2001 жылғы Австралия-Норвегия дипломатиялық дауы және саяси дағдарысы

Кіріспе

2001 жылғы Австралияның саяси дағдарысы және Норвегиямен дипломатиялық жанжал. 2001 жылдың тамыз айының соңында Австралияның Говард үкіметі Норвегияның MV Tampa жүк кемесіне, ішінде 433 құтқарылған босқын (көбінесе Ауғанстанның хазаралары, халықаралық суларда апатқа ұшыраған балық аулау кемесінен құтқарылған) және 5 экипаж мүшесі болса, Австралия суларына кіруге рұқсат бермеді. Бұл 2001 жылғы федералды сайлау алдында Австралиядағы саяси дауларды және Австралия мен Норвегия арасындағы дипломатиялық жанжалды тудырды. Tampa Австралия суларына кірген кезде премьер-министр кемеге Австралияның арнайы күштерінің кіруіне бұйрық берді. Бұл Норвегия үкіметінің наразылығын тудырды, олар Австралия үкіметінің Біріккен Ұлттар Ұйымындағы халықаралық құқық бойынша қиын жағдайдағы теңізшілерге қатысты міндеттемелерін орындамағанын айтты. Бірнеше күннен кейін үкімет Өкілдер палатасына "Шекараны қорғау туралы" заң жобасын ұсынды, оның мақсаты "Аустралияға кімдер кіруі және тұруы керек" екенін анықтап, Австралияның егемендігін бекіту еді. Үкімет "Тынық мұхиты шешімін" енгізді, оған сәйкес босқындық мәртебесі Австралияда емес, Науруда қаралатын босқын іздеушілер сол елге жеткізілді.

Австралияға кіруге рұқсат беруден бас тарту

Кеме Австралия үкіметінен пана іздеушілерді Рождество аралына түсіруге рұқсат сұрады, себебі кеме Индонезияға қарай жүзе алмайды, өйткені теңізге лайықты емес еді. Кеме 438 адамға емес, тек 27 экипаж мүшесіне арналған; сондай-ақ, төтенше жағдайда пана іздеушілер үшін құтқару шөлмектері немесе басқа да қауіпсіздік құралдары болмады. Австралия үкіметі кемеге Австралияның теңіз аумағына кіруге рұқсат бермеді және егер кірсе, капитан Арне Риннанды адам сатушы ретінде қудалаймыз деп қорқытты. Австралия үкіметі халықаралық құқық бойынша ешқандай міндеттемесі жоқ екенін мәлімдеді, себебі Рождество аралы 1990 жылы Австралия мен Индонезия арасында жасалған келісімге сәйкес Индонезияның құтқару үшін жауапты аймағында орналасқан. Индонезия да құтқару жұмыстарын үйлестіруге келісім берді, ал ең жақын порт Индонезиядағы Мерак порты еді. Сыртқы істер министрі Александр Даунер парламентте: «Австралияның халықаралық құқық бойынша құтқарылған адамдарды Австралия аумағына қабылдауға міндетті емес екенін адамдар түсінуі маңызды» деді. Австралияның Біріккен Ұлттар Ұйымындағы елшісі Дэвид Стюарт: «MV Tampa кемесінің құтқару операциясы Австралияның жауапкершілігіндегі іздеу және құтқару аймағынан тыс жерде жүргізілді» деді. Tampa Австралияның құтқару агенттігінің хабарламасына жауап бергенімен, 30 тамызда Даунер парламентте аман қалғандардың «Индонезияның іздеу және құтқару органдарының тапсырмасы бойынша» табылғанын мәлімдеді. Австралияның қудалау қаупіне тап болған капитан Риннан, пана іздеушілер байқамайынша, Индонезияға қарай баяу қайтуға келісті. Алайда, бұрылыс басталғаннан кейін шамамен жарты сағат өткен соң, олар бұрылысты байқап, қайтадан алаңдады. Капитан Риннан, егер кеме Индонезияға қарай жүзіп кетсе, пана іздеушілер кемеден секіріп, бүлік көтеріп, экипажға зиян келтіруі мүмкін деп уайымдады, сондықтан Рождество аралына қайтуға шешім қабылдады. Кеме Австралияның теңіз аумағының шекарасына жақындағанда (аралдан), капитан Риннан кемеге Рождество аралына тоқтауға рұқсат сұрады. Ол бірнеше пана іздеушінің есінен танығанын, ал басқалары дизентериядан зардап шегетінін хабарлады, бұл мәлімдемелерді кейіннен Арнайы әуе күштері (SAS) дәрігері растады, бірақ кейіннен Австралия билігі оны жоққа шығарды. Австралия үкіметі медициналық көмек пен азық-түлік ұсынды, бірақ кемеге Австралияның теңіз аумағына кіруге рұқсат бермеді. Австралия үкіметі Рождество аралына әскери қызметшілерді жіберіп, кемеге көмек көрсетуге дайын екенін мәлімдеді. 29 тамызда капитан Риннан Австралия билігімен шыдамдылығын жоғалтып, пана іздеушілер мен кеме экипажының қауіпсіздігіне деген алаңдаушылығы күшейді, сондай-ақ, мүмкін, Норвегия үкіметінің тапсырмасымен әрекет ете отырып, төтенше жағдай жариялады және рұқсатсыз Австралияның теңіз аумағына кірді. Бұл әрекеттің заңдылығы талқылауда, ал Австралия үкіметі оны заңсыз деп санайды.

