Кіріспе

Дәстүрлі қытай медицинасындағы (ТҚМ) дене моделі мынадай элементтерден тұрады: негізгі заттар; Ци, қан, Цзин (эссенция), Шэнь (ақыл), олар Занг Фу мүшелерін қоректендіріп, қорғайды; және меридиандар (цзин луо), олар денені байланыстырып, біріктіреді. Кез келген диагноз – бұл бір немесе бірнеше мүшелерге әсер ететін «дисгармония үлгісі», мысалы, «Көкбауыр Ци жетіспеушілігі» немесе «Бауыр отының тұтануы» немесе «Суықтың асқазанға енуі», ал кез келген емдеу дисгармонияны түзетуге бағытталған. Дәстүрлі қытай моделі функцияға баса назар береді. Осылайша, ТҚМ көкбауыры – бұл дененің нақты бір бөлігі емес, денедегі трансформация мен тасымалдауға қатысты және ойлау мен оқудың ақыл-ой функцияларының бір аспектісі. Шындығында, Сан Цзяо немесе Үш қызыл оттың анатомиялық сәйкестігі жоқ және ол толыққанды функционалдық құрылым деп есептеледі. Қытай медицинасы және дене моделі бес элементтің тепе-теңдігіне негізделген: Жер, Металл, Су, Ағаш және От. Элементтер бір-бірімен шексіз байланыста, бір-бірін тұтынып, бір-біріне әсер етеді. Әр элемент денедегі әртүрлі мүшелерге сәйкес келеді. Мүшелер әртүрлі элементтердің қасиеттерін көрсетеді, олар физикалық және психикалық денені тиісті түрде әсер етеді. Әр мүше Инь немесе Ян ретінде жіктеледі. Инь мен Ян энергиясы қарама-қайшы, бірақ бір-біріне тәуелді. Екі күш біріккенде, ол барлық тіршіліктің ағынын қолдайтын құдайлық энергияны жасайды. Инь мүшелері әйелдікті, суықтықты, қысылуды, қараңғылықты және мойынсұнуды көрсетеді. Ян мүшелері еркектікті, кеңеюді, жылуды, қозғалысты және әрекетті көрсетеді. Бұл екілік (инь + ян) тепе-тең болуы керек, әйтпесе дене мен жанның аурулары пайда болады. Әрбір мүше энергия арналарын басқарады, олар циды таратады және дененің барлық бөліктерін бір-бірімен байланыстырады. Бұл арналар меридиандар деп аталады.

Ағаш

Ағаш – өсім, ерекшелік, шығармашылық және эволюцияның элементі. Бауыр (1) және өт қабығы (2) – денедегі ағаш элементіне бағынған екі орган. (1) Бауыр, ин ағзасы, эмоциялық икемділікке және жасушалық деңгейдегі энергия ағынына әсер етеді. Бұл орган иммундық жүйенің тиімділігіне күшті әсер етеді, сонымен қатар денедегі қанды сақтайды, ол адамның нағыз өзінің физикалық көрінісі болып табылады. Бауыр адамның бағытын, көзқарасын, өмірлік мақсатын анықтайды және көзге ашылады. Соңында, бауыр қорытылмаған нәрсені сіңіріп, қандағы қант деңгейін реттейді. Бауырдағы тепе-теңдіктің бұзылуы үлкен проблемаларға алып келуі мүмкін. Көңіл күйдің өзгеруі, ашу, ауырсыну, өзіне сенімсіздік, бағыттың жоқтығы, тәуелділік және шешім қабылдау қиындықтары – бәрі бауырмен байланысты. Бұлшықет спазмдары, ұю, діріл, көз аурулары, гипертония, аллергия, артрит және көптеген склероз да бауырдың тепе-теңдігінің бұзылуының салдары болуы мүмкін. Бауыр меридианы үлкен саусақтан басталып, аяқтың ішкі жағымен, жыныс мүшелері арқылы өтіп, кеудеде аяқталады. (2) Өт қабығы, ағашпен басқарылатын янь органы, шешімділік пен бағалау қабілетін анықтайды. Өт қабығы өт сақтайды. Өт қабығының тепе-теңдігінің бұзылуы шешім қабылдау қиындықтарымен қатар семіздікке де алып келуі мүмкін. Өт қабығы меридианы көздің сыртқы жиегінен басталып, бас пен дене жанынан өтеді және төртінші саусақтың сыртында аяқталады.

Өрт

От – өзгеру, қирату, бастапқы күш және құдайлық элемент. (1) Жүрек, (2) кіші ішек – отты басқаратын мүшелер. (3) Жүрек қорғаушы, (4) Үштік қыздырғыш – екінші (министрлік) отты басқаратын органдар. (1) Жүрек, Йин мүшесі, пульсті реттейді, бет-әлпетте және тілде көрінеді, адам мен аспан арасындағы байланысты көпірдейді. Жүректің бұзылуы ұйқысыздыққа, көңіл-күйдің бұзылуына және пульстің ретсіздігіне әкеледі. Жүрек меридианы кеудеден басталып, қолдың ішкі жағына, алақанға дейін өтеді және кішкентай саусақта аяқталады. (2) Кіші ішек, Янг мүшесі, таза тағам мен сұйық эссенцияларды ластанғаннан бөліп алады. Таза эссенциялар көкбауырға, ал ластанғандары несеп қуығы мен ірі ішекке жіберіледі. Кіші ішектің бұзылуы ішек проблемаларына және өзіне сенімсіздік сезіміне әкелуі мүмкін. Кіші ішек меридианы кішкентай саусақтан басталып, қолдың төменгі жағына, иық қабырғасының жоғарғы жағына, мойынға дейін өтеді және құлақтың алдыңғы бөлігінде аяқталады. (3) Жүрек қорғаушы, Йин мүшесі, жүректі қорғайды. Ол психикалық бейімділіктерді сүзгілеп, эмоцияларды тұрақтандырады. Жүрек қорғаушының бұзылуы алаңдаушылық пен жүрек қағуына әкелуі мүмкін. Жүрек қорғаушы меридианы кеудеден басталып, қолтық астынан қолға дейін өтеді және ортаңғы саусақтың жоғарғы жағында аяқталады. (4) Үштік қыздырғыш, Янг мүшесі, бүкіл денедегі сұйықтықтарды таратып, барлық мүшелердің өзара байланысын реттейді. Үштік қыздырғыш меридианы сақина саусағынан басталып, қолдың артқы жағына, мойынның бүйіріне дейін, құлақтың айналасынан өтеді және қастың шетінде аяқталады.

Металл

Металл – тазалық, байлық және ерлік элементі. Металл өкпе (1) мен ірі ішек (2) жүйелерін басқарады. (1) Өкпе, Инь ағзасы, таза циды тыныс алу арқылы қабылдайды және қоқымды тыныс шығару арқылы шығарады. Өкпе дене сұйықтықтарын таратып, денеді суықтан немесе тұмаудан қорғайды, иіс сезу қабілетін басқарады және мұрынға ашылады. Өкпенің жұмысының бұзылуы суық тиюге, тұмауға, қақырыққа және астмаға алып келеді. Өкпе меридианы кеудеден басталып, қолдың ішкі жағына, алақанға дейін және бас бармақпен аяқталады. (2) Ірі ішек, Янг ағзасы, қалдықтар мен нәжісті шығаруды басқарады. Ірі ішектің тепе-теңдігінің бұзылуы іш қатуға, диареяға және эмоционалды түрде ажырасып, өткен нәрселерден бас тарта алмауға әкеледі. Ірі ішек меридианы бас бармақтан басталып, қолдың артқы жағына, иыққа, мойынның бүйіріне, бетке қарай қозғалып, қарсы мұрын тесігінің жанында аяқталады.

Су

Су – өмір мен өлімнің элементі. Су бүйрек (1) пен қуыққа (2) әсер етеді. (1) Бүйрек – инь органы, ол денедегі инь мен ян энергиясының бастауы. Бүйректер сонымен қатар эндокриндік жүйені басқарады, өкпеден ауа қабылдайды, сүйектерді, тістерді басқарады, денедегі суды реттейді және эссенцияны сақтайды. Бүйректің дисфункциясы инь немесе янның жетіспеушілігіне алып келеді. Сондай-ақ, гормондардың тепе-теңсіздігіне, сүйектердің әлсіздігіне, жыныстық құштарлықтың төмендеуіне және бас айналуға себеп болады. Судың артық болуы биполярлық бұзылысқа әкеледі. Депрессиялық эпизодтар бүйрек иньінің артық болуымен, ал маниялық эпизодтар бүйрек янының артық болуымен сипатталады. Бүйрек меридианы табаннан басталып, ішкі жамбас арқылы жоғары көтеріліп, кеуде қуысына дейін созылады және жағалаудың астында аяқталады. (2) Қуық – ян органы, ол бүйрек ци-і арқылы денеден сұйықтықты жинап, шығарады. Қуықтың тепе-теңдігінің бұзылуы жиі немесе бақылаусыз зәр шығаруға әкеледі. Қуық меридианы көз бұрышынан басталып, арқа бойымен төменге қарай қозғалып, тізе артқы бетінде аяқталады. Қуықтың тағы бір желісі бар, ол алдыңғы желіге жанында басталып, аяқтың сыртқы жиегіне дейін төмендеп, кішкентай саусақта аяқталады.