Кіріспе

Type 97 Chi Ha (九七式中戦車 チハ) – Екінші Қытай-Жапон соғысы, Халхин-Гол шайқасы және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапон императорлық армиясы қолданған орта танк. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыста ең көп санда шығарылған жапондық орта танк болды. 57 мм-лік бас қаруы, жаяу әскерін қолдау үшін жасалған, 89 I Go типті орта танктан алынған. Жол жүру құрылымы 95 типті жеңіл танктан мұраға алынған, бірақ төрт емес, алты дөңгелек қолданылған. 170 а.к. қуаты бар Mitsubishi ауамен салқындатылатын дизельді қозғалтқыш 1938 жылы тиімді танк қозғалтқышы саналды. Type 97 танкының төменгі силуэті және мұнарасындағы жартылай дөңгелек радио антеннасы оны замандастарынан ерекшелендірді. 1941 жылдан кейін танктың тиімділігі одақтастардың көптеген танк үлгілерінен төмен болды. 1942 жылы "Чи Ха" танкысының жаңа нұсқасы шығарылды, ол үшеуі бар мұнарасымен және жоғары жылдамдықты 47 мм-лік Type 1 танк қаруымен жабдықталды. Ол "Type 97 Кай" ("жақсартылған") немесе "Type 97 Шинхото Чи Ха" (新砲塔チハ; "Жаңа мұнара Чи Ха") деп аталды.

Тарих және дамуы

Type 89 I Go 1930-шы жылдардың соңында ескіргеннен кейін, Жапон императорлық армиясы (IJA) жаяу әскерге қолдау көрсету үшін жаңа танкты әзірлеу бағдарламасын бастады. Маньчжурияны басып алу кезінде Type 89 танкының мотопехотамен бірге жылдамдыққа сай келмейтіні анықталды. Жаңа орта танк 95 типті Ха Го жеңіл танкысының үлкейтілген, төрт адамдық нұсқасы болуы тиіс еді, бірақ екі адамдық мұнарасы, қалың бронясы және өнімділікті сақтау үшін күштірек қозғалтқышы болды. Токиодағы Mitsubishi Heavy Industries зауыты Chi Ha деп аталатын прототипті аяқтады. Екінші прототип 1937 жылдың маусым айында аяқталды. Тәжірибе 47 мм-лік зеңбірек талап еткенімен, ол 89B типті танк сияқты қысқа ұңғылы 57 мм-лік зеңбірегін сақтап қалды. Алайда, сол кезде IJA Осака армиялық арсеналы ұсынған, сол 57 мм-лік негізгі зеңбірегі бар, жеңіл және арзан 97 типті Chi Ni прототипіне де қызығушылық танытты. 1937 жылдың 7 шілдесінде Екінші Қытай-Жапон соғысы басталғанда, бейбіт уақыттағы бюджеттік шектеулер алынып тасталды және армия Mitsubishi Chi Ha-ның мүмкіндіктері жоғары, бірақ қымбат үлгісін жаңа 97 типті орта танк ретінде қабылдады.

Жапондық танк атаулары

Чи (チ) "Чжу сенша" (チュウセンシャ, "орташа танк") деген сөзден шыққан. Командирдің күмбезі мұнараның үстіне орнатылған. Ішкі байланыс мұнарадағы 12 түйме арқылы жүзеге асырылды, олар жүргізушіге жақын орналасқан 12 шам мен сигнал құрылғысына қосылған. Негізгі қаруында биіктік реттегіш болмағандықтан, мерген оны иығымен көтерген. Танк екі 7,7 мм Type 97 пулеметін тасыды, біреуі корпус алдыңғы бөлігінің сол жағында, екіншісі мұнараның арт жағында орналасқан шарлы тіреуде. Мұнара толық 360 градусқа айнала алатын, бірақ негізгі қару "жартылай икемді бекітуде" болды, бұл мұнарадан тәуелсіз 10 градусқа дейін айналуға мүмкіндік берді. Ең қалың броня 25 мм (зеңбірек маскасында) және корпус алдыңғы бөлігінде 15–25 мм болды. 170 а.к. (127 кВт) қуатты қамтамасыз ететін ауамен салқындатылатын "V 12 21.7 литрлік дизельді Mitsubishi SA12200VD" қозғалтқышымен жабдықталған.

Жаңартылған "Шинхото Чи-Ха" ойынын жасау

Тип 97 танкысының төмен жылдамдықты 57 мм-лік қаруының кемшіліктері 1939 жылғы Халхин-Гол шайқасында Совет Одағына қарсы айқын болды. Советтердің BT 5 және BT 7 танктерінің 45 мм-лік қарулары жапон танкысының қаруын озып кетіп, жапондықтардың ауыр шығындарына себеп болды. Бұл әскерді күштірек қарудың қажеттігіне көндірді. Жаңа 47 мм-лік қаруды әзірлеу 1939 жылы басталды және 1941 жылдың соңында аяқталды. Ол совет танктеріне қарсы арнайы жобаланған. Оның 47 мм-лік Type 1 танк қаруының нұсқасы өндірілді. Қарудың ұзын стволы жоғары бастапқы жылдамдыққа ие болды, нәтижесінде 57 мм-лік қаруға қарағанда броняны тесіп өту қабілеті артық болды. 47 мм-лік танк қаруы жаңа, үлкен үш адамдық мұнараға орнатылып, Тип 97 танкысының жаңа нұсқасы құрылды. Ол "Тип 97 Шинхото Чи Ха" ("жаңа мұнара" Чи Ха) немесе "Тип 97 Кай" ("жақсартылған") деп аталды. Ол 1942 жылы өндірістегі бастапқы үлгіні алмастырды. Сонымен қатар, ескі үлгідегі мұнарасы мен 57 мм-лік бас қаруы бар шамамен 300 Тип 97 танкы жаңартылды.

Дамыту

Type 97 желісіне тікелей негізделген соңғы конструкция – 75 мм негізгі қаруы бар Type 3 Chi Nu орта танкісі, оның 144 данасы 1944-1945 жылдары салынған. Type 3 Chi Nu, Type 97 негізіндегі Type 1 Chi He танкысының шассиін және серіппесін сақтап, бірақ үлкен, жаңа алтыбұрышты қару мұнарасымен және командирлік куполымен жабдықталды. Type 4 Chi To – жеке конструкция болды, соғыс кезінде аяқталған соңғы жапондық орта танкысы, ол неміс «Пантера» танкысына тең деп есептелді, бірақ соғыс аяқталғанға дейін тек екі данасы ғана дайын болды. Сол кездегі американдық бомбалау науқаны Жапония өнеркәсібіне ауыр нұқсан келтірді, нәтижесінде осы жаңа техниканың көптеген үлгілері салынбады. IJA-ның танк бөлімшелерін артиллериямен күшейту қажеттілігі өздігінен жүретін артиллериялық установкаларға (SPG) деген сұраныс тудырды. Содан кейін Type 97 шассиі негізінен 75 мм қарулардан тұратын шамамен жүз SPG құрастыру үшін пайдаланылды. IJA-ның 1930-жылдарғы танкыларының 1940-жылдарғы одақтас әскерлерінің бронясын тесіп өтуге жеткілікті қуаты болмағандықтан, танктерге қарсы күресуші машиналарға қажеттілік туындады, соның нәтижесінде 47 мм-ден 120 мм-ге дейінгі қарулармен тәжірибелер жүргізілді. Дегенмен, теңіз күштеріне басымдық берілгендіктен, IJA өндірісі үшін шикізат көлемі шектеулі болды.

Жауынгерлік тарихы

Type 97 Қытайда Екінші Қытай-Жапон соғысындағы ұрыс операцияларында айтарлықтай табысқа қол жеткізді, себебі Қытай Республикасының Ұлттық революциялық армиясының күштері британдық «Викерс», неміс «Panzer I» және итальяндық «CV33» танкеттерінен тұратын үш танк батальонымен ғана шектелген еді. Оның қарсыластардың бронетехникасына қарсы алғашқы нақты сынағы 1939 жылғы шілдеде Кеңес Одағына қарсы Халхин-Гол шайқасында болды. IJA 1-ші танк корпусы, 3-ші және 4-ші танк полктерінен (Ясуока жасағынан) құралған, генерал-лейтенант Ясуока Масаомидің басқаруымен Номонхан аймағына жіберілді. Екі полктің ішінде тек 3-ші танк полкі ғана жаңа төрт Type 97 орта танкімен күшейтілді. Олардың бірі полк командирінің танкісі ретінде таңдалды. Қызыл Армияға қарсы қызу шайқас кезінде 3-ші танк полкі, спираль тәрізді оралған сыммен (фортепиано сымы) қоршалған нысанаға шабуыл жасады. Полк командирі, лейтенант-полковник Йосимару Киётаке басқарған Type 97 танкісі, жүріс дөңгелектеріне дейін сымға ілігіп қалды. Танк тұзағынан шығуға тырысып, Йосимару танкін шамамен 40 метр артқа жылжыта алды, бірақ машина толығымен тоқтады. Кеңес қорғаныс позицияларына ашық түскен Йосимарудың Type 97 танкісі, оннан астам советтік «BT-7» танктері мен танкіге қарсы зеңбіректердің атысына ұшырады. Совет снарядтары танктың жүріс механизмін, корпусын және қозғалтқыш бөлімін зақымдап, оны өртке ұшыратты. От танктың оқ-дәрісіне жеткенде, танк жарылып, мұнарасын жыртып, корпустан бірнеше метр қашықтыққа лақтырды. Жарылысқа дейін танкты тастап кеткен атысшы ғана жарақат алмады. Йосимарудың командирінің денесі шайқастан кейін табылды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1941 жылдың 8 желтоқсанынан бастап 1942 жылдың басында Малайя және Сингапур шайқастары кезінде генерал-лейтенант Ямашита басқаратын 3-ші танк тобының 1-ші, 6-шы және 14-ші танк полктері Type 97 танктерін қолданды. 1-ші танк полкі Оңтүстік Таиландтағы Сонгхлаға алғашқы болып түскен IJA 5-ші дивизиясына қосылды. Оның орта танк роталарының бірі – бірінші лейтенант Ямане басқаратын 3-ші танк ротасы (он Type 97 орта танк және екі Type 95 Ха Го жеңіл танк) “Саэки отрядының” құрамына кірді. Рота 1941 жылдың соңында Британдық Малайяның солтүстігіне жасалған шабуылдың алғы шебінде болды. Кейіннен осы бөлім 1942 жылдың басында Джитра шайқасында британдықтарды солтүстік Малайяның көп бөлігін тастауға мәжбүр етті. Малайя мен Сингапурдағы жапон әскерінің жалпы табысының кілті – британдықтар танктерді қолдануға мүмкін емес деп ойлаған аймақтарда олардың күтпеген пайда болуы болды. Қалың және ылғалды жартастар жапондық танкілер үшін үлкен кедергі болмады. Кейіннен 2-ші және 14-ші танк полктері 1942 жылдан бастап Бірма жорығына қатысты. Type 97 Shinhōtō Chi Ha танктері алғаш рет 1942 жылы Коррегидор шайқасында қолданылды. Жаңартылған 47 мм-лік зеңбірек американдық M3 Стюарт жеңіл танктерінің бронясын оңай тесіп өте алды, бірақ кейінгі жауынгерлік іс-қимылдарда M4 Шерман орта танктерінің тек қана қабырғалары мен артқы бөлігіне қарсы тиімді екені көрінді. Сайпан шайқасы кезінде 16-17 маусым күндері 9-шы танк полкінің Type 97 танктері 136-шы жаяу әскер полкінің Type 95 танктерімен бірігіп, бір күн бұрын жағаға түскен американдық теңізшілердің жағажайдағы бекінісіне қарсы шабуыл жасады. 9-шы дивизияның 44 танк басшылығымен Type 97 және Type 95 танктері M4A2 танктерінен құралған теңізшілер взводы, бірнеше M3 75 мм жартылай тізбекті машиналар, базукалар және 37 мм танкке қарсы зеңбіректермен жойылды. Бұл Тынық мұхитындағы жапондықтардың ең ірі бронетехникалық шабуылы болды. Дегенмен, Тынық мұхиты соғысы кезінде жапон армиясы Тынық мұхитының оңтүстігіндегі аралдардағы шектеулі маневрлеу аймақтарына байланысты ірі бронетехникалық шабуылдар жасаған жоқ. Жер бедері шайқастың бағытын анықтады және IJA танктері корпусы жасырылған немесе тіпті мұнараларына дейін көмілген күйде орналастырылды. Гуам шайқасы кезінде IJA 9-шы танк полкінің 29 Type 97 және Type 95 танктері, сондай-ақ 24-ші танк ротасының тоғыз Type 95 танктері базукалармен немесе M4 танктерімен жойылды. Окинава шайқасында IJA 27-ші танк полкінің жетілмеген құрамындағы 13 Type 95 және 14 Type 97 Shinhōtō Chi Ha танктері сегіз американдық армия және екі теңізшілер корпусы танк батальонының 800 американдық танктеріне қарсы тұрды. Жапондық танктер 1945 жылдың 4-5 мамырында жасалған қарсы шабуылда жеңілді. Осыған ұқсас жағдайлар Квантун армиясының Маньчжурияны кеңес басқындығынан қорғау кезінде де қайталанды, бірақ танкке қарсы шайқас аз болды. Кеңес Қызыл Армиясы 389 танкты жаулап алды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін

Кейбір жапондық танктер Қытай Азамат соғысы кезінде екі тараптан да, соғыстан кейін жаңа иелерімен қолданыста болды. Соғыс аяқталғанда Қытайдағы жапондық бөлімшелер Ұлттық революциялық армияға берілді және олардың бронетехникасын Қытай Республикасына тапсырды. Азамат соғысы қайта басталған кезде Бейжіңде орналасқан ұлтшыл 3-ші танк полкі тек жапондық танктерімен, оның ішінде 97-типті танктермен жабдықталған. Американдық көмек ұлтшылдарға, соның ішінде танктер мен басқа да техникаға күрт азайтылғандықтан, жапондық бронетехника пайдаланылды. Маньчжурияны совет әскерлері басып алған кезде түскен 97-типті танктер Қытай Коммунистік армиясына берілді. Азамат соғысында жеңіске жеткеннен кейін Қытай Халық Азаттық Армиясы (ҚХАА) оларды өз қарулануында пайдалануын жалғастырды. 1949 жылы ҚХАА-ның 349 танкіден тұратын күші негізінен Жапонияның 95-типті Ха Го және 97-типті танктерінен құралды. Жапонияда бірқатар 97-типті танктер демилитаризацияланды және соғыстан кейін қайта құру жұмыстарына пайдаланылды.

Тірі қалғандар

Тип-97 үлгісінің қалпына келтірілген мысалдары Токиодағы Ясукуни ғибадатханасындағы Юшукан мұражайында және Жапониядағы Фудзиномия, Шидзуока қаласындағы Вакаджиси ғибадатханасында қойылған. Индонезияда Маланг қаласындағы Бравиджая мұражайында Тип-97 үлгісі бар. 2005 жылы Канагава префектурасының Миура қаласындағы жағажайда құмға көмілген Тип-97 қираған машинасы табылған. Сақталған мысалдары Қытайдың Пекин қаласындағы Халықтық азаттық армиясы мұражайында және Мэриленд штатының Абердин қаласындағы АҚШ армиясының қару-жарақ мұражайында сақтаулы. Саипан және Курил аралдарында Тип-97 танктерінің көптеген қираған мысалдарына кездесуге болады.