Кіріспе
1458 - 1488 жылдардағы Бретань герцогы Франциск II (бретон тілінде: Frañsez II, француз тілінде: François II) (23 маусым 1433 – 9 қыркүйек 1488) – 1458 жылдан өліміне дейін Бретань герцогы болды. Ол Бретань герцогы Иоанн IV-нің немересі еді. Франциск өмірінің басты ұстанымы – Франциядан Бретаньдің дербестігін сақтап қалу болды. Сондықтан оның билеу кезеңі Франция королі Людовик XI және оның қызы Аннамен, король Карл VIII еңбекке жарамсыз кезінде регенттік қызметін атқарған Франция королі Аннамен қақтығыстармен сипатталды. 1465-1477 және 1484-1488 жылдардағы қарулы және бейбіт қақтығыстар тиісінше «Халықтың игілігі үшін соғыс» және «Ақымақ соғысы» (la Guerre Folle) деп аталды.
Francis II (Breton: Frañsez II, French: François II) (23 June 1433 – 9 September 1488) was Duke of Brittany from 1458 to his death. He was the grandson of John IV, Duke of Brittany. A recurring theme in Francis' life would be his quest to maintain the quasi independence of Brittany from France. As such, his reign was characterized by conflicts with King Louis XI of France and with his daughter, Anne of France, who served as regent during the minority of her brother, King Charles VIII. The armed and unarmed conflicts from 1465 to 1477 and 1484–1488 have been called the "War of the Public Weal" and the Mad War (la Guerre Folle), respectively.
Ерте өмір
Франциск 1433 жылғы 23 маусымда Этамп графы (1395–1438) Ричард Бреттань мен оның әйелі, Вертус графинясі Маргарет Орлеандық (1406–1466) отбасында дүниеге келді. Ричард Бреттань – Бреттань герцогы Иоанн IV-нің кіші ұлы. Ричардтың ағалары, Джон V және Артур III, әкесінен кейін герцог болды, бірақ Артур 1458 жылы қайтыс болғаннан соң (Жон V-нің ұлдары Франциск I және Петр II 1450 және 1457 жылдары ұлдары болмаған күйі қайтыс болды), жалғыз заңды ер адам мұрагері оның жүрегінен туған Франциск болды.
Ланкастер әулетінің қорғаушысы
Франциск күтпеген жерден 1471 жылдан 1484 жылға дейін елден жер аударылған Ланкастер әулетінің Англиядағы қорғаушысына айналды. XV ғасырдың соңғы жартысында Англияда Йорк және Ланкастер әулеттері Англия тағы үшін күресіп, азамат соғысы болды. 1471 жылы йоркшілер Барнет және Тьюксбери шайқастарында қарсыластарын жеңді. Ланкастер патшасы Генрих VI және оның жалғыз ұлы Эдуард Вестминстер Тьюксбери шайқасынан кейін қайтыс болды. Олардың өлімі Ланкастер әулетін таққа тікелей талапкерсіз қалдырды. Содан кейін Англия королі Эдуард IV Англияны толық бақылауына алды. Ол өзінің билігіне бағынудан бас тартқандарды, мысалы, Джаспер Тюдор мен оның сіңілі ұлы Генрих Тюдорды (кейін Англия королі Генрих VII) сатқын деп жариялап, жерлерін тартып алды. Франциск Тюдорлар Францияға қашуға тырысқанда оларды қамқорлыққа алды, бірақ Англия жолындағы күшті жел оларды Бретаньдегі Ле Конкеге қонуға мәжбүр етті. Генрих Тюдор, патшалық қан тамырындағы іздері бар жалғыз Ланкастер аристократы, таққа әлсіз талапкер болды, ал король Эдуард IV оны "ешкім" деп санады. Алайда, Франциск Генрихті Франциямен қақтығыста Англияның көмегін алу үшін құнды сауда құралы ретінде қарастырды және сондықтан Тюдорларды өзінің қорғауында ұстады. Ол Джаспер Тюдорды, Генрих Тюдорды және олардың жер аударылған Ланкастер тобының ядросын Сарзодағы Сусинио сарайына орналастырды, онда олар 11 жыл бойы тұрды. Франциск бұл ағылшындарды бас тартудан қорғады. 