Кіріспе

Қытайдың дәстүрлі практикасы Фэн-шуй (/fʌŋ/, /ʃuːi/ немесе /fʌŋ/'ʃweɪ/), кейде қытай геомантиясы деп аталады, ежелгі Қытайда пайда болған және энергия күштерін пайдаланып, адамдарды қоршаған ортамен үйлестіруге тырысатын дәстүрлі практика. Фэн-шуй термині сөзбе-сөз "жел және су" (яғни ағын) дегенді білдіреді. Ежелгі заманнан бері ландшафттар мен су қоймалары ғаламдық Ци – "ғарыштық ағым" немесе энергияның – орындар мен құрылымдар арқылы ағынын бағыттайды деп есептелген. Фэн-шуй астрономиялық, астрологиялық, архитектуралық, космологиялық, географиялық және топографиялық аспектілерді қамтиды. Тарихи тұрғыдан және қазіргі қытай әлемінің көптеген аймақтарында фэн-шуй ғимараттардың, тұрғын үйлердің және қабірлер сияқты рухани маңызы бар құрылымдардың орналасуын анықтау үшін қолданылған. Бір ғалымның айтуынша, қазіргі батыс қоғамдарында "фэн-шуй көбінесе денсаулық пен байлықты арттыруға бағытталған интерьер дизайнымен шектеледі. Ол 'фэн-шуй кеңесшілері' және корпоративтік архитекторлар арқылы көріне бастады, олар өздерінің талдаулары, кеңестері және жобалары үшін үлкен ақы алады". Ғалымдар мен философтар фэн-шуйді ғылыми емес және псевдоғылыми деп санайды. Кейбір қазіргі техникалар неолиттік Қытайға дейін жетеді, ал басқалары кейінірек қосылды (әсіресе Хань, Тан, Сун және Мин дәуірлерінде). Фэн-шуйдің астрономиялық тарихы құралдар мен техникалардың дамуында көрінеді. "Чжоули" бойынша, фэн-шуйдің алғашқы құралы гномон болған болуы мүмкін. Қытайлықтар елді мекендердің солтүстік-оңтүстік бағытын анықтау үшін полярлық жұлдыздарды пайдаланған. Осы техника Сяотундағы Шан сарайларының солтүстікке қарай 10° шығысқа қарай орналасуын түсіндіреді. Пауль Уитлидің байқағанынша, кейбір жағдайларда олар солтүстікті табу үшін күннің шығуы мен батуының бағыттары арасындағы бұрышты екіге бөлген. Бұл техника Шанның Янши және Чжэнчжоу қабырғаларының дәл орналасуын қамтамасыз еткен. Фэн-шуй құралдарын қолдану рәсімдері, бақсының аспан құбылыстарын зерттеп, құрылғыны орнатуын және оның құрылғыға қатысты орнын түзетуін қажет еткен. Фэн-шуй үшін қолданылатын ең көне құралдардың бірі – лиурен астролабы, сондай-ақ ши деп те аталады. Ол екі жақты лакталған тақтадан тұрады, екі жағында астрономиялық бағыттар белгіленген. Лиурен астролабының ең ерте үлгілері б.з.д. 278 және б.з.д. 209 жылдарына дейінгі қабірлерден табылған. Да Лю Реннің болжамдарымен қатар, бұл тақталар Тайи (Поляр жұлдызы) қозғалысын тоғыз сарай арқылы картаға түсіру үшін де қолданылған. Лиурен/ши және алғашқы магниттік компастардағы белгілер бір-біріне ұқсас. Магниттік компас фэн-шуй үшін оның ойдағыдай пайдаланудан бастап қолданылып келеді. Дәстүрлі фэн-шуй құралдары – Луопан немесе оңтүстікке бағыттайтын қасық (指南針 zhinan zhen), бірақ егер айырмашылықтарды білсе, әдеттегі компас та жеткілікті. Оңтүстікке бағыттайтын арбамен шатастырмау керек, ол навигация үшін қолданылған. Фэн-шуй сызғышы (кейінірек ойлап табылды) да қолданылуы мүмкін.

Кейінгі тарих

Сун әулетінен кейін, саяси институт ретінде болжау өнерi құлдырап, оның орнына жеке іс-әрекетке айналды. Көптеген фэн-шуй мамандары мен болжаушылар өз қызметтерін ашық нарықта сатты, бұл фэн-шуйдің танымалдығын жылдам арттырды. Қытайдың "Мысқын ғасыр" кезеңінде фэн-шуй отаршылдыққа қарсы тұрудың бір әдісі ретінде үкімет тарапынан жасырын қолдау ала бастады. Ауылды әскерилендіру арқылы жергілікті әулет өкілдері фэн-шуйді миссионерлерге және отарлық инфрақұрылымға қарсы халық шабуылдарын ақтау және насихаттау үшін пайдаланды. Бұл жергілікті элиталар мен мемлекеттік қызметкерлерге шетелдік заңдарды айналып өтуге және жергілікті тәуелсіздікті сақтауға мүмкіндік берді. Бұған қоса, фэн-шуйдің мәдени ерекшеліктері осы практиканы шетелдік және қытайлық ұлттық сананың арасындағы айырманы көрсететін күшті құралға айналдырды. Фэн-шуй Қытайдың реформалар мен ашылу саясатын қабылдағаннан кейін ғана толыққанды қайта жанданды. Экономикалық либерализация әлеуметтік бәсекелестікті және жеке тұлғаның бағасын арттырғандықтан, фэн-шуй жеке тұлғаға баса назар аударуы және әлеуметтік теңсіздікті аморальдық тұрғыдан негіздеуі арқасында жаңа мүмкіндіктерге ие болды. Бұл циді басқаруды қамтиды, яғни ғарыштық "энергияның" көзге көрінбейтін түрін. Жергілікті ортаны жақсы ци ағынын барынша пайдалану үшін дұрыс орналастыру арқылы адам өзінің сәттілігін арттыра алады. Осы практиканың мақсаты – "көрікті жерге" қол жеткізу, уақыт пен кеңістіктегі орынды табу, ол адамға шю-фу күйіне немесе ғаламмен үйлесімділікке жетуге көмектеседі. Фэн-шуй псевдонауқа жатады, себебі ол псевдонауқа тән көптеген классикалық белгілерді көрсетеді, мысалы, ғылыми әдіспен тексеруге келмейтін әлемнің жұмыс істеу принциптері туралы мәлімдемелер жасайды. Оны ғалымдар мен философтар ғылыми емес және жалған ғылым деп таныды, сондай-ақ ол жалған ғылымның үлгісі ретінде қарастырылады.

Қи (чи)

Ци (气, "чи" деп айтылады) – фэн-шуй маңызды рөл атқаратын, қозғалмалы оң немесе теріс өмір күші. "Құмбару кітабында" жерлеу "жанды циді" пайдаланатыны айтылады. Фэн-шуйдің мақсаты – қабірлер мен құрылыстарды тиісті жерге орналастыру арқылы жанды циді пайдалану.

Полярлық

Полярлық фэн-шуйde инь мен ян теориясы ретінде көрінеді. Яғни, ол екі бөліктен тұрады: біреуі күш-жігер жұмсауды тудырады, екіншісі оны қабылдайды. Бұл теорияның дамуы және оның салдары, бес фаза теориясы (бес элемент теориясы) күн дақтарының астрономиялық байқауларымен байланысты. Бес элемент немесе күш (у-синь) – қытайлықтардың пікірінше, металл, жер, от, су және ағаш – қытай әдебиетінде алғаш рет классикалық «Тарих кітабының» бір бөлімінде айтылған. Олар қытай ойлау жүйесінде маңызды рөл атқарады: «элементтер» дегеніміз, көбінесе нақты заттар емес, адам өміріне қажетті күштерді білдіреді. Жер – бұл аралық буфер, яғни полярлықтардың бір-бірін бейтараптандыру арқылы қол жеткізілетін тепе-теңдік. Қытай медицинасының мақсаты денедегі инь мен янды теңестіру болса, фэн-шуйдің мақсаты – қала, жер, ғимарат немесе затты инь-ян күш өрістерімен үйлестіру болып табылады.

Дәстүрлі фэн-шуй

Дәстүрлі фэн-шуй – аспан уақыты мен жер кеңістігін бақылауға негізделген ежелгі жүйе. Әдебиет және археологиялық дәлелдер фэн-шуй техникаларының пайда болуы мен мәні туралы ақпарат береді. Кітаптардан өзге, беріліп келе жатқан ауызша тарих та бар. Көптеген жағдайларда шеберлер өздерінің техникаларын тек таңдалған шәкірттеріне немесе туыстарына ғана үйреткен. Қазіргі фэн-шуйді қолданушылар өз тәжірибелерінде әртүрлі салалардан пайдаланады.

Бөлшекті бөлімшесі

"Формалық тармақ" – фэн-шуйдің ең көне тармағы. Хан әулетінің Цинь Вузи оны "Мүрделер кітабында" сипаттаған, ал Цзинь әулетінің Гуо Пу "Жерлеу кітабында" одан толыққанды сипаттама берді. Формалық тармақ бастапқыда қабірлердің орналасуы мен бағытына (Инь үйінің фэн-шуйі) қатысты, бұл өте маңызды болды. Кейіннен бұл тармақ үйлер мен басқа да ғимараттарды қарастыруға (Ян үйінің фэн-шуйі) көшті. Формалық тармақтағы "форма" дегеніміз – қоршаған ортаның пішіні, мысалы, таулар, өзендер, жазықтар, ғимараттар және жалпы айнала. Ол бес аспан жануарына (қызыл құс, көк айдаһар, ақ жолбарыс, қара тасбақа және сары жылан), инь-ян ұғымына және дәстүрлі бес элементке (У Син: ағаш, от, жер, металл және су) назар аударады. Формалық тармақ жердің пішінін, жел мен судың ағысын талдау арқылы ең қолайлы ци бар жерді анықтайды. Сондай-ақ, тұрғынның туған уақыты және құрылыстың салынуы сияқты маңызды оқиғалар да ескеріледі.

Компас бұтағы

Компас тармағы – Сегіз Бағытқа негізделген, әрқайсысының ерекше циі бар деп саналатын, фэн-шуйдің жаңа әдістерінің жиынтығы. Ол магниттік компасқа концентрлі шеңберлер түрінде формулалар түсірілген Луопанды пайдаланады. Компас тармағына "Ұшатын Жұлдыз" және "Сегіз Сарай" сияқты техникалар кіреді.

Фэн-шуйдің батыс түрлері

Фэн-шуйдің соңғы түрлері дәстүрлі салалардан келген қағидаларды қарапайымдастырып, көбінесе багуа қолдануға баса назар аударады.

Аспирациялық әдіс

Фэн-шуйдің Сегіз Өмірлік Ұмтылыс стилі – сегіз негізгі бағыттың әрқайсысын отбасы, байлық, даңқ сияқты нақты өмірлік ұмтылыс немесе саламен үйлестіретін қарапайым жүйе. Бұл үйлесім Сегіз Ұмтылыстың Багуа басқаруынан туындайды. Өмірлік Ұмтылыстар геомантиялық жүйе болып табылмайды.

Қоршаған ортаны басқару

Дәстүрлі фэн-шуй – ауылдық елді мекендерді ауа райының және табиғи апаттардың зиянынан қорғауға арналған жүйе болды. Тұрақты ережелер жиынтығы ретінде фэн-шуй орталықтандырылған басшылықтың қажеті болмай, даму мәселелері бойынша ұжымдық келісімге келуді жеңілдете алады. Әрбір адамның әрекеті бүкіл ауылдың фэн-шуйы мен ырысына зиян келтіруі мүмкін екенін түсінгендіктен, адамдар осы ережелерді білуге және өздерінің жерлері мен ресурстарын сақтап басқаруға ынталандырылды. Бұл "Жақсылықтардың ортақ трагедиясының" алдын алуға көмектесті. Даму кезінде дау-жанжал туындаған жағдайларда фэн-шуй мамандары мүдделерді теңестіруде және тәртіпті дамуды қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарды. Көптеген қауымдар үшін фэн-шуй – үкіметтен тиісті құрмет пен өтемақы алудың бір жолы. Фэн-шуйді зерттеуге рұқсат алған қытай ғалымдары негізінен антропологтар немесе сәулетшілер, олар фэн-шуй тарихын немесе мұралық ғимараттардың дизайнындағы тарихи фэн-шуй теорияларын зерттейді. Олардың қатарында Фудан университетінің вице-президенті Цай Дафенг та бар. Фэн-шуйді үйрену әлі де біршама табу саналады. Дегенмен, 2006 жылғы BBC-дің қытай тіліндегі жаңалықтарында хабарланғандай, Коммунистік партияның шенеуніктері арасында фэн-шуйға деген қызығушылық артып, Қытайдың экономикалық реформалары басталғаннан бері фэн-шуйді қолданушылардың саны көбейіп келеді.

Қазіргі заманғы фэн-шуй

Бір сыншы фэн-шуйдің қазіргі әлемдегі жағдайын "абсурдты және шатастыратын" деп атап, "Шынымен, айналар мен сырнайлар адамдардың мінез-құлқын тұрақты және мағыналы түрде өзгерте алады деп ойлаймыз ба?" деп сұрады. Ол одан әрі зерттеуді қажет етті, әйтпесе "біздің барлығымыз өзіміздің артық айтқан сөздерімізбен келіспеушіліктен құлаймыз". Роберт Т. Кэрролл айыптауларды қорытындылады: фэн-шуй Батыс әлемінде интерьерді безендірудің бір бөлігіне айналды және фэн-шуйдің шеберлері деп есептелетін адамдар қазір Дональд Трамп сияқты адамдарға есіктерін және басқа да заттарды қай жаққа ілу керектігін айту үшін үлкен ақы төлейді. Фэн-шуй сонымен қатар жаңа дәуірдің тағы бір "энергиялық" алаяқтығына айналды, ол денсаулығыңызды жақсартуға, әлеуетіңізді барынша арттыруға және кейбір сәттілік печенье философиясының орындалуына кепілдік беру үшін сатылатын метафизикалық өнімдердің қатарын ұсынады. Скептиктер оның тиімділігінің дәлелі негізінен әңгімелерге негізделгенін және пайдаланушыларға әртүрлі практиктерден қарама-қайшы кеңестер ұсынылатынын айтады, бірақ фэн-шуй практиктері бұл айырмашылықтарды тәжірибедегі немесе ойлаудың әртүрлі салаларындағы айырмашылықтардың дәлелі ретінде пайдаланады. Бір сыншы сарапшы "фэн-шуй әрқашан жай ғана болжамдарға негізделген" деген қорытындыға келді. Тағы бір қарсылық – компас, мұралық жерлерді немесе жерлеу орындарын таңдаудың дәстүрлі құралы. Сыншылар компастың градустары көбінесе дұрыс емес екенін атап көрсетеді, өйткені күн желдері Жердің электромагниттік өрісін бұзады. Компас бойынша магниттік солтүстік дұрыс емес, өйткені магниттік солтүстік ауытқиды. Америкалық фокусниктер Пенн мен Теллер "Бұлшық!" телешоуының бір бөлімін фэн-шуйдің Батыс әлемінде ғылым ретінде қабылдануын сынауға арнады. Олар бір үйге бес түрлі фэн-шуй кеңесшілерін шақырды: әрқайсысы үй туралы әртүрлі пікір білдірді, бұл фэн-шуйдің кәсіби тәжірибесінде тұрақтылық жоқ екенін көрсетті. Фэн-шуй бүкіл әлемдегі христиандар тарапынан сынға алынады. Кейбіреулер "гармония мен тепе-теңдікті физикалық емес күштердің немесе энергиялардың манипуляциясы мен бағыты арқылы немесе физикалық заттарды дұрыс орналастыру арқылы жасауға болады деп сену христиандыққа мүлдем қайшы" дейді. Мұндай тәсілдер, шын мәнінде, сиқыршылық әлеміне жатады. Қытайдағы фэн-шуймен айналысатын адамдар, билік тарапынан мақұлдануына қарамастан, ырым-жырымға және жемқорлыққа бейім деп саналатын лауазымды адамдардың қызығушылығын байқады. 2009 жылы Ганьсу провинциясының әкімдері фэн-шуймен айналысатын мамандардың кеңесімен 369 тонналық "рух тасын" аудан орталығына тасымалдау үшін 732 000 доллар жұмсады, осылайша "жаман ықпалдан" қорғануды көздеді. Фэн-шуй үшін әлеуметтік ықпал немесе ақша қажет болуы мүмкін, өйткені мамандар, сәулет немесе дизайн өзгерістері, сондай-ақ бір жерден екінші жерге көшу қымбатқа түседі. Аз ықпалды немесе аз бай адамдар фэн-шуйге сенімін жоғалтады, бұл тек байлар үшін ғана ойын дейді. Ал басқалары фэн-шуйдің арзан түрлерін қолданады, мысалы, есіктерге арнайы (бірақ арзан) айналарды, шанышқыларды немесе қазандықты іліп, жаман энергияны бұруға тырысады.

Желі

практик, раждаланбауға көшті. деректер сақталмаған. Соған қоса, дәлелдеуге тиісті мәлімдеме мәнсіз.

Дәстүрлі Қытай

. "Миң Сицзун Ли Цзычэннің бабалар қабірін тонаған" бөлімін мына жерден оқуға болады: