Кіріспе
Қытайдың дәстүрлі практикасы Фэн-шуй (/fʌŋ/, /ʃuːi/ немесе /fʌŋ/'ʃweɪ/), кейде қытай геомантиясы деп аталады, ежелгі Қытайда пайда болған және энергия күштерін пайдаланып, адамдарды қоршаған ортамен үйлестіруге тырысатын дәстүрлі практика. Фэн-шуй термині сөзбе-сөз "жел және су" (яғни ағын) дегенді білдіреді. Ежелгі заманнан бері ландшафттар мен су қоймалары ғаламдық Ци – "ғарыштық ағым" немесе энергияның – орындар мен құрылымдар арқылы ағынын бағыттайды деп есептелген. Фэн-шуй астрономиялық, астрологиялық, архитектуралық, космологиялық, географиялық және топографиялық аспектілерді қамтиды. Тарихи тұрғыдан және қазіргі қытай әлемінің көптеген аймақтарында фэн-шуй ғимараттардың, тұрғын үйлердің және қабірлер сияқты рухани маңызы бар құрылымдардың орналасуын анықтау үшін қолданылған. Бір ғалымның айтуынша, қазіргі батыс қоғамдарында "фэн-шуй көбінесе денсаулық пен байлықты арттыруға бағытталған интерьер дизайнымен шектеледі. Ол 'фэн-шуй кеңесшілері' және корпоративтік архитекторлар арқылы көріне бастады, олар өздерінің талдаулары, кеңестері және жобалары үшін үлкен ақы алады". Ғалымдар мен философтар фэн-шуйді ғылыми емес және псевдоғылыми деп санайды. Кейбір қазіргі техникалар неолиттік Қытайға дейін жетеді, ал басқалары кейінірек қосылды (әсіресе Хань, Тан, Сун және Мин дәуірлерінде). Фэн-шуйдің астрономиялық тарихы құралдар мен техникалардың дамуында көрінеді. "Чжоули" бойынша, фэн-шуйдің алғашқы құралы гномон болған болуы мүмкін. Қытайлықтар елді мекендердің солтүстік-оңтүстік бағытын анықтау үшін полярлық жұлдыздарды пайдаланған. Осы техника Сяотундағы Шан сарайларының солтүстікке қарай 10° шығысқа қарай орналасуын түсіндіреді. Пауль Уитлидің байқағанынша, кейбір жағдайларда олар солтүстікті табу үшін күннің шығуы мен батуының бағыттары арасындағы бұрышты екіге бөлген. Бұл техника Шанның Янши және Чжэнчжоу қабырғаларының дәл орналасуын қамтамасыз еткен. Фэн-шуй құралдарын қолдану рәсімдері, бақсының аспан құбылыстарын зерттеп, құрылғыны орнатуын және оның құрылғыға қатысты орнын түзетуін қажет еткен. Фэн-шуй үшін қолданылатын ең көне құралдардың бірі – лиурен астролабы, сондай-ақ ши деп те аталады. Ол екі жақты лакталған тақтадан тұрады, екі жағында астрономиялық бағыттар белгіленген. Лиурен астролабының ең ерте үлгілері б.з.д. 278 және б.з.д. 209 жылдарына дейінгі қабірлерден табылған. Да Лю Реннің болжамдарымен қатар, бұл тақталар Тайи (Поляр жұлдызы) қозғалысын тоғыз сарай арқылы картаға түсіру үшін де қолданылған. Лиурен/ши және алғашқы магниттік компастардағы белгілер бір-біріне ұқсас. Магниттік компас фэн-шуй үшін оның ойдағыдай пайдаланудан бастап қолданылып келеді. Дәстүрлі фэн-шуй құралдары – Луопан немесе оңтүстікке бағыттайтын қасық (指南針 zhinan zhen), бірақ егер айырмашылықтарды білсе, әдеттегі компас та жеткілікті. Оңтүстікке бағыттайтын арбамен шатастырмау керек, ол навигация үшін қолданылған. Фэн-шуй сызғышы (кейінірек ойлап табылды) да қолданылуы мүмкін.
Feng shui ('/f//ʌ//ŋ/,/ʃ//uː//i/ or ,/f//ʌ//ŋ/'/ʃ//w//eɪ/), sometimes called Chinese geomancy, is a traditional practice that originated in Ancient China and claims to use energy forces to harmonize individuals with their surrounding environment. The term feng shui means, literally, "wind water" (i. e., fluid). From ancient times, landscapes and bodies of water were thought to direct the flow of the universal Qi – "cosmic current" or energy – through places and structures. More broadly, feng shui includes astronomical, astrological, architectural, cosmological, geographical, and topographical dimensions. Historically, as well as in many parts of the contemporary Chinese world, feng shui was used to choose the orientation of buildings, dwellings, and spiritually significant structures such as tombs. One scholar writes that in contemporary Western societies, however, "feng shui tends to be reduced to interior design for health and wealth. It has become increasingly visible through 'feng shui consultants' and corporate architects who charge large sums of money for their analysis, advice and design." Feng shui has been identified as both non scientific and pseudoscientific by scientists and philosophers, Some current techniques can be traced to Neolithic China, while others were added later (most notably the Han dynasty, the Tang, the Song, and the Ming). The astronomical history of feng shui is evident in the development of instruments and techniques. According to the Zhouli, the original feng shui instrument may have been a gnomon. Chinese used circumpolar stars to determine the north–south axis of settlements. This technique explains why Shang palaces at Xiaotun lie 10° east of due north. In some of the cases, as Paul Wheatley observed, they bisected the angle between the directions of the rising and setting sun to find north. This technique provided the more precise alignments of the Shang walls at Yanshi and Zhengzhou. Rituals for using a feng shui instrument required a diviner to examine current sky phenomena to set the device and adjust their position in relation to the device. The oldest examples of instruments used for feng shui are liuren astrolabes, also known as shi. These consist of a lacquered, two sided board with astronomical sightlines. The earliest examples of liuren astrolabes have been unearthed from tombs that date between 278 BC and 209 BC. Along with divination for Da Liu Ren the boards were commonly used to chart the motion of Taiyi (Pole star) through the nine palaces. The markings on a liuren/shi and the first magnetic compasses are virtually identical. The magnetic compass was used for feng shui since its invention. Traditional feng shui instrumentation consists of the Luopan or the earlier south pointing spoon (指南針 zhinan zhen)—though a conventional compass could suffice if one understood the differences. Not to be confused with the South pointing chariot which was used for navigation. A feng shui ruler (a later invention) may also be employed.
Кейінгі тарих
Сун әулетінен кейін, саяси институт ретінде болжау өнерi құлдырап, оның орнына жеке іс-әрекетке айналды. Көптеген фэн-шуй мамандары мен болжаушылар өз қызметтерін ашық нарықта сатты, бұл фэн-шуйдің танымалдығын жылдам арттырды. Қытайдың "Мысқын ғасыр" кезеңінде фэн-шуй отаршылдыққа қарсы тұрудың бір әдісі ретінде үкімет тарапынан жасырын қолдау ала бастады. Ауылды әскерилендіру арқылы жергілікті әулет өкілдері фэн-шуйді миссионерлерге және отарлық инфрақұрылымға қарсы халық шабуылдарын ақтау және насихаттау үшін пайдаланды. Бұл жергілікті элиталар мен мемлекеттік қызметкерлерге шетелдік заңдарды айналып өтуге және жергілікті тәуелсіздікті сақтауға мүмкіндік берді. Бұған қоса, фэн-шуйдің мәдени ерекшеліктері осы практиканы шетелдік және қытайлық ұлттық сананың арасындағы айырманы көрсететін күшті құралға айналдырды. Фэн-шуй Қытайдың реформалар мен ашылу саясатын қабылдағаннан кейін ғана толыққанды қайта жанданды. Экономикалық либерализация әлеуметтік бәсекелестікті және жеке тұлғаның бағасын арттырғандықтан, фэн-шуй жеке тұлғаға баса назар аударуы және әлеуметтік теңсіздікті аморальдық тұрғыдан негіздеуі арқасында жаңа мүмкіндіктерге ие болды. Бұл циді басқаруды қамтиды, яғни ғарыштық "энергияның" көзге көрінбейтін түрін. Жергілікті ортаны жақсы ци ағынын барынша пайдалану үшін дұрыс орналастыру арқылы адам өзінің сәттілігін арттыра алады. Осы практиканың мақсаты – "көрікті жерге" қол жеткізу, уақыт пен кеңістіктегі орынды табу, ол адамға шю-фу күйіне немесе ғаламмен үйлесімділікке жетуге көмектеседі. Фэн-шуй псевдонауқа жатады, себебі ол псевдонауқа тән көптеген классикалық белгілерді көрсетеді, мысалы, ғылыми әдіспен тексеруге келмейтін әлемнің жұмыс істеу принциптері туралы мәлімдемелер жасайды. Оны ғалымдар мен философтар ғылыми емес және жалған ғылым деп таныды, сондай-ақ ол жалған ғылымның үлгісі ретінде қарастырылады.
Қи (чи)
Ци (气, "чи" деп айтылады) – фэн-шуй маңызды рөл атқаратын, қозғалмалы оң немесе теріс өмір күші. "Құмбару кітабында" жерлеу "жанды циді" пайдаланатыны айтылады. Фэн-шуйдің мақсаты – қабірлер мен құрылыстарды тиісті жерге орналастыру арқылы жанды циді пайдалану.
Полярлық
Полярлық фэн-шуйde инь мен ян теориясы ретінде көрінеді. Яғни, ол екі бөліктен тұрады: біреуі күш-жігер жұмсауды тудырады, екіншісі оны қабылдайды. Бұл теорияның дамуы және оның салдары, бес фаза теориясы (бес элемент теориясы) күн дақтарының астрономиялық байқауларымен байланысты. Бес элемент немесе күш (у-синь) – қытайлықтардың пікірінше, металл, жер, от, су және ағаш – қытай әдебиетінде алғаш рет классикалық «Тарих кітабының» бір бөлімінде айтылған. Олар қытай ойлау жүйесінде маңызды рөл атқарады: «элементтер» дегеніміз, көбінесе нақты заттар емес, адам өміріне қажетті күштерді білдіреді. Жер – бұл аралық буфер, яғни полярлықтардың бір-бірін бейтараптандыру арқылы қол жеткізілетін тепе-теңдік. Қытай медицинасының мақсаты денедегі инь мен янды теңестіру болса, фэн-шуйдің мақсаты – қала, жер, ғимарат немесе затты инь-ян күш өрістерімен үйлестіру болып табылады.
Дәстүрлі фэн-шуй
Дәстүрлі фэн-шуй – аспан уақыты мен жер кеңістігін бақылауға негізделген ежелгі жүйе. Әдебиет және археологиялық дәлелдер фэн-шуй техникаларының пайда болуы мен мәні туралы ақпарат береді. Кітаптардан өзге, беріліп келе жатқан ауызша тарих та бар. Көптеген жағдайларда шеберлер өздерінің техникаларын тек таңдалған шәкірттеріне немесе туыстарына ғана үйреткен. Қазіргі фэн-шуйді қолданушылар өз тәжірибелерінде әртүрлі салалардан пайдаланады.
Бөлшекті бөлімшесі
"Формалық тармақ" – фэн-шуйдің ең көне тармағы. Хан әулетінің Цинь Вузи оны "Мүрделер кітабында" сипаттаған, ал Цзинь әулетінің Гуо Пу "Жерлеу кітабында" одан толыққанды сипаттама берді. Формалық тармақ бастапқыда қабірлердің орналасуы мен бағытына (Инь үйінің фэн-шуйі) қатысты, бұл өте маңызды болды. Кейіннен бұл тармақ үйлер мен басқа да ғимараттарды қарастыруға (Ян үйінің фэн-шуйі) көшті. Формалық тармақтағы "форма" дегеніміз – қоршаған ортаның пішіні, мысалы, таулар, өзендер, жазықтар, ғимараттар және жалпы айнала. Ол бес аспан жануарына (қызыл құс, көк айдаһар, ақ жолбарыс, қара тасбақа және сары жылан), инь-ян ұғымына және дәстүрлі бес элементке (У Син: ағаш, от, жер, металл және су) назар аударады. Формалық тармақ жердің пішінін, жел мен судың ағысын талдау арқылы ең қолайлы ци бар жерді анықтайды. Сондай-ақ, тұрғынның туған уақыты және құрылыстың салынуы сияқты маңызды оқиғалар да ескеріледі.
Компас бұтағы
Компас тармағы – Сегіз Бағытқа негізделген, әрқайсысының ерекше циі бар деп саналатын, фэн-шуйдің жаңа әдістерінің жиынтығы. Ол магниттік компасқа концентрлі шеңберлер түрінде формулалар түсірілген Луопанды пайдаланады. Компас тармағына "Ұшатын Жұлдыз" және "Сегіз Сарай" сияқты техникалар кіреді.
Фэн-шуйдің батыс түрлері
Фэн-шуйдің соңғы түрлері дәстүрлі салалардан келген қағидаларды қарапайымдастырып, көбінесе багуа қолдануға баса назар аударады.
Аспирациялық әдіс
Фэн-шуйдің Сегіз Өмірлік Ұмтылыс стилі – сегіз негізгі бағыттың әрқайсысын отбасы, байлық, даңқ сияқты нақты өмірлік ұмтылыс немесе саламен үйлестіретін қарапайым жүйе. Бұл үйлесім Сегіз Ұмтылыстың Багуа басқаруынан туындайды. Өмірлік Ұмтылыстар геомантиялық жүйе болып табылмайды.
Қоршаған ортаны басқару
Дәстүрлі фэн-шуй – ауылдық елді мекендерді ауа райының және табиғи апаттардың зиянынан қорғауға арналған жүйе болды. Тұрақты ережелер жиынтығы ретінде фэн-шуй орталықтандырылған басшылықтың қажеті болмай, даму мәселелері бойынша ұжымдық келісімге келуді жеңілдете алады. Әрбір адамның әрекеті бүкіл ауылдың фэн-шуйы мен ырысына зиян келтіруі мүмкін екенін түсінгендіктен, адамдар осы ережелерді білуге және өздерінің жерлері мен ресурстарын сақтап басқаруға ынталандырылды. Бұл "Жақсылықтардың ортақ трагедиясының" алдын алуға көмектесті. Даму кезінде дау-жанжал туындаған жағдайларда фэн-шуй мамандары мүдделерді теңестіруде және тәртіпті дамуды қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарды. Көптеген қауымдар үшін фэн-шуй – үкіметтен тиісті құрмет пен өтемақы алудың бір жолы. Фэн-шуйді зерттеуге рұқсат алған қытай ғалымдары негізінен антропологтар немесе сәулетшілер, олар фэн-шуй тарихын немесе мұралық ғимараттардың дизайнындағы тарихи фэн-шуй теорияларын зерттейді. Олардың қатарында Фудан университетінің вице-президенті Цай Дафенг та бар. Фэн-шуйді үйрену әлі де біршама табу саналады. Дегенмен, 2006 жылғы BBC-дің қытай тіліндегі жаңалықтарында хабарланғандай, Коммунистік партияның шенеуніктері арасында фэн-шуйға деген қызығушылық артып, Қытайдың экономикалық реформалары басталғаннан бері фэн-шуйді қолданушылардың саны көбейіп келеді.
Қазіргі заманғы фэн-шуй
Бір сыншы фэн-шуйдің қазіргі әлемдегі жағдайын "абсурдты және шатастыратын" деп атап, "Шынымен, айналар мен сырнайлар адамдардың мінез-құлқын тұрақты және мағыналы түрде өзгерте алады деп ойлаймыз ба?" деп сұрады. Ол одан әрі зерттеуді қажет етті, әйтпесе "біздің барлығымыз өзіміздің артық айтқан сөздерімізбен келіспеушіліктен құлаймыз". Роберт Т. Кэрролл айыптауларды қорытындылады: фэн-шуй Батыс әлемінде интерьерді безендірудің бір бөлігіне айналды және фэн-шуйдің шеберлері деп есептелетін адамдар қазір Дональд Трамп сияқты адамдарға есіктерін және басқа да заттарды қай жаққа ілу керектігін айту үшін үлкен ақы төлейді. Фэн-шуй сонымен қатар жаңа дәуірдің тағы бір "энергиялық" алаяқтығына айналды, ол денсаулығыңызды жақсартуға, әлеуетіңізді барынша арттыруға және кейбір сәттілік печенье философиясының орындалуына кепілдік беру үшін сатылатын метафизикалық өнімдердің қатарын ұсынады. Скептиктер оның тиімділігінің дәлелі негізінен әңгімелерге негізделгенін және пайдаланушыларға әртүрлі практиктерден қарама-қайшы кеңестер ұсынылатынын айтады, бірақ фэн-шуй практиктері бұл айырмашылықтарды тәжірибедегі немесе ойлаудың әртүрлі салаларындағы айырмашылықтардың дәлелі ретінде пайдаланады. Бір сыншы сарапшы "фэн-шуй әрқашан жай ғана болжамдарға негізделген" деген қорытындыға келді. Тағы бір қарсылық – компас, мұралық жерлерді немесе жерлеу орындарын таңдаудың дәстүрлі құралы. Сыншылар компастың градустары көбінесе дұрыс емес екенін атап көрсетеді, өйткені күн желдері Жердің электромагниттік өрісін бұзады. Компас бойынша магниттік солтүстік дұрыс емес, өйткені магниттік солтүстік ауытқиды. Америкалық фокусниктер Пенн мен Теллер "Бұлшық!" телешоуының бір бөлімін фэн-шуйдің Батыс әлемінде ғылым ретінде қабылдануын сынауға арнады. Олар бір үйге бес түрлі фэн-шуй кеңесшілерін шақырды: әрқайсысы үй туралы әртүрлі пікір білдірді, бұл фэн-шуйдің кәсіби тәжірибесінде тұрақтылық жоқ екенін көрсетті. Фэн-шуй бүкіл әлемдегі христиандар тарапынан сынға алынады. Кейбіреулер "гармония мен тепе-теңдікті физикалық емес күштердің немесе энергиялардың манипуляциясы мен бағыты арқылы немесе физикалық заттарды дұрыс орналастыру арқылы жасауға болады деп сену христиандыққа мүлдем қайшы" дейді. Мұндай тәсілдер, шын мәнінде, сиқыршылық әлеміне жатады. Қытайдағы фэн-шуймен айналысатын адамдар, билік тарапынан мақұлдануына қарамастан, ырым-жырымға және жемқорлыққа бейім деп саналатын лауазымды адамдардың қызығушылығын байқады. 2009 жылы Ганьсу провинциясының әкімдері фэн-шуймен айналысатын мамандардың кеңесімен 369 тонналық "рух тасын" аудан орталығына тасымалдау үшін 732 000 доллар жұмсады, осылайша "жаман ықпалдан" қорғануды көздеді. Фэн-шуй үшін әлеуметтік ықпал немесе ақша қажет болуы мүмкін, өйткені мамандар, сәулет немесе дизайн өзгерістері, сондай-ақ бір жерден екінші жерге көшу қымбатқа түседі. Аз ықпалды немесе аз бай адамдар фэн-шуйге сенімін жоғалтады, бұл тек байлар үшін ғана ойын дейді. Ал басқалары фэн-шуйдің арзан түрлерін қолданады, мысалы, есіктерге арнайы (бірақ арзан) айналарды, шанышқыларды немесе қазандықты іліп, жаман энергияны бұруға тырысады.
feng shui has become an aspect of interior decorating in the Western world and alleged masters of feng shui now hire themselves out for hefty sums to tell people such as Donald Trump which way his doors and other things should hang. Feng shui has also become another New Age "energy" scam with arrays of metaphysical products offered for sale to help you improve your health, maximize your potential, and guarantee fulfillment of some fortune cookie philosophy. Skeptics charge that evidence for its effectiveness is based primarily upon anecdote and users are often offered conflicting advice from different practitioners, though feng shui practitioners use these differences as evidence of variations in practice or different branches of thought. A critical analyst concluded that "Feng shui has always been based upon mere guesswork." Another objection was to the compass, a traditional tool for choosing favorable locations for property or burials. Critics point out that the compass degrees are often inaccurate because solar winds disturb the electromagnetic field of the Earth. Magnetic North on the compass will be inaccurate because true magnetic north fluctuates. The American magicians Penn and Teller dedicated an episode of their Bullshit! television show to criticize the acceptance of feng shui in the Western world as science. They devised a test in which the same dwelling was visited by five different feng shui consultants: each produced a different opinion about the dwelling, showing there is no consistency in the professional practice of feng shui. Feng shui is criticized by Christians around the world. Some have argued that it is "entirely inconsistent with Christianity to believe that harmony and balance result from the manipulation and channeling of nonphysical forces or energies, or that such can be done by means of the proper placement of physical objects. Such techniques, in fact, belong to the world of sorcery." Feng shui practitioners in China have found officials that are considered superstitious and corrupt easily interested, despite official disapproval. In one instance, in 2009, county officials in Gansu, on the advice of feng shui practitioners, spent $732,000 to haul a 369 ton "spirit rock" to the county seat to ward off "bad luck." Feng shui may require social influence or money because experts, architecture or design changes, and moving from place to place is expensive. Less influential or less wealthy people lose faith in feng shui, saying that it is a game only for the wealthy. Others, however, practice less expensive forms of feng shui, including hanging special (but cheap) mirrors, forks, or woks in doorways to deflect negative energy.
Желі
практик, раждаланбауға көшті. деректер сақталмаған. Соған қоса, дәлелдеуге тиісті мәлімдеме мәнсіз.
Дәстүрлі Қытай
. "Миң Сицзун Ли Цзычэннің бабалар қабірін тонаған" бөлімін мына жерден оқуға болады: