Кіріспе
Фекальдық жасырын қан (ФЖҚ) – фекалияда көзге көрінбейтін қанды білдіреді (мелена немесе гематокезия сияқты басқа түрдегі ішек қандарынан өзгеше). Фекальдық жасырын қан тесті (ФЖҚТ) фекалиядағы (нәжістегі) жасырын қанды анықтауға арналған. Американдық гастроэнтерология колледжі колоректальды қатерлі ісікті анықтау үшін gФЖҚТ тестілеуін фекальды иммунохимиялық тест (ФИТ) пайдасына тоқтатуды ұсынды. Жаңа және ұсынылатын тестілер глобин, ДНК немесе трансферрин сияқты қан факторларын іздейді, ал дәстүрлі гуаяк тестілері гемді анықтайды.
Медициналық қолданыстар
Түлкідегі жасырын қанды тексеру (ФОБТ), атауынан көрінетіндей, ауыздан бастап тоқ ішекке дейінгі асқазан-ішек жолындағы көзге көрінбейтін қан жоғалтуды анықтауға бағытталған. Оң нәтижелер ("қанды нәжіс") жоғарғы немесе төменгі асқазан-ішек жолынан қан кетудің салдары болуы мүмкін және асқазан жарасы немесе қатерлі ісіктерді (мысалы, колоректальды немесе асқазан қатерлі ісігін) анықтау үшін қосымша тексеру қажет етеді. Бұл тест ішек қатерлі ісігін тікелей анықтамайды, бірақ көбінесе осы аурудың клиникалық скринингі үшін қолданылады. Сонымен қатар, анемия кезінде немесе асқазан-ішек жолының белгілері болғанда жасырын қан жоғалтуды анықтау үшін де қолданылуы мүмкін.
Ішектің қатерлі ісігін тексеру
Шамамен 1-5% үлкен тексерілген популяцияларда фекальдық жасырын қан сынағының нәтижесі оң болады. Олардың шамамен 2-10% қатерлі ісікпен, ал 20-30% аденомамен ауырады. Ішек қатерлі ісігін анықтауға арналған скрининг әдістері, қатерлі ісікке дейінгі өзгерістерді, мысалы, полиптердің белгілі бір түрлерін анықтауға немесе ерте сатыдағы, демек, емдеуге қолайлырақ қатерлі ісікті табуға бағытталған. Скрининг процедураларының асқазан-ішек жолының қатерлі ісігі мен өлім-жітімді қысқарту дәрежесі сол популяциядағы қатерлі ісікке дейінгі және қатерлі ісік ауруларының таралуына байланысты. gFOBT (гуаяк негізіндегі фекальдық жасырын қан сынағы) және икемді сигмоидоскопия скринингі тиімділігін көрсеткен. Басшылық құжаттарда iFOBT (иммунохимиялық фекальдық жасырын қан сынағы) немесе колоноскопия сияқты басқа да ішек қатерлі ісігін анықтау құралдары да қарастырылған. 2009 жылы Америкалық гастроэнтерология колледжі (ACG) 50 жастан бастап, прекурсорлық зақымдануларды алып тастау арқылы тікелей алдын алуға мүмкіндік беретін ішек қатерлі ісігін скринингтеу әдістеріне басымдық беруді ұсынды және орташа тәуекел тобындағы адамдар үшін он жылда бір рет колоноскопия жасауды ұсынды. Егер FIT қолданылса, аномальды FIT нәтижелерін дұрыс пайдалану және оларды бақылау үшін қажетті шаралар қабылдануы тиіс. Алайда, FIT тестілері тіпті дамыған жағдайда да аденоманы анықтау үшін жеткілікті тиімді емес. АҚШ-тың алдын алу қызметтері жөніндегі жұмыс тобының (USPSTF) 2016 жылғы ұсынымында нақты скрининг тәсілдерін баса назар аудармай, колоректальды қатерлі ісік скринингінің 50-75 жас аралығындағы ересектер арасында аурудан болатын өлім-жітімді айтарлықтай төмендетіп, осы тиімді профилактикалық шараны жеткілікті түрде пайдаланбайтындығын көрсетуге баса назар аударды. ACG және MSTF сондай-ақ әрбір бес жылда бір рет компьютерлік томографиялық колонографияны және фекальдық ДНК-ны қарастырды. Үш комиссияның барлығы да ескі, төмен сезімталдықты, гуаяк негізіндегі фекальдық жасырын қанды (gFOBT) жаңа, жоғары сезімталдықты гуаяк негізіндегі фекальдық жасырын қанды (hs gFOBT) немесе фекальдық иммунохимиялық тестілеу (FIT) арқылы алмастыруды ұсынды. MSTF жоғары сезімталдықты gFOBT (Hemoccult SENSA) пен FIT-ті салыстырған алты зерттеуді қарастырды және бұл әдістердің жалпы тиімділігі арасында айқын айырмашылық жоқ деген қорытындыға келді. 2006 жылы Англияның Ұлттық денсаулық сақтау қызметі (NHS) ішек қатерлі ісігін тексеру бағдарламасын енгізді. Қазір бұл бағдарлама 60 мен 74 жас аралығындағы науқастарға ұсынылады. 2019 жылы Англия мен Уэльсте gFOBt-тің орнына FIT негізгі скрининг тесті ретінде енгізілді. Алайда, Ұлыбританияда жүргізілген зерттеулер бойынша, қосымша зерттеу үшін FIT шегі ішек қатерлі ісігінің жартысынан астамын жіберіп алуы мүмкін және төрт жоғары тәуекелді полиптің тек біреуін ғана анықтайтын нүктеге қойылады. Американдық гастроэнтерология колледжі колоректальды қатерлі ісікті анықтау құралы ретінде gFOBT тестілеуін фекальды иммунохимиялық тестке ауыстыруды ұсынды. Осы төмен тиімділікпен gFOBT-мен үлкен популяцияны скринингтеу әрқашан тиімді емес. Егер адамның ішек қатерлі ісігі бар деген күдік туса (мысалы, түсіндірусіз анемиясы бар адамда), фекальдық жасырын қанды зерттеулер клиникалық тұрғыдан пайдалы болмауы мүмкін. Егер дәрігер ішек қатерлі ісігі бар деген күдікке келсе, тесті оң нәтиже беріп-бермеген жағдайда да, оны мұқият тексеру қажет. 2006 жылы Австралия үкіметі Ұлттық ішек қатерлі ісігі бағдарламасын енгізді, ол бірнеше рет жаңартылды; 2020 жылға қарай 50 жастан 74 жасқа дейінгі барлық австралиялықтардың мақсатты скринингі жүргізіледі. Cancer Council Australia екі жылда бір рет FOBT-ті жүргізуді ұсынды. Ұлттық бағдарламаға әлі қатыспаған 50 жастан асқан адамдар дәрігерлерімен бірге FOBT-ті тапсыра алады. Канадалық онкологиялық қоғам 50 жастан асқан ерлер мен әйелдерге кем дегенде екі жылда бір рет FOBT тексеруін ұсынады. Ішек қатерлі ісігін скринингте цифрлық ректалды тексеруді жүргізетін дәрігер жинаған нәжістің бір ғана үлгісін пайдалану ұсынылмайды.
Қанның бөлінуі
Ауыз, мұрын, асқазан, өңеш, өкпе және жіңішке ішектің бастапқы бөлігінен қан кетуді анықтау үшін FOBT қолдану, фекальдық тесттерге ұқсас болғанымен, сезімталдық, ерекшелік және талдамалық араласу сияқты нашар сипатталған тесттік көрсеткіштеріне байланысты техникалық қиындықтар тудыратындықтан ұсынылмайды. Дегенмен, түстің қаннан екенін, кофе, қызылша, дәрі-дәрмектер немесе тамақ қоспаларынан емес екенін химиялық тұрғыдан растау клиникалық маңызы зор көмек бере алады.
Марафоншы
Марафон жүгірушілерде асқазан-ішек (АІ) шағымдары және АІ қан кетуінің аз қарқынды болуы жиі кездеседі. Күшті физикалық жаттығулар, әсіресе элиталық спортшы-жүгірушілерде, ал басқа жаттығу түрлерінде сирек, асқазанның ауыруы, лоқсып құсу, құсу, іштің ауыруы, диарея және АІ қан кетуі сияқты жедел, қабілетсіздік тудыратын АІ симптомдарын тудыруы мүмкін. Төзімділікпен жүгірушілердің шамамен үштен бірі уақытша, бірақ жаттығуды шектейтін симптомдарды бастан өткереді, ал қайталанатын АІ қан кетуі кейде темір тапшылығы мен анемияға алып келеді. Жүгірушілерде гематомезис сияқты айқын симптомдар да пайда болуы мүмкін. Физикалық жаттығулар АІ жолының физиологиясындағы кең ауысымдармен байланысты, соның ішінде АІ жолынан бұлшықеттер мен өкпелерге қан ағынының ауысуы, АІ сіңіруінің және ұсақ ішектің қозғалғыштығының төмендеуі, тоқ ішектің транзитінің жоғарылауы, вазоактивті ішек пептиді, секретин және пептид гистидин метионин сияқты гормондар мен пептидтерде нейроиммуноэндокриндік өзгерістер. Кортизол сияқты стресс гормондарының деңгейінде, әртүрлі лейкоциттердің қан айналымындағы концентрацияларында және метаболизмінде, иммуноглобулиндер деңгейінде және негізгі гистоқонфликт кешенінің экспрессиясында айтарлықтай өзгерістер болады. Симптомдар сусызданудан немесе жаттығу алдында белгілі бір тағамдарды және гипертоникалық сұйықтықтарды қабылдаудан күшеюі мүмкін, ал тиісті жаттығулар арқылы жеңілдетілуі мүмкін. Керісінше, 100 мильдік жүгіру жарысының басталуына 1 сағат бұрын және 50 мильдік қашықтықта 800 мг циметидин қабылдау АІ симптомдарын және жарыстан кейінгі гуаяк сынағының оң нәтижесін айтарлықтай төмендетті, бірақ жарыс нәтижелеріне әсер етпеді.
Әдістеме
Клиниқалық тұрғыдан алғанда, нәжістегі жасырын қанды анықтау үшін төрт әдіс қолданылады. Олар қандағы антиденелер, гема, глобин немесе порфириндер сияқты әр түрлі қасиеттерге, немесе ішек қабықшасының зақымдануынан пайда болған жасушалық материалдан алынған ДНК-ға қарайды. Фекальдық иммунохимиялық тестілеу (FIT) және фекальдық иммунохимиялық жасырын қан тесті (iFOBT). FIT өнімдері глобинді анықтау үшін арнайы антиденелерді пайдаланады. FIT скринингі гиакалық FOBT-мен салыстырғанда денсаулық сақтау нәтижелері және құны жағынан тиімдірек. Америкалық Гастроэнтерология колледжінің ұсынымдарына сәйкес, "Жылдық фекальдық иммунохимиялық тестілеу – колоректальды қатерлі ісікті анықтаудың басым әдісі". FIT тесті нәжістегі глобин деңгейін 50 нанограмм/мл немесе одан жоғары деңгейде анықтайды, бұл Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының колоректальды қатерлі ісікті тексеруге белгілеген шекті мәні болып табылады. FIT тестілеуі ішек қатерлі ісігін анықтау үшін таңдалған gFOBT тестілеуінің орнын толық басып алды. FIT үшін ұсынылған нәжіс үлгілерінің саны әдістеменің клиникалық сезімталдығы мен ерекшелігіне әсер етеді. [8] Hemoccult SENSA сияқты жоғары сезімталдығы бар gFOBT тестілері қабылданған нұсқа болып қалады [8] және ойық жаралы ішек сияқты асқазан-ішек ауруларын бақылауда рөл атқара алады; алайда, соңғы ұсынымдарда FIT тестісі басымдыққа ие. Нәжістегі жасырын қанды анықтауға арналған гуаяк тесті (gFOBT): – Гуаяк тестісі химиялық заттармен өңделген сіңіргіш қағазға нәжістің бір бөлігін жағуды қамтиды. Содан кейін қағазға сутек пероксиді тамшылатылады; егер қанның ізі болса, қағаз бір-екі секунд ішінде түсін өзгертеді. Бұл әдіс гемоглобиндегі гема компонентінің пероксидаза сияқты әсер ететініне байланысты жұмыс істейді, ол сутек пероксидін жылдам ыдыратады. Кейбір жағдайларда, мысалы, асқазан немесе жоғарғы ішек қан кетуі кезінде, гуаяк әдісі глобинды анықтайтын тестілерге қарағанда сезімтал болуы мүмкін, себебі глобин гемаға қарағанда жоғарғы ішекте көбірек ыдырайды. Саудада төмен және жоғары сезімталдыққа жіктелетін әртүрлі gFOBT тестілері бар, ал FIT тестілеуіне тек жоғары сезімталдығы бар тестілер ғана қолайлы балама болып табылады, бұл қазіргі уақытта ішек қатерлі ісігін тексерудің ең жақсы тәжірибесі болып саналады. Нәжістің гуаяк тестісінің оңтайлы клиникалық тиімділігі диеталық дайындыққа байланысты. Нәжістегі жасырын (көрінбейтін) қанды анықтау үшін гуаяк тестін үй жағдайында, тест жиынтығының нұсқауларына сәйкес, табиғи жолмен шыққан нәжіспен немесе клиникалық зертханаға тапсырылған үлгілермен қолдану керек. Кейбір елдерде дәріханаларда рецептсіз тест жиынтығы бар, немесе денсаулық сақтау маманы үй жағдайында қолдануға арналған тест жиынтығын тапсыруы мүмкін. Егер үйдегі нәжістегі жасырын қанды тестіде қан анықталса, одан әрі тексеру үшін денсаулық сақтау маманына қаралу ұсынылады. Нәжіс ДНК тестілеуі қатерлі ісікке байланысты ДНК-ның өзгерістерін анықтайды. Октавл қанды іздеудің қосымша әдістері зерттелді, оның ішінде трансферрин таяқшасы және нәжіс цитологиясы.
Анықтамалық стандарттар
Сынақтардың нәтижелерінің сипаттамаларына қатысты бағалаулар, 51 хром зерттеулері, қан қосылған нәжіс үлгілеріндегі аналитикалық қалпына келтіру зерттеулері, өз қаныңызды ішке енгізуден кейінгі аналитикалық қалпына келтіру, ішек хирургиясы кезінде мұқият өлшенген қанды құюдың сирек кездесетін зерттеулері және басқа да зерттеу әдістері сияқты әртүрлі эталондық әдістермен салыстыру негізінде жасалған. Бұған қоса, клиникалық зерттеулер қосымша факторларды да қарастырады.
Асқазан- ішек қан жоғалту
Дені сау адамдарда тәулігіне шамамен 0,5-тен 1,5 мл-ға дейін қан қан тамырларынан ішекке шығып, нәжіспен бірге шығады. Көлемді қан жоғалту нәжісте көзге көрінетін қансыз да болуы мүмкін: асқазанда шамамен 200 мл, он екі елі ішекте 100 мл, ал төменгі ішекте одан да аз мөлшерде. Жасырын қанды анықтау тестілері аз қан жоғалтуды анықтауға көмектеседі.
Клиникалық сезімталдығы мен ерекшелігі
Фекальдық иммунохимиялық тест (FIT) тәулігіне 0,3 мл қанды нәжісте анықтай алады; бірақ бұл тест шегі қалыпты жоғарғы ішек қанның шығуынан туындаған артық жалған оң нәтижелерге себеп болмайды, өйткені ол асқазан мен жоғарғы жіңішке ішектен шыққан жасырын қанды анықтамайды. Осылайша, FIT тестісі колондан немесе төменгі асқазан-ішек жолынан қан кетуді анықтауда басқа тесттерге қарағанда әлдеқайда нақты. Егер сынаманы алудан зертханалық өңдеуге дейінгі уақыт кешіктірілсе, тесттің анықтау мүмкіндігі төмендейді; сынаманы алғаннан кейін бес күн ішінде өңдеу ұсынылады. Аспирин, антикоагулянттар немесе стероид емес қабынуға қарсы препараттар әсер етпейді. Нәжістегі жасырын қанды анықтау үшін фекальдық гуаиак тестiнiң (gFOBT) сезімталдығы қан кету орнына байланысты өзгереді. Орташа сезімтал gFOBT күніне шамамен 10 мл (шамамен екі шай қасық) қан жоғалтуды анықтай алады, ал жоғары сезімтал gFOBT одан да аз мөлшердегі қанды анықтай алады, оң нәтиже алу үшін кем дегенде 2 мл қажет. Бір рет жасалған нәжіс гуаиак тестінің қан кетуді анықтау сезімталдығы 10-30% құрайды, бірақ егер ұсынылғандай стандартты үш тест жасалса, сезімталдық 92%-ға дейін артады. Пациенттердің үш сынаманы жинауға деген ынтасының төмендеуі бұл тесттің тиімділігін кемітеді. Гуаиак әдісіне қатысты сезімталдық және ерекшелік мәселелері туралы толық ақпаратты «Нәжіс гуаиак тесті» мақаласында табуға болады. HemoQuant әдісімен фекальдық порфиринді анықтау сыртқы қан мен түрлі порфириндердің әсерінен жалған оң нәтиже беруі мүмкін. HemoQuant жоғарғы асқазан-ішек жолынан қан кетуді анықтаудағы ең сезімтал тест, сондықтан ол темір тапшылығын бағалау үшін қолданылатын ең қолайлы фекальдық жасырын қан тесті болуы мүмкін. Үлгіні алудан үш күн бұрын қызыл ет пен аспирин қабылдауды тоқтату ұсынылады. Жалған оң нәтиже миоглобин, каталаза немесе протогемаларда, сондай-ақ порфирияның кейбір түрлерінде болуы мүмкін. 2008 жылға дейін фекальдық ДНҚ тесттері кеңінен қолдануды қолдау үшін жеткілікті зерттелмеген.
Реттеу
АҚШ аккредиттеушісі – Біріккен Комиссияның қауіпсіздік ережелері, мысалы, жедел жәрдем бөлімдері сияқты ауруханаларда цифрлық ректалды тексеру мен FOBT-нің кездейсоқ түрде азаюына себеп болуы мүмкін.