Бес элемент теориясы: Су, От, Ағаш, Металл, Топырақ – ежелгі Қытай философиясының негізгі ұғымы. Әртүрлі салалардағы үйлесімділік пен өзгерістерді түсіндіреді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытайлық бес элемент – дәстүрлі қытайлық философиялық ұғым.
Chinese five elements
the traditional Chinese philosophical concept
Уусин (Wuxing), көбінесе бес фаза немесе бес агент деп аударылады, көптеген дәстүрлі қытайлық ғылым салаларында кең ауқымды құбылыстарды – ғарыштық циклдарды, ішкі органдардың өзара әрекетін, саяси режимдердің кезектесуін және дәрілік шөптердің қасиеттерін түсіндіруге қолданылатын бес түрлі тұжырымдамалық жүйе. Бұл элементтер: От, Су, Ағаш, Металл және Жер. Уусин жүйесі б.з.д. II-I ғасырларда Хань әулеті тұсында қалыптасқаннан бері қолданылып келеді. Ол музыка, фэншуй, алхимия, астрология, жекпе-жек өнері, әскери стратегия, И-Цзин арқылы болжау және дәстүрлі медицина сияқты ертедегі қытайлық ойлардың сан алуан салаларында кездеседі, ғарыштық ұқсастыққа негізделген метафизика қызметін атқарады.
Wuxing , usually translated as Five Phases or Five Agents, is a fivefold conceptual scheme used in many traditional Chinese fields of study to explain a wide array of phenomena, including cosmic cycles, the interactions between internal organs, the succession of political regimes, and the properties of herbal medicines. The agents are Fire, Water, Wood, Metal, and Earth. The wuxing system has been in use since it was formulated in the second or first century BCE during the Han dynasty. It appears in many seemingly disparate fields of early Chinese thought, including music, feng shui, alchemy, astrology, martial arts, military strategy, I Ching divination, and traditional medicine, serving as a metaphysics based on cosmic analogy.
Этимология
Усусинг бастапқыда бес ірі планетаны (Юпитер, Сатурн, Меркурий, Марс, Венера) білдірді, олар жердегі өмірдің бес күшін жарату деп есептелді. Сондықтан бұл сөз "бес" (c=五) және "қозғалыс" (c=行) мағынасын беретін қытай таңбаларынан құралған. "Қозғалыс" планеталардың қысқартылған атауы, себебі қытай тілінде планеталар сөзі әдепкіде "қозғалатын жұлдыздар" (c=行星) деп аударылады. Мавангдуй жібек мәтіндерінің (б.з.д. 168 жылға дейін) кейбіреулері усусингті удэ (c=五德) – Бес ізгілік және Бес сезіммен байланыстырады. Ғалымдардың пікірінше, усусинг тұжырымына қатысты әртүрлі алдыңғы идеялар Хань дәуірінде көптеген интерпретациялармен бір жүйеге біріктірілген. Усусинг алғаш рет ағылшын тіліне "Бес элемент" деп аударылды, бұл батыстың төрт элемент туралы идеясымен сәйкесдік орнатуға бағытталған. Дегенмен, бұл теңеу жаңылыстырады. Төрт элемент форма, зат және мөлшермен айналысады, ал усусинг "негізінен процесс, өзгеріс және сапаға қатысты". Мысалы, "Ағаш" усусинг элементі физикалық зат – ағаштан гөрі ағаштардың "өмірлік күші" ретінде қарастырылуы тиіс. Осы себепті синолог Натан Сивин 1987 жылы "Бес фаза" деген баламалы аударманы ұсынды. Бірақ "фаза" да усусингтің толық мағынасын жеткізе алмайды. Кейбір жағдайларда усусинг физикалық заттармен байланысты. Қытай медицинасының тарихшысы Манфред Поркерт "Эволюциялық фаза" деген (сәл ауқымды) терминді ұсынды.
Wuxing originally referred to the five major planets (Jupiter, Saturn, Mercury, Mars, Venus), which were conceived as creating five forces of earthly life. This is why the word is composed of Chinese characters meaning "five" (c=五) and "moving" (c=行). "Moving" is shorthand for "planets", since the word for planets in Chinese literally translates as "moving stars" (c=行星). Some of the Mawangdui Silk Texts (before 168 BC) also connect the wuxing to the wude (c=五德), the Five Virtues and Five Emotions. Scholars believe that various predecessors to the concept of wuxing were merged into one system with many interpretations during the Han dynasty. Wuxing was first translated into English as "the Five Elements", drawing deliberate parallels with the Western idea of the four elements. However, this analogy is misleading. The four elements are concerned with form, substance and quantity, whereas wuxing are "primarily concerned with process, change, and quality". For example, the wuxing element "Wood" is more accurately thought of as the "vital essence" of trees rather than the physical substance wood. This led sinologist Nathan Sivin to propose the alternative translation "five phases" in 1987. But "phase" also fails to capture the full meaning of wuxing. In some contexts, the wuxing are indeed associated with physical substances. Historian of Chinese medicine Manfred Porkert proposed the (somewhat unwieldy) term "Evolutive Phase".
Циклдер
Дәстүрлі ілімде бес кезең өзара әрекеттесудің екі циклы арқылы байланысты: тудыру немесе құру циклы, сонымен қатар "ана-ұлы" деп те аталады; және жеңу немесе қирату циклы, "әже-немере" деп те белгілі (диаграмманы қараңыз). Екі циклдің әрқайсысын тікелей немесе кері бағытта талдауға болады. Қирату циклының "артық әсер" немесе шамадан тыс нұсқасы да бар.
In traditional doctrine, the five phases are connected in two cycles of interactions: a generating or creation (lang=zh shēng) cycle, also known as "mother son"; and an overcoming or destructive (lang=zh kè) cycle, also known as "grandfather grandson" (see diagram). Each of the two cycles can be analyzed going forward or reversed. There is also an "overacting" or excessive version of the destructive cycle.
Қолданбалар
Вусинг схемасы түрлі салалардағы құбылыстарды түсіндіруге қолданылады.
The wuxing schema is applied to explain phenomena in various fields.
Жыл кезеңдері
Бес кезеңнің әрқайсысы шамамен 73 күнге созылады және көбінесе табиғаттың өзгеруін сипаттау үшін қолданылады, олардың пайда болу кезеңдерін емес. Ағаш/Көктем: өсу кезеңі, мол қуатты, қозғалысты және желді тудырады. Өрт/Жаз: даму, гүлдену, ыстықпен кеңейу кезеңі. Жерді басқа кезеңдер мен маусымдар арасындағы көпір ретінде қарастыруға болады, ал трансформациялық маусымдық кезеңдерге қатысты оны соңғы жаз ретінде қарастыруға болады. Бұл кезең тұрақтылық, тегістеу және ылғалдылықпен байланысты. Металл/Күз: егін жинау, жинастыру және құрғақтық кезеңі. Су/Қыс: кері шегіну, тыныштық, жиырылу және салқындау кезеңі.
The five phases are around 73 days each and are usually used to describe the transformations of nature rather than their formative states. Wood/Spring: a period of growth, which generates abundant vitality, movement and wind. Fire/Summer: a period of swelling, flowering, expanding with heat. Earth can be seen as a transitional period between the other phases or seasons or when relating to transformative seasonal periods it can be seen as late Summer. This period is associated with stability, leveling and dampness. Metal/Autumn: a period of harvesting, collecting and dryness. Water/Winter: a period of retreat, stillness, contracting and coolness.