1483 жылдың қазан айында Генрих Тюдор Бретаньден Англияға шабуыл жасауға тырысты, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Франциск бұл шабуылды 40 000 алтын тәж, 15 000 сарбаз және көлік кемелері флотымен қолдады. Генрихтің 15 кемеден тұратын флоты дауылға ұшырады және оның кемесі Англия жағалауына тек бір кемемен жетті. Генрих жағалаудағы сарбаздардың жаңа йоркшіл король Ричард III-нің адамдары екенін түсінді, сондықтан ол шабуылдан бас тарды және Бретаньге қайтуға шешім қабылдады. Генрихтің Англиядағы басты қастандықшысы, Букингем герцогы Генрих Стаффорд, опасыздық үшін айыпталып, 1483 жылдың 2 қарашасында Генрихтің кемелері Англияға келмес бұрын басы кесілді. Генрихтің Ричард III-ге қарсы құрған қастандығы ашылып, Букингем герцогы мен Генрих Тюдорсыз көтеріліс оңай басылды. Сәтсіз көтерілістен аман қалғандар Бретаньге қашып, Генрих Тюдордың таққа талап етуін ашық түрде қолдады. 1483 жылғы Рождество күні Генрих Ренн соборында король Эдуард IV-нің қызы Йорк әйелі Элизабетке үйленуге ант берді, осылайша соғысып жатқан Йорк және Ланкастер әулеттерін біріктіруді көздеді. Генрихтің өркендеуі оны Ричард III патшаға үлкен қауіп етіп көрсетті, ал йоркшіл король герцог Франциск II-ге жас Ланкастерді тапсыруға бірнеше ұсыныс жасады. Франциск патшадан жақсы шарттар күтіп, бас тартты. 1484 жылдың ортасында Франциск аурудың бірінен қауқарсыз болды, ал сауығып жатқанда оның қазынашысы Пьер Ландей үкіметтің бағын өзіне алды. Ландей король Ричард III-мен келісімге келіп, Генрих пен оның ағасы Джасперді Англияға қайтарып жіберді, ал оның орнына Бретаньді француз шабуылынан қорғау үшін 3000 ағылшын садақшысын беруге уәде алды. Фландрия епископы Джон Мортон бұл жоспарды біліп, Тюдорларды уақтылы ескертті. Тюдорлар Ландейдің сарбаздарынан бірнеше сағат бұрын Франция шекарасынан жеке қашып құтылуға үлкерді. Оларды Франция королі Шарль VIII сарайында қабылдады, ол оларға қалуға рұқсат берді және оларға қажетті ресурстарды ұсынды. Франциск жазылғаннан кейін, ол Сусинио сарайында және оның айналасында қалған 400 Ланкастерге Францияға қауіпсіз өтуді ұсынды және тіпті олардың шығындарын төледі. Француздар үшін Тюдорлар король Ричард III-нің Бретаньді басып алу жоспарларына кедергі келтірмейтін пайдалы құрал болды. Осылайша, Ланкастерлердің жоғалуы Франциск II-нің мүдделеріне кері әсер етті.
Людовик XI патша
Людовик XI айлакер қарсылас ретінде және дипломатия шебері, тіпті әскери өнерде де шеберлік танытты. Оның замандастары оны "Жалпыға ортақ Өрмекші" деп атады, бұл оның үнемі саяси құлпытаулар жасауын көрсетеді. Франциск Қоғамдық Игілік Лигасының мүшесі болды. Бұл 1465 жылы Франция королі Людовик XI-нің орталықтандырылған билігіне қарсы ұйымдастырылған феодалдық дворяндардың одағы еді, оның жарияланған мақсаты – Бургундия, Берри, Нормандия, Орлеан, Бретань және т.б. сияқты барлық герцогтықтарды қосып, француз корольдік иелігін кеңейту болатын. Бұл одақты Бургундия герцогының ұлы Шарль Батыл, Шарло графты, бастап, корольдің інісі Карл, Берри герцогы, номиналды басшы ретінде тағайындалды. 1467 жылы Шарль Батыл Бургундия герцогтығын мұраға алды, ол Францияда Артуа және Фландрия графтықтарын, сондай-ақ Голландия, Брабант және Люксембург императорлық жерлерін қамтитын феодалдық иеліктерге ие болды. Бургундия герцогы ретінде Карл Франция мен Германияның арасында өзінің тәуелсіз патшалығын құруға ұмтылды, ол франк императоры Лотар I-нің бұрынғы иеліктеріне ұқсас болуы тиіс еді. Бірақ Карл 1477 жылы Нанси шайқасында Лотарингия герцогы Рене II және швейцариялық жалдамалы әскерлерге қарсы шайқаста қаза тапты, соның арқасында Людовик өзінің ең ірі қарсыласынан құтылды. Бургундияның ұлы герцогтығы Франция Корольдігіне қосылды, ал Қоғамдық Игілік Лигасы іс жүзінде жеңілді, бірақ бірнеше мүшелері 1485 жылы Ақымақ соғысына қайтадан қосылды. Людовик XI-нің 1483 жылы қайтыс болғаннан кейін Франциск пен Бретаньнің жағдайы одан әрі нашарлай берді, өйткені оның қызы Франция Аннасы VIII Карлдың регенті ретінде тағайындалды.
Франция Аннаның регентшілігі
Франциск Францияның Карл VIII-нің кәмелетке толмауы кезінде герцогтігінің тәуелсіздігін сақтауға тырысты. Ол Францияның Анна регенттігіне қарсы Орлеан герцогы Людовик (болашақтағы Людовик XII) және Ангулем графы Карлмен бірікті. Ол әкесі Людовик XI сияқты Бретаньге қатысты да сондай саясатты жүргізді. Алайда Франциск II көршілес Франциямен қарым-қатынасқа көңіл бөлгенде, өз мемлекетін естен шығарды. Оның жемқор және зұлым премьер-министрі Гийом Шовен, 1477 жылы қазынашылық генерал Пьер Ландеспен құлатылды және 1484 жылдың 5 сәуірінде түрмеде қайтыс болды. Ақсүйектердің көп бөлігі Анна мен Карлға пара алып, Бретаньді бағындыруға деген құлшыныстарын қолдады. Осы ақсүйектер Ландесті биліктен қуғызды, ол 1485 жылы дарға асылды. 1486 жылы Бретань штаты Францисктің қызы Аннаны және герцогтіктің Франциядан тәуелсіздігін одан әрі қамтамасыз ету үшін мұрагері ретінде бекітті. 1487 жылы Франциямен Шатобриан шартына қол қойылып, Бретаньнің тәуелсіздігі қайта расталды. Дегенмен, Шатобриан шартына қарамастан, француздар герцогтікті мазалауын тоқтатпады. Луи II де ла Тремойльдің басшылығымен француз патша әскері Ванн мен Фужереге шабуыл жасап, Бретаньге жол ашты.
Ла Гварре Фолле (Ақымақ соғыс)
Франциск Францияға қарсы Киелі Рим императоры Максимилиан I-мен одақтасты. Францисктің қызы Аннаға үйленетініне сенген көтерілісші лорд Ален д'Альбрет, Испания королі ұсынған 5000 әскермен Бретань армиясын күшейтті. Австрияның Максимилиан I де 1500 адам жіберді, ал Эдвард Вудвилл, лорд Скальс, Ұлыбританиядан садақшылар жасағын әкелді. Алайда, Франциск 1488 жылғы 28 шілдеде Сент-Обин-ду-Кормьер шайқасында жеңілді. Бұл шайқас соғысқан ақсүйек басшыларының билік негізін де жойды, Эдвард Вудвилл қаза тапты, ал Орлеанның Луи мен Шалон-Арледің Иоан IV тұтқындалды. Ален д'Альбрет пен Маршал де Рио қашып құтылуға қол жеткізді және қақтығысты жалғастыруда маңызды рөл атқарды. Бірнеше күннен кейін, 10 тамызда Франциск Вергер шартына қол қоюға мәжбүр болды. Шарты бойынша герцог өзін және герцогтігін Франция королінің вассалы ретінде мойындауға, сондай-ақ шетелдік князьдер мен әскерлерді Бретаньден қууға міндетті болды. Ол сонымен қатар балаларын өз таңдауы бойынша күйеулерге үйлендіру мүмкіндігін шектеді және еркек мұрагер болмаған жағдайда, мұрагерлікті король анықтайтынына кепілдік ретінде Сент-Мало, Фужере, Динан және Сент-Обин аймақтарын корольге беруге міндеттелді. Франциск бірнеше айдан кейін демалыспен атпен жүргенде құлап, қаза тапты. Ол тек қызы, Бретаньнің Аннасын қалдырды, сондықтан шарты оны, мұрагер ретінде, Шарль VIII-ге, кейіннен Людовик XII-ге үйленуге мәжбүрлеу үшін пайдаланылды. Француздардың жеңісіне және шартқа қол қоюға қарамастан, «Ла Гвар Фоль» соғысы Франциск қайтыс болғаннан кейін де үш жылға созылды, 1491 жылдың желтоқсанына дейін, Анна Шарль VIII-ге үйленгенге дейін. Франциск Нант соборындағы әсем мазарда жерленген. Оның мазары қызы Анна тапсырыс берген және Франциядағы Ренессанс мүсіндемесінің маңызды ерте үлгісі болып табылады.
Мұра
Бреттондық дворяндар Аннаны герцогиня ретінде сақтау және Франциск күрескен герцогтіктің автономиясын қорғау үшін күш білдірді. 1489 жылы осы дворяндар Генрих VII-мен Редон шартына қол қойды; бұл келісім Ұлыбритания мен Англия арасында Францияның Бретаньді басып алуына жол бермеу мақсатында жасалды. Бірақ 1491 жылы Франция королі Шарль VIII Бретаньге шабуыл жасап, Аннаны өзіне үйленуге мәжбүр етті, осылайша герцогтіктің бақылауын қолға алды. Содан кейін 1492 жылы Генрих VII Франциямен Этапль келісіміне қол қойды, бұл Англияның бретондық автономияны қорғауын тоқтатты, француздықтар енді Англия тағына талапкер Перкин Уорбекті қолдамайтындарын және соғыс үшін өтемақы төлейтіндерін уәделеді. Герцогтіктің автономиясы француз тәжінің құрамына енгізілу процесі басталғанда дерлік жойылды, ал Бретаньнің ең сенімді одақтасы күшін жоғалтты. Алайда Анна күшті патшайым атанды және өзі, бретон халқы және оның ұрпақтары үшін Бретаньнің автономиясын және Франциск II-нің мұрасын сақтау үшін күресті.