Қытай философиясындағы инь-ян ұғымы: қарама-қарсылықтың бірігуі, әлемнің құрылысы, денсаулық сақтау және табиғаттағы өзгерістер. Тайцзи мен Уцзи туралы біліңіз.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ежелгі қытай философиясындағы дуализм тұжырымы.
Philosophical concept of dualism in ancient Chinese philosophy
Инь және ян (/lang//j//ɪ//n/, /j//æ//ŋ/), сондай-ақ иньян немесе иньян, – конфуцийшілдік ықпалындағы дәстүрлі қытай медицинасында аурулардың тиімді дифференциалдық диагностикасы үшін сын және дедуктивті ойлаудың негізгі қағидасы. Қытай космологиясында ғалам материялық энергияның бастапқы хаосынан туындайды, инь мен ян циклдарына ұйымдастырылып, заттар мен тіршілікке айналады. «Инь» – кері тартушы, пассивті және қабылдаушы, ал «ян» – белсенді, итергіш және кеңейтуші; принцип бойынша, осы дихотомияның кейбір түрі барлық нәрседе кездеседі – маусымдық циклдар, ландшафттың күндер, апталар және мыңжылдықтар бойындағы эволюциясы (сөздердің бастапқы мағынасы – төбеге қараған көлеңке және оңтүстікке қараған жарқырау), жыныс (әйел және еркек), сондай-ақ адамдардың мінез-құлқының қалыптасуы және тәртіпсіздік пен тәртіптегі әлеуметтік-саяси тарихтың үлкен арқасы. Тайцзи – қытайлық космологиялық термин, ол «Жоғарғы Ұлылықты» білдіреді – ерекшеленбеген, абсолютті және шексіз әлеуеттің, инь мен янның пайда болған екілік алдындағы бірлік күйі. Оны көне удзимен (t=無極) салыстыруға болады. Инь мен янға қатысты космологияда осы ғаламның жаратылуына қатысқан материялық энергия ци деп аталады. Инь мен янның космологиясындағы ци ұйымдастырылуы көптеген нысандарды қалыптастырды деп есептеледі, олардың ішінде адамдар да бар. Көптеген табиғи дуалдықтар (мысалы, жарық пен қараңғылық, от пен су, кеңею және жиырылу) инь мен ян символымен бейнеленген дуалдықтың физикалық көрінісі саналады. Осы екілік, қарама-қарсылықтардың бірлігі ретінде, классикалық қытай ғылымы мен философиясының көптеген салаларының бастауында жатыр, сонымен қатар дәстүрлі қытай медицинасының негізгі нұсқаулығы, багуажан, тайчи және цигун сияқты қытай жекпе-жегінің және жаттығулардың әртүрлі түрлерінің орталық қағидасы, сондай-ақ И Цзин беттерінде кездеседі. Дуальділік тұжырымын тәжірибелік қоғамдастықтар сияқты көптеген салаларда табуға болады. «Дуалистік монизм» немесе диалектикалық монизм термині бір мезгілдегі бірлік пен дуалдықтың осы жемісті парадоксын түсіндіру үшін қолданылды. Осы философия бойынша, барлық нәрсенің инь және ян аспектілері бар (мысалы, көлеңке жарықсыз болуы мүмкін емес). Байқау критерийіне байланысты екі негізгі аспектінің кез келгені нақты нысанда күштірек көрініс табуы мүмкін. Инь мен ян символы (немесе тайджиту) екі қарама-қарсы элементтің арасындағы тепе-теңдікті көрсетеді, әр бөлігінде қарсы элементтің бір бөлігі бар. Таолық метафизикада жақсылық пен жамандық арасындағы айырмашылық, сондай-ақ басқа да дихотомиялық моральдық үкімдер нақты емес, қабылдау болып табылады; сондықтан инь мен янның екілігі – бөлгісіз тұтас. Конфуцийшілдік этикада, әсіресе Дун Чжуншу философиясында (б.з.д. 2 ғасыр), инь мен ян тұжырымына моральдық өлшем қосылады. Ахом философиясы жеке адамның хан мен пу екілігі даосизмнің инь және ян тұжырымына өте ұқсас. Бұл дәстүр Юньнань, Қытайда пайда болды және Дай этностық азшылығының ұрпақтары болған кейбір Ахомдар оған еліктеді.