The ship requested the Australian government's permission to unload the asylum seekers at Christmas Island, arguing that the ship could not sail to Indonesia, because it was unseaworthy — the ship was not designed for 438 people, only its 27 crew; and there were no lifeboats or other safety equipment available for the asylum seekers in the case of an emergency. The Australian government refused permission for the ship to enter Australia's territorial waters, and threatened to prosecute Captain Arne Rinnan as a people smuggler if it did so. The Australian government denied any obligation under international law as Christmas Island lies within a zone designated as Indonesia's responsibility for rescue according to an agreement made in 1990 between Australia and Indonesia. Indonesia had also accepted co ordination of the rescue, and the closest suitable port was Merak in Indonesia. The Minister for Foreign Affairs, Alexander Downer explained to parliament that "It is important that people understand that Australia has no obligation under International law to accept the rescued persons in to Australian territory." Australian ambassador David Stuart said in the United Nations that "the rescue by the MV Tampa occurred outside the search and rescue region designated as being the responsibility of Australia." Although Tampa had responded to a broadcast by an Australian rescue agency, on 30 August, Downer stated in parliament that the survivors were picked up "at the direction of the Indonesian search and rescue authorities." Faced with Australia's threats of prosecution, Captain Rinnan agreed to turn slowly back towards Indonesia in the hope that the asylum seekers would not notice. About half an hour into the turn, however, they did notice and again became agitated. Captain Rinnan, concerned that if the ship continued to sail to Indonesia the asylum seekers could jump overboard or riot and harm the crew, decided to head back towards Christmas Island. As the ship approached the boundary of Australia's territorial waters ( from the island), Captain Rinnan pleaded for permission for the ship to dock at Christmas Island. He reported that several of the asylum seekers were unconscious, and others were suffering from dysentery, statements subsequently supported by the Special Air Service (SAS) physician, but later disputed by Australian authorities. The Australian government provided medical assistance and food, but still refused permission for the ship to enter Australian territorial waters. The Australian government sent military personnel to Christmas Island, ostensibly to be ready to provide this assistance to the ship. On 29 August, Captain Rinnan, having lost patience with the Australian authorities, increasingly concerned for the safety of the asylum seekers and the ship's crew, and also possibly acting under direction of the Norwegian Government, declared a state of emergency and proceeded to enter Australian territorial waters without permission. The legality of this action has been the subject of debate, with the Australian government maintaining that it was illegal.

SAS-ты орналастыру

Австралия үкіметі штурман командирі майор Вэнс Хан бастаған SAS-тен австралиялық әскерлерді жіберіп, кемеге мінгізіп, Рождество аралына жақындамауын қамтамасыз етті. Кейіннен SAS дәрігері құтқарылғандардың көбінесе сусызданып, дұрыс тамақтанбағанын және көңілсіз екенін хабарлады. Көптеген адам сусызданудан, шаршаудан және ұсақ-кене аурулардан зардап шекті, оның ішінде 61 адам тері безгегімен, 46 адам бас құтымен, 26 адам асқазан-ішек ауруларымен ауырды. Олар сондай-ақ төрт жүкті әйелге де көмек көрсетті. SAS және кемедегі медицина қызметкері Кристиан Мальтаудың арасында, медициналық тәжірибесі шектеулі палуба офицері болған ол, "Tampa" кемесінен медициналық жабдықтарды пайдалану және судың шектеулі қорын бөлу мәселесі бойынша пікір келіспеушіліктер болды. Бір жағдайда, кеме офицері құтқарылғандар диареядан кейін жуынып жатқанда кемедегі су құбырын жапты. Капитан Риннан Рождество аралынан шамамен төрт теңіз шақырымы қашықтықта тоқтады. Одан кейін Австралия премьер-министрі Джон Говард Австралия Парламентіне кемеге мінгендері туралы хабарлады.

Жағдайдың күшейуі

Австралия әскерлері капитан Ринанға кемені халықаралық суларға қайтаруды бұйырды; ол бас тартты, пана іздеушілерді түсірмейінше кеме жүзуге қауіпсіз емес деп мәлімдеді. Кеме иелері оның шешімімен келісетіндерін айтты, ал Норвегия үкіметі Австралия үкіметін кеме капитанының еркіне қарсы кемені халықаралық суларға қайтаруға мәжбүрлеуге тырыспауға ескертті. Австралия үкіметі Индонезияны пана іздеушілерді қабылдауға көндіруге тырысты, бірақ Индонезия бас тартты. Норвегия да пана іздеушілерді қабылдаудан бас тартты және Австралияны БҰҰ-ға, БҰҰ-ның босқындар жөніндегі жоғарғы комиссарына және Халықаралық теңіз ұйымына халықаралық құқық бойынша міндеттерін орындамағандығы үшін шағымдады, бірақ бұл ұйымдардан көмек сұрамады. Капитан Риннан осы қиын жағдайды шешкені үшін Норвегияның ең жоғары азаматтық наградасына ие болды. Риннан 1958 жылдан бері теңізші, ал 23 жылдан бері капитан болып жұмыс істейді. Ол оқиға туралы былай деді:

Мен осы мамандықта көруге болатынның көп бөлігін көрдім, бірақ осы сапарда басымнан өткен нәрсе ең жаман болды. Біз босқындарға тамақ және дәрі-дәрмек сұрағанда, австралиялықтар кемеге коммандос әскерін жіберді. Бұл босқындар арасында өте жоғары шиеленіс тудырды. Бір сағат бойы босқындарды тексергеннен кейін, әскерлер олардың кейбіреулеріне медициналық көмек көрсетуге келісті. Әскерлердің бұл міндеттері ұнамағаны анық көрінді.

2001 жылғы шекараны қорғау туралы заң

29 тамыздың кешкі сағаттарында премьер-министр "2001 жылғы Шекараны қорғау туралы заң жобасы" деп аталатын төтенше заң жобасын ұсынды. Бұл заң жобасы үкіметке Австралияның теңіз суларындағы кез келген кемені алып тастау құқығын (4-тармақ), осы мақсатта орынды күш қолдану құқығын (5-тармақ), кемедегі кез келген адамды күшпен кемеге қайтару құқығын (6-тармақ) беруді көздеді. Сондай-ақ, Австралия үкіметіне немесе оның қызметкерлеріне кемені алып тастағаны немесе адамдарды қайтарғаны үшін ешқандай азаматтық немесе қылмыстық шара қолданылмауы (7-тармақ), кемені алып тастауға және адамдарды қайтаруға қарсы сот процесінің болмауы (8-тармақ) және кемедегі адамдардың пана сұрауына құқығы жоқ екендігі (9-тармақ) қарастырылды. Заң жобасы 2001 жылдың 29 тамызында, Австралияның шығыс стандартты уақыты бойынша сағат 9:00-де күшіне енуі тиіс еді (2-тармақ); осылайша заң жобасы кері күшінде болды. Бұдан бөлек, заң жобасы кемеден адамдарды алып тастау және қайтару бойынша заң қабылдануға дейін жасалған әрекеттердің заңды деп есептелуін қамтамасыз етуге бағытталған. Оппозициялық Еңбек партиясы заң жобасын қолдамайтынын, сондай-ақ Жасылдар, Демократтар және тәуелсіз сенатор Брайн Харрадин да қолдамайтынын мәлімдеді. Заң жобасы төменгі палатада жылдам қабылданды, бірақ сол күні Сенатта мақұлданбады. Үкімет оппозицияны заң жобасын қабылдамағаны үшін сынады, бірақ оны сол кезде қайтадан ұсынуға ниеті жоқ екенін білдірді. Кейіннен үкімет Рождество аралы мен көптеген басқа да жағалау аралдарын Австралияның көші-қон аймағынан шығарды, бұл Австралия құрлығына жетпеген пана іздеушілердің босқын мәртебесіне үміттене алмайтынын білдірді. Еңбек партиясы кейбір аралдарды "адам контрабандашылары үшін тартымды орын" ретінде қарастырып, оларды шығаруды қолдады, бірақ басқаларын, мысалы, Солтүстік территориясындағы Мельвилл аралын құрлыққа тым жақын деп сақтап қалды. Басқа партиялар кез келген аралдарды шығаруға қарсы болды.

Саяси әсерлері

Халықаралық деңгейде Австралияны бірнеше елдер, әсіресе Норвегия, адам құқықтарына қатысты міндеттемелерін орындамағаны үшін сынады. Ішкі саясатта үкіметтің ұстанымы, әсіресе 11 қыркүйек шабуылдарынан кейін, күшті қолдауға ие болды. Австралия үкіметінің беделі дағдарыс кезеңінде арта түсті. Тампа кемесі келгеннен кейін өткен федералды сайлауда Либералдық партия Джон Ховардтың «Біз осы елге кімнің және қандай шарттарда келетінін шешеміз» деген мәлімдемесін негіз етіп, осы мәселе бойынша үгіт жүргізді. Австралиялық сайлаушылар көбінесе үкіметті қолдады. Австралиядағы телеарналар жүргізген сауалнамалар бойынша, үкіметтің әрекеттеріне қолдау деңгейі 90 пайызға жеткен. 2003 жылы Fairfax Media басылымының жазушысы, экономист Росс Гиттинс премьер-министр Джон Ховардтың иммиграция мәселесінде «алаяқ» болғанын айтты, ол жұмысшы табының қолдауын алу үшін заңсыз иммиграцияға қатысты «қатаң» болып көрініп, сонымен бірге жоғары білікті жұмыскерлерді тарта отырып, кәсіпкерлердің де қолдауын жеңіп алды. Бұл мәселе Еңбек партиясының ішінде де жікке бөліп, партияның солшыл фракциясы «жұмсақ» тәсілді, соның ішінде міндетті ұстауды жоюды қатты қолдады. Партия жетекшілігінің келісімге келген ұстанымын либералдар беймәлім және тұрақсыз деп сынады. 2007 жылдың шілдесінде Джон Ховардтың ресми емес өмірбаянында ол Бас прокуратурадан пана іздеушілердің Австралияға кіруіне тыйым салу халықаралық құқықты бұзуы мүмкін деген кеңес алғаны, бірақ ол жақын арада өтетін сайлауда халықтың қолдауын алу үшін осы қадамға барғаны жазылған. 2019 жылы бұрынғы оппозиция жетекшісі Фил Гофф Жаңа Зеландияның 131 Тампа босқынын қабылдауы Бесінші Еңбек үкіметінің ең дұрыс шешімдерінің бірі болды деп мәлімдеді.

Қауіпкерлердің тағдыры

Тампадан келген босқындар Австралия Корольдік теңіз күштерінің кемесіне тиеліп, Науру шағын арал мемлекетіне жеткізілді, онда көпшілігі екі ұстау лагерінде – Мемлекеттік үй және Топсайдта – ұсталды. Австралияның «Тынық мұхиты шешімі» аясында оларға тағы жүздеген баспана іздеушілер қосылды. Шамамен 150 адам Жаңа Зеландияға жіберілді, кейіннен оларға баспана беріліп, азаматтық алды. 2004 жылы Ауғанстандағы соғыс пен Иракқа басып кіруден кейін Жаңа Зеландия үкіметі олардың отбасыларын қайта біріктіруді бастады. Жаңа Зеландия талап етпеген босқындар Науруға келгенде, көпшілігі кемеде бірнеше апта уақытша баспаналар салынуын күтіп, кемеден түсуге бас тартты, себебі олардың істері қарастырылғанша ұстау лагерьлерінде қамауда болады екенін түсінді. Ақырында босқын деп танылғандарға үш жылдық уақытша қорғау визасы берілді, осы виза бойынша үкімет шешкен уақытта Ауғанстан мен Иракқа қайтарылуы мүмкін еді. 2004 жылдың 23 мамырында Науруда босқын мәртебесін алған көптеген ауғандық баспана іздеушілердің Австралияда қоныстандырылуы мүмкін екені хабарланды. Федералдық үкімет Тынық мұхитындағы аралда ұсталған 92 ауғанға босқын мәртебесін беруге шешім қабылдады, ал 11 өтініш қабылданбады. Уақытша қорғау визасының иелері Австралияға бірнеше рет кіре алмады және әдеттегі босқындарға қол жетімді қызметтерден (мысалы, ағылшын тілінен тегін сабақтар мен жұмыс іздеуге көмек) пайдалана алмады. Кейіннен тағы бір шағын топты Жаңа Зеландия қабылдады.

Марапаттар

"Тампа" кемесінің экипажы оқиғаға қатысқандығы үшін Біріккен Ұлттар Ұйымының босқындар жөніндегі жоғарғы комиссары (БҰҰКЖК) тарапынан 2002 жылғы Нансен босқындар сыйлығымен марапатталды. Капитан Арне Риннан "Ллойдс Лист" кеме тасымалы жаңалықтары газеті және Лондонның Теңізшілік институты тарапынан "Жылдың капитаны" деп танылды.