Кіріспе

Commedia dell'arte-дегі ойдан шығарылған кейіпкер. Il Capitano (il kapiˈtaːno;) – commedia dell'arte-нің төрт тұрақты кейіпкерінің бірі. Ол, әдетте, шынымен "капитан" болмайды, аталған есімді өзіне тегіс қабылдайды. Көбінесе мақтансақ, өршіл мінезді болып келеді, ал оның сөздерінің дұрыстығы жергілікті халықтың оны танымауына байланысты. Әдетте, ол испандық болады.

Лацци

Капитано көрермендерді көргенде, оларға қарап, таңғала бастайды. Капитано Арлекиноға (Харлекин) әйелдермен қарым-қатынас жасаудағы тәжірибесі туралы мақтанады, содан кейін Арлекиноға әйелмен қалай сүйіспеншілік ететінін көрсетеді. Ол оянғанда бөлмеде жалғыз емес екенін біледі. Бұрышта біреу тығылып отыр. Ол адамға қарсы тұрып, тұмсығын соқтырады, ал адам да оған қарсы тұрып, тұмсығын соқтырады. Көрініп отырғанымыздай, бөлмедегі адам Капитаноның толық айнадағы бейнесі. Капитан Спавентоның маскасы үшін мұрын өте үлкен, бірақ Матамороспен ұзартылады, ал Коккодрильо үшін мүлдем орасан зор болады. Бастапқыда бетперде түсі, ықтимал, ет түсіне сәйкес келетін болса, қазір ол жарқын қызғылт, сары және ашық көк сияқты көптеген жарқын түстерге ие болуы мүмкін. Масканың көбінесе қара немесе күлгін / көк түстегі күшті шашы мен маңдай сызықтары болады. Бәлексіз капитан: II Cavaliere (Сүйікті капитан).

Киім

Әскери стильдегі киім (осы дәуірді сатиралайтын). 1500 жылдар: қауырсынды шлем немесе бас киім (әсемдік үшін), әсіресе кең жартылар, тым ұзын қылыш және көптеген кружеволар. 1600 жылдар: пальто, шалбар, көбінесе қылыш орнына мылтық ұстайтын. Бір әйгілі эпизодта капитан іш киімі жоқ екенін былай деп жалғандап түсіндіреді: "Бұрын өте қатыгез және зор адам болдым, ашулансам, денеме өскен шашым тік тұрып, көйлегімді тесіктеп, сырға айналдырып жіберді". Ал шын себебі – ол кедей болып, оған ақшасы жетпейді. Кейде оны үлкен қауырсынды бико́рн немесе трико́рн бас киіммен киеді. Испан персонаждар көбінесе тым үлкен мойындық кружево тағады. Ол әдетте өзінің танымал қылышын киіп жүреді. Егер оны суыруға батылдық таба қойса, оны тартып шығару үшін тым ұзын немесе тиімді қолдану үшін тым ауыр болып шығады. Тіпті біреуді кесіп жараласа да, қанды көргенде есінен таяды.

Соғыс атаулары

Il Capitano әдетте өзіне әсем, көзге түсетін есім қояды, тіпті бірнеше жолға созылатын, көптеген құрастырылған лақаптар мен туысқандар тізімімен толықтырады. Кейбір есімдер қаһарлы дыбыстайды, мысалы, "Эскобомбардон" ("Зымыранмен атылған"), "Родомонте" ("Тауды қиратушы"), "Сангре и Фуэго" (испан тілінде: "Қан мен от"), "Спачкамонти" ("Тауды жарушы"), "Спецаферро" ("Темірді сындырушы") немесе "Терремото" ("Жер сілкінісі"). Ал кейбір есімдер иронияға толы, мысалы: "Беллависта" ("Көркем көрініс", жалған мақтанға берілген, бірақ келбетсіз адам) немесе "Фракассо"/"Фракасса" ("Жанжал", "Шатыс" немесе "Қатты дау-жанжалдың" дұрыс еркек және ойлап тапқан әйел түрі). Тағы бірқатары кемсіткіш, мысалы: "Cerimonia" ("Сермония", әдеп-назарға толы, қатал және мағынасыз ережелерге бағынушылық), "Coccodrillo" ("Қасқыр", өйткені ол басқаларды жемтігі ретінде пайдаланады), "Fanfarone" ("Қорнаи немесе көп сөйлейтін"), "Giangurgulo" ("Асқын жегіш Джон"), "Grillo" ("Жертескен", кішкентай болғандықтан және жақтан-жаққа "секіріп" жүретіндіктен), "Malagamba" ("Жалпақ аяқ"), "Squaquara" ("Кішкентай Ши"), "Papirotonda" ("Дөңгелек хат", бүлікші сарбаздар немесе теңізшілердің астындағы мәтінге шеңбер сызып қол қойған шағым, осылай бүлікшілердің немесе бастамашылардың кім екенін анықтау қиын"), "Tagliacantoni" ("Кішкентай") және "Zerbino" ("Есік төсегі"). Ол өзіне тамашасыз лақаптар да қояды, мысалы: "Капитан Спавенто делла Валль'Инферна" ("Қорқыныш капитаны, (Иесі) Тозақ аңғарының"; Валль'Инферна аты "Va' all'Inferno!" – "Өлсең, тозаққа түс!" деген итальян тіліндегі қарғысқа ұқсас), "Salvador de los Vírgenes Borrachos" (испан тілінде: "Масты қыздарды құтқарушы") немесе "Sieur de Fracasse et Brise tout" (француз тілінде: "Бәрін қиратушы және бәрін сындырушы иесі").

Нұсқалар

Француздар Boudoufle (нормандық француз тілінде "Жараланған мақтанышпен ісінген"), Taille bras ("Мүше кесуші" немесе "Қолдың ұзындығы") және Engoulevent ("Түн құсы" немесе "Кең ауыз") сияқты кейіпкерлерді ойлап тапқан. Англияда ирланд драматургы Джордж Фаркхардың "Жалға алу офицері" атты пьесасы бар. "Гун Шоу" бастығы Бладнок кейіпкері "Иль Капитаноға" ұқсас және оның құштарлық, ашкөздік және қорқақтық сияқты көптеген қасиеттерін бөліседі. Қазіргі театрларда "Форумға жолда болған қызық оқиға" ("A Funny Thing Happened on the Way to the Forum") пьесасындағы Miles gloriosus (латынша "Атақты немесе мақтансақ сарбаз") кейіпкері, бұрынғы римдік пьесалардан үлгі алғанмен, осы кейіпкердің айқын түрі болып табылады.

Түрлері

1. Капитан Спавента ("қорқыныш")

2. Риночеронте ("мүйізбұрыш")

3. Фракасса ("шу")

4. Спеццафер ("темірді кесетін")

5. Кокодрильо ("крокодил") – "Тістемейтін крокодил, ол әлдебір фанфарон, оңай құлап жетеді", – дейді Рудлин. 6. Матаморос (испанша "маврларды өлтіруші") – Франческо Андреини жасаған түпнұсқа испан жалдамалысы. Ол денелі және өте әсем киінген. Оның қызметшілерінің киімдері оның құрбандарының тюрбандарынан жасалған деседі. Оның гербінде кірпі бар, ол Трапезонд шайқасындағы ерліктерінің нәтижесі, онда ол сұлтанның шатырына дейін жете алғанын айтады. Содан кейін ол оны бір қолымен сүйреп, екінші қолымен барлық жау әскерімен күресіпті. Содан кейін, ол бостандыққа шыққанда оған көптеген жебелер тиіп, кірпіге ұқсап кетіпті. 7. Скарамуш – Scaramuccia (итальянша) немесе Scaramouche (французша) ("шайқас") – Тиберио Фиорилли бұл кейіпкерді жаңадан ойлап тапқан. Ол мақтанушы емес, іс-қимылға толы адам, ақылды, батыл және тапқыр, білімсіз, қорқақ және ақымақ емес. Ол сондай-ақ жақсы әнші және музыкант, көбінесе лютнямен немесе гитарамен бейнеленеді. Ол жүрек аударса да, көбінесе ғашықтарға тікелей емес, жасырын түрде көмектеседі. Панч пен Джуди шоуларында Скарамуш бас бөлінетін немесе мойны созылатын қуыршақ түрінде бейнеленеді. Біріншісі – барлық кейіпкерлермен күресуге тырысатын Капитаноның бейнесі, ал екіншісі – әнші қуыршақ. Эдмонд Ростанның "Сирано де Бержерак" пьесасы – Скарамуш туралы ең танымал нұсқа. Бұл пьеса тарихи тұлғаны зорлық-зомбылыққа бейім, тез ашуланатын мақтанушы ретінде көрсетеді, ол өзінің батылдығына, гаскондық тегіне немесе келбетіне (Скарамуш маскасының ерекшеліктеріне ұқсас) жасалған сөздерге өте сезімтал. Ол өзінің әдемі, бірақ наив және ақымақ досының Роксанаға қол жеткізуіне көмектеседі, олар екеуі де оны жақсы көреді. Мигель де Сервантестің "Құлықты сақшы" атты қысқа пьесасында аты-жөні айтылмаған сарбаз осы кейіпкерді дәл сол сипаттамаға сай бейнелейді. Пьесада ол көзілдірік тағып, жыртық киім киіп, үйленгісі келетін қыздың үйіне келген бәсекелес күйеулерді қорқытып, алаңдатуға тырысады. Барон Мюнхгаузен – Скарамушқа тағы бір көзқарас. Ол көбінесе 18 ғасырға тән ескірген формадағы қарт адам ретінде бейнеленеді, ұнтақталған шаш, кезекпен кесілген шаш, құс сияқты мұрын, иілген мұрт және сақал, көзілдірік тағады. Ол өзінің ақыл-ойымен, керемет сәттілігімен және адамнан жоғары қабілеттерімен, сондай-ақ жауларын жеңу үшін сөздерін шебер қолдануымен жеңіске жетеді. Ол сонымен қатар денсаулығына байланысты кемшіліктері бар, бірақ оларды жеңіп, адамнан да жоғары қабілеттерге ие болады. Көзілдіріксіз ол соқыр, ал көзілдірікпен – өте жақсы көреді. Аяғы ақсаған, бірақ таяғымен жүргенде, спортшыдан да жылдам жүгіріп, биік секіріп, алысқа секіре алады. 8. Фанфарон – өзін испандық деп көрсетсе де, шын мәнінде ол – жай ғана зани.

Жалпы сілтемелер

Джон Рудлин, Commedia dell'arte: Актерге арналған нұсқаулық. Пьер Луи Дюшартр, "Италиялық комедия".