Археологиялық мәдениеттер: заттық мәдениет жиынтығы мен түсіндірмелер

Кіріспе

Археологиялық мәдениет – белгілі бір кезең мен аймақта жиі кездесетін артефакт түрлерінің, құрылымдық схемалардың қайталама жиынтығы, және бұл жиынтық белгілі бір өткен адамзат қоғамының материалдық мәдениетін құрауы мүмкін. Осы түрлер арасындағы байланыс тәжірибелік бақылаулар арқылы анықталады. Оларды этникалық немесе саяси топтармен байланыстырып түсіндіру археологтардың түсінігіне негізделген, бірақ мұндай түсіндірулер көбінесе ұзақ шешілмейтін пікірталастарға себеп болады. Археологиялық мәдениет ұғымы – мәдениет-тарихи археологияның негізгі ұғымы болып табылады.

Тұжырымдама

Әр түрлі мәдени топтардың әр түрлі мәдени және әлеуметтік тәжірибелерге байланысты функционалдық және эстетикалық жағынан ерекшеленетін материалдық мәдениет элементтері бар. Бұл тұжырым кең ауқымды масштабта байқалады. Мысалы, шай дайындаумен байланысты жабдықтар әлем бойынша үлкен айырмашылықтарды көрсетеді. Материалдық мәдениетке қатысты әлеуметтік қарым-қатынастар көбінесе жекелік пен мәртебе туралы түсініктерді қамтиды. Мәдениет-тарихи археологияның жақтастары бұл ұғымды ежелгі адамдар тобын – өзіндік қоғамдарды немесе этникалық топтарды анықтау үшін материалдық мәдениет жиынтығын пайдалануға болатынын дәлелдеу үшін қолданады. Археологиялық мәдениет – археологиялық деректерді реттеуге арналған жіктеу құралы, ол адамдар емес, мәдениетті білдіретін артефакттарға бағытталған. Бұл идеяның классикалық анықтамасы Гордон Чайльдтан келген:

Археологиялық мәдениет ұғымы археологиялық дәлелдердің типологиялық талдауын уақыт өте келе олардың неліктен өзгеретінін түсіндіруге тырысқан механизмдермен байланыстыру үшін маңызды болды. Мәдениет тарихшылары бағалаған негізгі түсіндірмелер – бір топтан екінші топқа формалардың таралуы немесе халықтың өзінің көшіп кетуі болды. Бұл процестің қарапайым мысалы: егер бір қыш ыдыстың тұтқалары көршілес түрдің тұтқаларына өте ұқсас болса, бірақ әртүрлі көршісіне ұқсас әшекейлеме болса, екі ерекшелік туралы идея көршілерден тараған болуы мүмкін. Керісінше, егер бір қыш ыдыстың түрі бүкіл аймақтағы қыш ыдыстардың әртүрлі түрлерін кенеттен алмастырса, бұл жаңа стильмен келген жаңа топ ретінде түсіндірілуі мүмкін. Мәдениеттің бұл идеясы нормативтік мәдениет деп аталады. Ол археологиялық мәдениеттің қарастыруынша, табылған артефакттар «мәдени нормалардың көрінісі» және осы нормалар мәдениетті анықтайды деген болжамға негізделген. Бұл көзқарас политетикалық болуы керек, яғни белгілі бір археологиялық мәдениетке жатқызу үшін бірнеше артефакт табылуы керек. Бір ғана белгі мәдениетті құрамайды, керісінше, белгілердің жиынтығы қажет. Бұл көзқарас мәдениет артефакттарға өмір сыйлайды. «'Мәдениеттер' заттар ретінде қарастырылғаннан кейін, оларға мінез-құлықты жатқызуға және олар туралы тірі организмдер ретінде сөйлеуге болады». Археологиялық мәдениеттер әдетте бөлек 'халықтармен' (этникалық топтар немесе нәсілдер) теңестірілді, бұл кей жағдайларда ерекше ұлттық археологияларға әкелді. Көптеген археологиялық мәдениеттер мәдениетті анықтайтын типтік артефакт немесе типтік орнының атымен аталады. Мысалы, мәдениеттер сызықты қыш ыдыстар мәдениеті немесе воронка тәрізді қыш ыдыстар мәдениеті сияқты қыш ыдыстар түрлерінің аттарымен аталуы мүмкін. Көбінесе олар мәдениет алғаш рет анықталған орнының атымен аталған, мысалы, Халштатт мәдениеті немесе Кловис мәдениеті. «Мәдениет» терминінің көптеген мағыналары болғандықтан, ғалымдар тарихи алдындағы мәдениеттерді атау үшін палеомәдениет деген арнайы термин енгізді. Сыншылар мәдени таксономияның эпистемологиялық мақсаттары бойынша берік консенсус жоқ деп санайды.

The concept of an archaeological culture was crucial to linking the typological analysis of archaeological evidence to mechanisms that attempted to explain why they change through time. The key explanations favoured by culture historians were the diffusion of forms from one group to another or the migration of the peoples themselves. A simplistic example of the process might be that if one pottery type had handles very similar to those of a neighbouring type but decoration similar to a different neighbour, the idea for the two features might have diffused from the neighbours. Conversely, if one pottery type suddenly replaces a great diversity of pottery types in an entire region, that might be interpreted as a new group migrating in with this new style. This idea of culture is known as normative culture. It relies on the assumption found in the view of archaeological culture that artifacts found are "an expression of cultural norms," and that these norms define culture. This view is also required to be polythetic, multiple artifacts must be found for a site to be classified under a specific archaeological culture. One trait alone does not result in a culture, rather a combination of traits are required. This view culture gives life to the artifacts themselves. "Once 'cultures' are regarded as things, it is possible to attribute behavior to them, and to talk about them as if they were living organisms." Archaeological cultures were generally equated with separate 'peoples' (ethnic groups or races) leading in some cases to distinct nationalist archaeologies. Most archaeological cultures are named after either the type artifact or type site that defines the culture. For example, cultures may be named after pottery types such as Linear Pottery culture or Funnelbeaker culture. More frequently, they are named after the site at which the culture was first defined such as the Hallstatt culture or Clovis culture. Since the term "culture" has many different meanings, scholars have also coined a more specific term paleoculture, as a specific designation for prehistoric cultures. Critics argue that cultural taxonomies lack a strong consensus on the epistemological aims of cultural taxonomy,

Даму

"Мәдениет" термині 19 ғасырдағы неміс этнографиясы арқылы археологияға енді, онда тайпалық топтар мен ауылдық шаруалардың мәдениеті урбанизацияланған халықтардың өркениетінен ажыратылды. Эдвард Бернет Тайлордың ағылшын тіліндегі антропологияға енгізген кең мағынасына қарамастан, неміс этнологтары "Kultur" терминін белгілі бір халықтың немесе "Volk"-тің ерекше өмір салтын сипаттау үшін қолданды, бұл француз тіліндегі "цивилизация" ұғымымен теңдес болатын. 1780 жылдан бастап бірқатар неміс ғалымдары, әсіресе Густав Клемм, "Kulturgeschichte" (мәдениет тарихы) еңбектерін жазды, бұл 19 ғасырдағы Еуропадағы этникалық мәселелерге қызығушылықтың артуын көрсетті. "Мәдениет" термині алғаш рет археологиялық контексте 1836 жылы Кристиан Томсеннің "Ledetraad til Nordisk Oldkyndighed" (Солтүстік ескілік туралы нұсқаулық) еңбегінде қолданылды. 19 ғасырдың соңында Скандинавия мен Орталық Еуропаның археологтары түрлі аймақтардағы археологиялық ескерткіштерінде анықталған топтарды сипаттау үшін неміс түсінігіндегі "мәдениетті" жиі пайдаланды, көбінесе оны "өркениет" сөзімен қатар, оның синонимі ретінде қолданды. Коссинаның жұмысының нәсілшілдік сипаты оның сол кезде Германиядан тыс жерде аз әсерге ие болуына (нацистік партия оның теорияларын ынтамен қабылдады) немесе Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін мүлдем әсер етпеуіне себеп болды. Дегенмен, ол бастаған жалпы "мәдениет тарихы" тәсілі 20 ғасырдың көп бөлігінде әлеуметтік эволюционизмді басты парадигма ретінде ығыстырды. Коссинаның нәсілдік аспектілерінен арылған археологиялық мәдениет туралы негізгі ұғымын сол кездегі Ұлыбритания мен Американың ең ықпалды археологтары – Вера Гордон Чайльд пен Франц Боас қабылдады. Чайльд, әсіресе, қазірге дейін қолданылып келе жатқан археологиялық мәдениеттің анықтамасын жасады. Ол археологиялық мәдениетті тұрақты түрде бірге кездесетін артефактілер мен қалдықтар жиынтығы деп анықтады. Бұл "қазіргі антропологиялық қолданыстан ерекшеленетін терминнің жаңа және дискретті мағынасын" енгізді. Оның анықтамасы археологиялық деректерді жіктеуге арналған құрал болды. Кейінгі археологтар материалдық мәдениет пен адам қоғамы арасындағы тікелей байланысқа күмән келтірді. Археологиялық мәдениеттердің анықтамасы және олардың өткен адамдармен байланысы бұрыңғыдан гөрі күңгірт болды; кейбір жағдайларда, монолиттік мәдениет деп есептелген нәрсе, көбірек зерттеулер нәтижесінде жеке қоғамдар екені анықталды. Мысалы, қазіргі жел диірменінің мәдениеті неолит дәуірінде Ұлыбританияның оңтүстігін мекендеген бірнеше топтарды белгілеу үшін қолданылады. Керісінше, кейбір археологтар кейбір ерекше мәдениеттер кеңірек мәдениеттің көрінісі екенін, бірақ олар Clactonian адамға қатысты қоршаған орта факторларына байланысты жергілікті ерекшеліктерді көрсететінін айтады. Сонымен қатар, археологтар бір мәдени топқа жататын материалдық мәдениеттер арасында ажырату жасай алады. Мысалы, ауылдық және көшпелі бадуин арабтарының материалдық мәдениеті өте әртүрлі болғанымен, басқа жағынан олар өте ұқсас. Бұрын мұндай синхронды табыстар басқа топтардың енуі деп түсіндірілетін.

The use of the term "culture" entered archaeology through 19th century German ethnography, where the Kultur of tribal groups and rural peasants was distinguished from the Zivilisation of urbanised peoples. In contrast to the broader use of the word that was introduced to English language anthropology by Edward Burnett Tylor, Kultur was used by German ethnologists to describe the distinctive ways of life of a particular people or Volk, in this sense equivalent to the French civilisation. Works of Kulturgeschichte (culture history) were produced by a number of German scholars, particularly Gustav Klemm, from 1780 onwards, reflecting a growing interest in ethnicity in 19th century Europe. The first use of "culture" in an archaeological context was in Christian Thomsen's 1836 work Ledetraad til Nordisk Oldkyndighed (Guide to Northern Antiquity). In the later half of the 19th century archaeologists in Scandinavia and central Europe increasingly made use of the German concept of culture to describe the different groups they distinguished in the archaeological record of particular sites and regions, often alongside and as a synonym of "civilisation". The strongly racist character of Kossinna's work meant it had little direct influence outside of Germany at the time (the Nazi Party enthusiastically embraced his theories), or at all after World War II. However, the more general "culture history" approach to archaeology that he began did replace social evolutionism as the dominant paradigm for much of the 20th century. Kossinna's basic concept of the archaeological culture, stripped of its racial aspects, was adopted by Vere Gordon Childe and Franz Boas, at the time the most influential archaeologists in Britain and America respectively. Childe, in particular, was responsible for formulating the definition of archaeological culture that is still largely applies today. He defined archaeological culture as artifacts and remains that consistently occur together. This introduced a "new and discrete usage of the term which was significantly different from current anthropological usage." His definition in particular was purely a classifying device to order the archaeological data. Later archaeologists have questioned the straightforward relationship between material culture and human societies. The definition of archaeological cultures and their relationship to past people has become less clear; in some cases, what was believed to be a monolithic culture is shown by further study to be discrete societies. For example, the Windmill Hill culture now serves as a general label for several different groups that occupied southern Great Britain during the Neolithic. Conversely, some archaeologists have argued that some supposedly distinctive cultures are manifestations of a wider culture, but they show local differences based on environmental factors such as those related to Clactonian man. Conversely, archaeologists may make a distinction between material cultures that actually belonged to a single cultural group. It has been highlighted, for example, that village dwelling and nomadic Bedouin Arabs have radically different material cultures even if in other respects, they are very similar. In the past, such synchronous findings were often interpreted as representing intrusion by other groups.

Сын

Археологиялық мәдениеттер ұғымының өзі археологиялық ғылымда даулы мәселе болып табылады. Алғаш дамыған кезде археологиялық мәдениет адам мәдениетінің нақты бейнесі ретінде қарастырылды. Бірақ, 1960 жылдарға келгенде археология ғылыми сипатқа ие болуға тырысқанда, археологтар бұйымдар мен археологиялық мәдениетті ғана сипаттаумен шектеліп қоймай, одан да көп нәрсе жасағысы келді. Археологиялық мәдениет "идеалистік" деп сынға ілінді, себебі ол нормалар мен идеялардың "мәдени ерекшелікті анықтауда маңызды" деп есептеледі. Ол мәдениеттердің ерекшелігіне назар салады: "Олар неліктен және қалай көршілес топтардан өзгешеленеді?". Процессуалистер және мәдени-тарихи археологияны кейіннен сынағандар археологиялық мәдениетті "жай ғана идеялардың шатақ жиынтығы" ретінде қарастырды. Қазіргі таңда археологиялық мәдениет, әсіресе еуропалық археологияда, мәдени-тарихи археологияға жататын артефакттарды сұрыптап, жинақтау үшін пайдалы.