Yin and yang (/lang//j//ɪ//n/, /j//æ//ŋ/), also yinyang or yin yang, The technology of yin and yang is the foundation of critical and deductive reasoning for effective differential diagnosis of disease and illnesses within Confucian influenced traditional Chinese medicine. In Chinese cosmology, the universe creates itself out of a primary chaos of material energy, organized into the cycles of yin and yang and formed into objects and lives. 'Yin' is retractive, passive and receptive while 'yang' is active, repelling and expansive; in principle, this dichotomy in some form, is seen in all things—patterns of change and difference, such as seasonal cycles, evolution of the landscape over days, weeks, and eons (with the original meaning of the words being the north facing shade and the south facing brightness of a hill), gender (female and male), as well as the formation of the character of individuals and the grand arc of sociopolitical history in disorder and order. Taiji is a Chinese cosmological term for the "Supreme Ultimate" state of undifferentiated absolute and infinite potential, the oneness before duality, from which yin and yang originate. It can be contrasted with the older wuji (t=無極). In the cosmology pertaining to yin and yang, the material energy which this universe was created from is known as qi. It is believed that the organization of qi in this cosmology of yin and yang has formed many things. Included among these forms are humans. Many natural dualities (such as light and dark, fire and water, expanding and contracting) are thought of as physical manifestations of the duality symbolized by yin and yang. This duality, as an unity of opposites, lies at the origins of many branches of classical Chinese science and philosophy, as well as being a primary guideline of traditional Chinese medicine, and a central principle of different forms of Chinese martial arts and exercise, such as baguazhang, tai chi, and qigong, as well as appearing in the pages of the I Ching. The notion of duality can be found in many areas, such as Communities of Practice. The term "dualistic monism" or dialectical monism has been coined in an attempt to express this fruitful paradox of simultaneous unity and duality. According to this philosophy, everything has both yin and yang aspects (for instance, shadow cannot exist without light). Either of the two major aspects may manifest more strongly in a particular object, depending on the criterion of the observation. The yin and yang symbol (or taijitu) shows a balance between two opposites with a portion of the opposite element in each section. In Taoist metaphysics, distinctions between good and bad, along with other dichotomous moral judgments, are perceptual, not real; so, the duality of yin and yang is an indivisible whole. In the ethics of Confucianism on the other hand, most notably in the philosophy of Dong Zhongshu ( 2nd century BC), a moral dimension is attached to the idea of yin and yang. The Ahom philosophy of duality of the individual self han and pu is quite similar to yin and yang of Taoism. The tradition was originated in Yunnan, China and followed by some Ahom, descendants of Dai ethnic Minority.
Тілдік аспектілер
Қытай терминдерінің t=陰 және t=陽 тілінде терең тарихы бар, олардың этимологиясы мен эволюциясын жазу, дыбысталу және мағыналар тұрғысынан талдауға болады.
The Chinese terms t=陰 and t=陽 have a rich history in the language, their etymologies and evolution analyzable through lenses of orthography, phonology, and meanings.
Кейіпкерлер
Қытай таңбалары lang=zh hant және lang=zh hant екеуі де дыбыс-мағыналық күрделі қосылыстар саналады, олардың мағыналық компоненті lang=zh hant 'құрган', 'төбе', lang=zh графикалық түрі, ал дыбыстық компоненттері t=今 (және қосымша мағыналық компонент t=云) және t=昜 болып табылады. Соңғысында t=昜, t=日 + t=示 + t=彡 элементтерінен тұрады.
The Chinese characters lang=zh hant and lang=zh hant are both considered to be phono semantic compounds, with semantic component lang=zh hant 'mound', 'hill', a graphical variant of lang=zh—with the phonetic components t=今 (and the added semantic component t=云) and t=昜. In the latter, t=昜 features t=日 + t=示 + t=彡.
Топонимика
Қытай жерлерінің көптеген атауларында "ян" сөзі, яғни "күнге қарайтын беткей" кездеседі, ал кейбіреулерінде "инь" сөзі, яғни "көлеңкелі беткей" болады. Қытайда, сондай-ақ Солтүстік жарты шардың басқа аймақтарында да, күн сәулесі көбінесе оңтүстіктен түседі, сондықтан таудың оңтүстік беті немесе өзеннің солтүстік жағалауы қарсы беткейге қарағанда тікелей күн сәулесін көп көреді. "Ян" атауы Хэнань провинциясындағы Хэнь тауының оңтүстігінде орналасқан Хэньян (衡陽) қаласындағы "төбенің оңтүстік жағын", ал Хэнань провинциясындағы Ло өзенінің солтүстігіндегі Лоян (洛陽) қаласындағы "өзеннің солтүстік жағалауын" білдіреді. Сол сияқты, "инь" атауы Шэньси провинциясындағы Хуа тауының солтүстігінде орналасқан Хуаин (華陰) қаласындағы "төбенің солтүстік жағын" көрсетеді. Жапонияда бұл таңбалар Батыс Хонсю аймағындағы Санъин (山陰) аймағын, Санъё (山陽) аймағынан, оларды Чжугоку таулары (中国山地) бөліп тұрады.
Many Chinese place names or toponyms contain the word yang "sunny side" and a few contain yin "shady side". In China, as elsewhere in the Northern Hemisphere, sunlight comes predominantly from the south, and thus the south face of a mountain or the north bank of a river will receive more direct sunlight than the opposite side. Yang refers to the "south side of a hill" in Hengyang 衡陽, which is south of Mount Heng 衡山 in Hunan province, and to the "north bank of a river" in Luoyang 洛陽, which is located north of the Luo River 洛河 in Henan. Similarly, yin refers to "north side of a hill" in Huayin 華陰, which is north of Mount Hua 華山 in Shaanxi province. In Japan, the characters are used in western Honshu to delineate the north side San'in region 山陰 from the south side San'yō region 山陽, separated by the Chūgoku Mountains 中国山地.
Табиғат
Инь мен ян – ежелгі қытай философиясынан шыққан түсінік. Ол қарама-қарсы күштердің бір-бірін салыстыру арқылы қалай туындайтынын, табиғатта толықтыратын, байланысты және бір-біріне тәуелді екенін көрсетеді. Сондай-ақ, олардың өзара әрекеттесуі арқылы қалай пайда болатынын түсіндіреді. Дао философиясында қараңғылық пен жарық, инь мен ян, «Дао Дэ Цзин» кітабының 42-тарауында айтылады. Ол бастапқы тыныштықтан немесе бос кеңістіктен (уджи, кейде бос шеңбермен бейнеленеді) пайда болып, тыныштыққа қайта оралуға дейін үздіксіз қозғалыста болады. Мысалы, тыныш суға тас тастағанда бір мезгілде толқындар көтеріліп, аралықтағы ойыстар төмендейді. Бұл толқындар сыртқа қарай таралып, қозғалыс тоқтағанда су тағы да тынышталады. Инь мен ян әрқашан қарама-қарсы, бірақ тең сапалар болып табылады, бір-бірін жасайды және бақылайды. Кез келген сапа шегіне жеткенде, ол табиғи түрде қарсы сапаға айналады. Мысалы, жазда толық биіктікке жеткен астық (толық ян) тұқым береді және қыста (толық ин) қурап өледі – бұл цикл аяқталмайды. Инь немесе ян туралы сөз қозғалғанда, қарсы тұратын күшті еске алу қажет. Дәстүрлі түрде инь мен ян бір-бірімен салыстыру арқылы танылады, өйткені олар өзара байланысты тұтастықтың бөліктері (мысалы, аяқтың үсті жоқ төменгі жағы болмайды). Бұл идеяны түсіндіру үшін тек әйелдерден немесе тек ерлерден тұратын халықты елестетейік – мұндай халық бір ұрпақта жойылар еді. Бірақ әйелдер мен ерлер бірлесіп жаңа ұрпақтарды жасайды, олар өзара туындаған (және өзара жасайтын) халықтың өмір сүруін қамтамасыз етеді. Олардың өзара әрекеттесуі ерлік сияқты жаңа нәрселерді тудырады. Инь мен ян бір-бірін өзгертеді: мұхиттағы ағын сияқты, әрбір алға жылжуға сәйкес артқа шегініс болады, әрбір көтерілу құлдырауға айналады. Сондықтан, тұқым жерден шығып, аспанға қарай өседі – бұл табиғатынан ян қозғалысы. Ал толық жетілгенде, құлайды. Жапырақтардың үсті жарыққа қарай өседі, ал тамырлар қараңғылықта өседі. Маусымдар мен өсімдіктердің циклдары маусымға байланысты өркендеу немесе энтропияға ұшырайды. Жазда өсімдіктер сау жапырақтарды өсіруге тырысады, ал күзде (энтропия) кесу процесі жүреді, қыста өсімдіктер (жою) қурап, көктемде өсімдіктер мен ағаштар (жасалу) қайтадан өседі. Даму мен өркендеу жазда жетеді, жаз сау жапырақтар мен бұтақтарды сақтап, өсуді жалғастыруға тырысады, өсу мен прогресс циклдің соңына жетеді. Жаратылыс – янның бір бөлігі, ал жою – иннің бір бөлігі. Прогресс (ян) пен энтропия (ин) циклдарда бейнеленеді.
Yin and yang are a concept that originated in ancient Chinese philosophy that describes how opposite or contrary forces may create each other by their comparison and are to be seen as actually complementary, interconnected, and interdependent in the natural world, and how they may give rise to each other as they interrelate to one another. In Daoist philosophy, dark and light, yin and yang, arrive in the Tao Te Ching at chapter 42. It becomes sensible from an initial quiescence or emptiness (wuji, sometimes symbolized by an empty circle), and continues moving until quiescence is reached again. For instance, dropping a stone in a calm pool of water will simultaneously raise waves and lower troughs between them, and this alternation of high and low points in the water will radiate outward until the movement dissipates and the pool is calm once more. Yin and yang thus are always opposite and equal qualities and create and control each other. Whenever one quality reaches its peak, it will naturally begin to transform into the opposite quality: for example, grain that reaches its full height in summer (fully yang) will produce seeds and die back in winter (fully yin) in an endless cycle. It is impossible to talk about yin or yang without some reference to the opposite, traditionally it is said that Yin and Yang are known by the comparison of each other, since yin and yang are bound together as parts of a mutual whole (for example, there cannot be the bottom of the foot without the top). A way to illustrate this idea is to postulate the notion of a race with only women or only men; this race would disappear in a single generation. Yet, women and men together create new generations that allow the race they mutually create (and mutually come from) to survive. The interaction of the two gives birth to things, like manhood. Yin and yang transform each other: like an undertow in the ocean, every advance is complemented by a retreat, and every rise transforms into a fall. Thus, a seed will sprout from the earth and grow upwards towards the skyan intrinsically yang movement. Then, when it reaches its full potential height, it will fall. The growth of the top seeks light, while roots grow in darkness. The cycles of the seasons and of plants that progresses or entropies depending on the season. In summer it seeks to procure healthier leaves, whittling (entropy) of the plant is in autumn, the degrown plants (destruction) is in winter, growth (creating) of the plant or tree during spring. Where it's gaining or progressing, fully progressed occurs during summer, summer seeks stability as it seeks to keep (progress) the leaves and branches that are healthy, growth and progress reaching its end point of a cycle. Creation as part of yang, and destruction as part of yin, progress on one side (yang) and entropy on the other side (yin), is represented in the cycles.
Қазіргі қолданысы
Инь – қара жағы, янь – ақ жағы. Кейде янның ақ түсі қызыл түспен алмастырылады. Тайджиту кейде багуа сияқты басқа нысандармен бірге келеді. Егер инь мен ян арасында тепе-теңдік бұзылса, бірыңғай қасиеттер жетіспейді немесе толық емес болып саналады.
Yin is the black side, and yang is the white side. Other color arrangements have included the white of yang being replaced by red. The taijitu is sometimes accompanied by other shapes, such as bagua. If yin and yang become unbalanced, one of the qualities is considered deficient or has vacuity.
И Цзин
I Цзинде, бастапқыда қытай астрономиясына негізделген Батыс Чжоу дәуірінің (шамамен б.з.д. 1000–750 ж.ж.) болжам кітабы, инь мен ян үзілген және тұтас сызықтармен көрсетіледі: инь – үзілген (⚋), янь – тұтас (⚊). Бұлар триграммаларға біріктіріледі, олар үзілген және тұтас сызықтардың санына байланысты көбірек янь (мысалы, ☱) немесе көбірек инь (мысалы, ☵) болады (мысалы, ☰ толық янь, ал ☷ толық инь), ал триграммалар гексаграммаларға біріктіріледі (мысалы, ䷕ және ䷟). Триграммалар ішіндегі инь және ян сызықтарының салыстырмалы орны мен саны триграмманың мағынасын анықтайды, ал гексаграммаларда жоғарғы триграмма төменгі триграммаға қатысты янь, ал төменгісі инь деп есептеледі, бұл өзара қатынастарды күрделі түрде бейнелеуге мүмкіндік береді.
In the I Ching, originally a divination manual of the Western Zhou period (c. 1000–750 BC) based on Chinese Astronomy, yin and yang are represented by broken and solid lines: yin is broken (⚋) and yang is solid (⚊). These are then combined into trigrams, which are more yang (e. g. ☱) or more yin (e. g. ☵) depending on the number of broken and solid lines (e. g., ☰ is fully yang, while ☷ is fully yin), and trigrams are combined into hexagrams (e. g. ䷕ and ䷟). The relative positions and numbers of yin and yang lines within the trigrams determines the meaning of a trigram, and in hexagrams the upper trigram is considered yang with respect to the lower trigram, yin, which allows for complex depictions of interrelations.
Тайжиту
Инь мен ян принципі Тайджиту арқылы бейнеленеді (сөзбе-сөз "Жоғары Ең Жоғарғы Диаграмма"). Бұл термин көбінесе қарапайым "екіге бөлінген шеңбер" түрін білдіреді, бірақ бұл принциптерді көрсететін бірнеше схемалық диаграммалардың кез келгеніне, мысалы индуизм, буддизм және джайнизмге тән свастикаға да қатысты болуы мүмкін. Осыған ұқсас белгілер басқа мәдениеттерде де кездеседі, мысалы кельт өнерінде және римдік қалқандардағы белгілерде. Бұл символде екі тамшы айналып, иньдің янға, янның иньге өзгеруін көрсетеді. Бұл мысалы, допты ауаға ян жылдамдығымен лақтырғанда, ол жерге қайта түсу үшін инь жылдамдығына айналатын кезде байқалады. Екі тамшы бір-біріне қарама-қарсы бағытталған, осылай біреуі артып, екіншісі кемитінін көрсетеді. Тамшы ішіндегі қарама-қарсы бөліктің нүктесі иньдің ян ішінде және янның инь ішінде әрқашан болатынын көрсетеді.
The principle of yin and yang is represented by the Taijitu (literally "Diagram of the Supreme Ultimate"). The term is commonly used to mean the simple "divided circle" form, but may refer to any of several schematic diagrams representing these principles, such as the swastika, common to Hinduism, Buddhism, and Jainism. Similar symbols have also appeared in other cultures, such as in Celtic art and Roman shield markings. In this symbol the two teardrops swirl to represent the conversion of yin to yang and yang to yin. This is seen when a ball is thrown into the air with a yang velocity then converts to a yin velocity to fall back to earth. The two teardrops are opposite in direction to each other to show that as one increases the other decreases. The dot of the opposite field in the tear drop shows that there is always yin within yang and always yang within yin.
Тай-чи
Тай-чи – жекпе-жек өнерінің бір түрі, ол инь мен ян принциптерінің адам және жануар денесіне қолданылуы ретінде сипатталады. Қытайдың танымал жекпе-жек өнерінің шебері Ву Цзянькуан тай-чиді (Тайджикуанды) былай деп сипаттады:
Tai chi, a form of martial art, is often described as the principles of yin and yang applied to the human body and an animal body. Wu Jianquan, a famous Chinese martial arts teacher, described tai chi (Taijiquan) as follows: