық
2018 жылы Вайкато өзенінің басқару органы 100 миллион долларлық гибридтік облигацияларға инвестиция тарту мақсатында, су жиналатын алаптың шамамен 5% құрайтын, 18 сүт фермасын органикалық шаруашылықтарға айналдыру схемасын іске қосты, бұл ең нашар фермалардан шығатын ластануды шамамен 45%-ға төмендетуге бағытталған.
In 2018 a scheme was launched by the Waikato River Authority to attract investment in $100 million of hybrid bonds to convert up to 18 dairy farms on , or roughly 5% of the catchment, to organic farms, with the aim of reducing pollution from the worst farms by about 45%.
Бумен жүзу қызметі
Ваипа өзені вака және пирогалармен (Александра) жүзуге қолайлы болды, ал Пиронгия 1880 жылы Те Авамутуға теміржол салынғанға дейін бу кемелерінің бағыты ретінде маңызды болды, бірақ бұл Мангапу мен Мангаокева өзендерінің қосылған жеріне ғана дейін, шамамен 4 миль (6 км) Оторохангадан жоғары болды. 1885 жылы өзен Те Куитиге дейін теміржол құрылысына қажетті материалдарды тасымалдау үшін пайдаланылды. Мистер Гиббонсқа тиесілі "Лилли" атты бу кемесі 1876-1878 жылдары жүріп тұрды. 1895 жылы Уолш ағайлылар SS Victory кемесін басқарды. 1902 жылдан 1909 жылға дейін Г.Гулд 1899 жылғы 5 атты күшті SS Opuatia кемесін Нгаруавахиядан Уатавахатаға бір күні, ал келесі күні Пиронгияға жүргізді. 1915 жылғы нұсқауда әлі де "Хантлиден өзен бойымен шағын бу кемелері жүреді" делінген. 1881 жылғы мақалада өзенге жоғары қарай сапар әдетте 36 сағатқа созылатыны, бірақ құрғақ ауа райында Уатавахата мен Те Роредегі сайлаулар қиын болғандықтан, көбірек уақыт кететіні айтылған. 1898 жылғы петицияда Мерсердегі кемежай төлемдері Вайпа бойындағы тұрғындарға салық ретінде салынады деп шағымданылды. 1900 жыл шамасында Вайкато компаниясына тиесілі "Фритрейдер" кемесі Уолш ағайлылардың "Виктори" кемесімен бәсекелесуіне байланысты тоқтатылды, себебі "Виктори" кемесі бұрылып өтетін Ваипа өзенінде ауыр бу кемесінен гөрі оңай жүзе алатын. 1919 жылы Ваипа округі кеңесі Пиронгияға кеме қатынасын жақсарту үшін шұңқырларды жоюды талап етті және үкіметтен және округтік кеңестерден жақсартуларға қаржы алды. 1921 жылы Ішкі су жолдары комиссиясына берілген куәліктерде 20 тонналық кемелер жылдың көп бөлігінде Пиронгияға жете алатыны, ал 30 жыл бұрын 60 тонналық кемелер Пиронгияға жеткені және Те Куитиге арнайы бу кемелері жүргені айтылды. 1920 жылы Уатавахатада "Опуатия" кемесінің батып кетуі бу кемелерінің дамуын тежеді. Вайкато Shipping Co компаниясы бұрынғы Вайхоу өзенінің бу кемесі SS Erin (кейде SS Excelsior) арқылы Пиронгияға апталық рейстер жасады, бұл 1922 жылы WSC саудасын тоқтатқанға дейін жалғасқан сияқты. 1925 жылғы Қоғамдық жұмыстар департаментінің есебінде өзеннің Оторохангадағы Мангапумен қосылған жерінен жоғары жүзуге болмайтыны көрсетілген.
Over was navigable by waka and Pirongia (Alexandra) was busy as the head of steamboat navigation until the railway was built to Te Awamutu in 1880, though possibly only as far as the confluence of the Mangapu and Mangaokewa streams, about 4 mile (6 km) upstream from Ōtorohanga. In 1885 the river was used to carry material for the railway construction as far as Te Kūiti. Mr Gibbons' steamship, Lillie, started in 1876 to 1878. In 1895 Walsh Bros were running SS Victory. From 1902 to 1909 H H Gould ran the 1899 5 hp SS Opuatia from Ngāruawāhia to Whatawhata one day and on to Pirongia next day. A 1915 guidebook still said, "Small steamers ply up and down the river from Huntly". An 1881 article said a journey upriver would normally take 36 hours, but more in dry weather, when shoals at Whatawhata and Te Rore were hard to cross. An 1898 petition complained about wharfage charges at Mercer being a tax on residents along the Waipā. Around 1900 the Freetrader, owned by the Waikato Company, "was withdrawn owing to competition from the Walsh brothers with their launch Victory, which could traverse the winding Waipā much more easily than the cumbersome stern wheeler." As late as 1919 Waipā County Council pressed for removal of shingle shoals to permit navigation to Pirongia and got money for improvements from government and the county councils. Evidence given to the Inland Waterways Commission in 1921 said boats carrying 20 tons could reach Pirongia for most of the year and, up to about 30 years before, vessels carried 60 tons to Pirongia and a special fleet of steamers ran to Te Kūiti. Steamers were set back by the sinking of the Opuatia at Whatawhata in 1920. The Waikato Shipping Co had been running a weekly service to Pirongia with the former Waihou River steamer, SS Erin (and sometimes SS Excelsior), which seems to have continued until WSC stopped trading in 1922. A Public Works Department report in 1925 said the river was non navigable above its junction with the Mangapu at Ōtorohanga.
Елді мекендер
Өзенге жақын орналасқан елді мекендер: Рангитото, Ōтева, Ōтороханга, Покуру, Пукетотара, Пиронгия, Те Паху, Те Роре, Нгахинапоури, Ватавахта, Те Кохай, Нгаруавахиа.
Settlements near the river include Rangitoto, Ōtewā, Ōtorohanga, Pokuru, Puketōtara, Pirongia, Te Pahu, Te Rore, Ngāhinapōuri, Whatawhata, Te Kowhai, Ngāruawāhia.