Кіріспе

Моизм немесе Моизм – ежелгі қытай философиясы, этика, логика, рационалды ой және ғылыми технология саласындағы көзқарастар жиынтығы. Бұл философияны ежелгі қытай философы Мозидің (шамамен б.з.д. 470 – шамамен б.з.д. 391 жылдар) шәкірттері дамытқан, және оның негізгі еңбегі – «Мози» кітабында жатқан. Оның маңызды этикалық принциптерінің қатарында өзгеге көмектесу және туыстық, жақындыққа қарамастан, барлық адамдарға қатысты жалпыға ортақ, әділ құрмет пен қамқорлық сезімі болды. Бұл идеология сонымен қатар қарапайымдық пен пайдалылық қағидаларын да баса көрді. Моизм Конфуцийшілдік, даосизм және легализмпен шамамен бір уақытта дамыды және б.з.д. 770–221 жылдар аралығында (Көктем және күз, Соғысқан мемлекеттер кезеңінде) төрт негізгі философиялық мектептің бірі болды. Осы кезеңде моизм конфуцийшілдікке басты қарсылас ретінде қарастырылды. Оның ықпалы сақталғанымен, Цинь әулетінің мәдени өзгерістерінен кейін б.з.д. 200 жылдарынан бастап моизм тәуелсіз философиялық мектеп ретінде дамып, даосизм ағымдарына сіңіп, жоғалып кетті.

Шолу

Мохизм "әмбебап сүйіспеншілік" деп аударылған ұғыммен ең жақсы танымал. Эдвард Крейгке сәйкес, 兼愛-ның дұрыс аудармасы "бейтарап қамқорлық" болып табылады, себебі Мози моральға қарағанда этикаға көбірек мән берген, ал мораль көбінесе үміттен гөрі қорқынышқа негізделген. Мохистер өздерінің уағыздаған идеяларын, яғни Мозидің жазбаларын іске асыруға тырысқан, жоғары құрылымдалған саяси ұйым құрды. Конфуцийшілдер сияқты, олар өз қызметтерін тек пайда табу үшін ғана емес, сонымен қатар өздерінің этикалық идеалдарын жүзеге асыру үшін де жалдаған. Бұл саяси құрылым сол кездегі Қытайдың барлық ірі мемлекеттеріндегі жергілікті бөлімдер желісінен тұрды, ол білімді және еңбекші топтардың өкілдерінен құралған. Әр бөлімді джузи (сөзбе-сөз "кескіш" – қолөнерден алынған образ) басқарды. Бөлім ішінде қарапайым және аскетикалық өмір салты қатаң сақталды. Әр джузи өзінің ізбасарын тағайындайтын. Мохистер бекініс салу және мемлекеттік басқару ғылымдарын дамытты, үкімет туралы трактаттар жазды, онда тиімді ауыл шаруашылығы өндірісінен бастап мұрагерлік заңдарына дейінгі тақырыптар қамтылды. Олар жиі соғысып жатқан мемлекеттердің кеңесшілері ретінде жұмыс істеді. Осылайша, олар сол дәуірдегі басқа саяхатшы философтар мен рыцарьларға ұқсас болды.

Қамқорлық және бейтараптық

Мохизм бейтараптылық пен қамқорлық философиясын жақтайды; яғни, адам басқа барлық адамдарға бірдей қамқорлық көрсетуі керек, олармен арақатынасы қандай болса да. Мохизм бойынша, осы кемсіз қамқорлық адамды адал жаратылысқа айналдырады. Бұл бейтараптылық принциптері басқа қытай философиялық мектептерінен, әсіресе конфуцийшілдерден сынға ұшырады. Конфуцийшілдер махаббаттың шартсыз болуы керек деп есептесе де, ол кемсітушілікке ұшырауы тиіс емес деді. Мысалы, балалар ата-аналарына кездейсоқ таныс адамдарға қарағанда көбірек сүйіспеншілікпен қарауы керек. Мози барлық адамның материалдық игіліктерді алуға және физикалық зияннан қорғалуға тең құқылы екенін айтқандықтан белгілі. Мохизмде мораль дәстүр мен рәсімдермен емес, утилитаризмге ұқсас тұрақты моральдық басшылықпен анықталады. Дәстүрлер мәдениеттен мәдениетке өзгереді, сондықтан адамдарға қай дәстүрлер моральдық тұрғыдан қабылданатынын анықтау үшін қосымша басшылық қажет. Осы моральдық басшылық, сол қоғамдағы барлық адамдардың жалпы пайдасын арттыратын әлеуметтік мінез-құлықты қолдауы және ынталандыруы керек. Ай (愛) ұғымын б.з.д. 4 ғасырында қытай философы Мози конфуцийшілдердің игілікті махаббатына қарсылық ретінде жасаған. Мози қытайлықтардың отбасы мен рулық құрылымдарға ұзақ уақыт бойы бекінген сүйіспеншілігін «жалпыға ортақ махаббат» (jiān'ài, 兼愛) тұжырымдамасымен алмастыруға тырысты. Ол конфуцийшілдерге тікелей қарсы шықты, олар әртүрлі адамдарға әртүрлі дәрежеде қамқорлық көрсетудің табиғи және дұрыс екенін сенді. Мози болса, адамдардың барлық адамдарға теңдей қамқорлық көрсетуі керек деп есептеді. Мохизм, әртүрлі адамдарға қатысты түрлі көзқарастарды қабылдаудың орнына, махаббаттың шартсыз болуын және тек достар, отбасы және басқа конфуцийшілдік байланыстарға ғана емес, өзара жауапкершіліктен гөрі барлығына ұсынылуын қадағалады. Кейіннен қытай буддизмінде Ай (愛) термині құштарлықпен қамқорлықты білдіру үшін қабылданды және маңызды тілек деп саналды. Буддизмде Ай өзімшіл немесе жомарт бола алады, соңғысы – рухани оянуға жеткізетін маңызды элемент.

Құлдырау

Цинь әулетінің Қытайды біріктіруімен Қытай бұрынғыдай бір-бірімен үнемі соғысып тұратын түрлі мемлекеттерге бөлінбей қалды. Бұрын мохистер қалаларды сыртқы қауіптен қорғауда өте тиімді болған, бірақ соғыстар азайған, әсіресе қамалға алу соғыстары тоқтаған соң, олардың біліміне қажеттілік болмады. Стэнфорд философия энциклопедиясының мәліметінше, қамалға алу соғысының төмендеуінен басқа, «мохизм әлеуметтік және философиялық қозғалыс ретінде біртіндеп маңызсыздыққа ұшырады. Бұрынғы Хань әулетінің орта кезеңіне қарай, мохистердің ең тартымды ойлары бәсекелес мектептермен бөлісілді. Олардың негізгі этикалық ұстанымдары конфуциандыққа сіңірілді, бірақ өзгертілген және жүйеленбеген түрде. Олардың саяси философиясының маңызды ерекшеліктері басқа саяси ойшылдармен де ортақ болды, ал соғысқа қарсы тұруы бірігудің нәтижесінде мәнсізденді. Кейінгі мохист канондарының тіл философиясы, эпистемологиясы, метафизикасы және ғылымы қиын, тығыз мәтіндерде жазылған, оларды көптеген оқырмандарға түсіну өте қиын болған (сондай-ақ, бұл мәтіндер тез бұрмаланды). Мохизмді ерекшелендіретін нәрсе – олардың экономика мен мәдениетке қатысты қатал және ұнамайтын көзқарастары болды, мысалы, олардың үнемшілдікке құштарлығы және музыка мен рәсімдерді қабылдамауы. Конфуцийшілдердің классикалық білімі мен рәсімдерімен, Инь-Ян ойшылдарының болжамды метафизикасымен, даостардың романтикалық табиғат мистикасымен және әдеби шеберлігімен салыстырғанда, мохизм жақтастарды, әсіресе саяси билікке ие болғандарды тартуға шамасы келмеді».