Кіріспе

Қытай Азамат соғысы кезіндегі әскери науқан. Ұзын наурыз – 1934-1936 жылдар аралығында Қытай Азамат соғысы барысында Қытай Қызыл Армиясының ұлтшыл күштердің шабуылынан жасаған әскери шегінуі. Қызыл Армияның бірнеше жасақтары Қытай Коммунистік партиясының (ККП) бекіністерінен әртүрлі бағыттармен шығып, Гоминьданның (КМТ) Ұлттық революциялық армиясымен қоршауға түсті. Олардың бір уақытта жасаған шегінуі бір жылдан асып, Қытайдың батыс және орталық аймақтарында мыңдаған шақырымды басып өтіп, Солтүстік-Батыс Шанси провинциясындағы Яньаньдегі коммунистердің жаңа базасында тоғысты. Бұл наурыздардың ең танымалсы – Мао Цзэдун басшылығымен жасалған Бірінші Қызыл Армияның наурызы. 1934 жылдың 16 қазанында Оңтүстік Цзянси провинциясындағы штабтан аттанған 65 мың сарбаздық Бірінші Армия елдің батыс шекарасы арқылы үлкен сағат тілі бағытында доға жасап, 1935 жылдың 19 қазанында Яньаньде басқа коммунистік күштермен кездесті. Бұл қиын жол Бірінші Армияны елдің ең қиын жерлерінен өткізді, ал оларды ұлтшылдар – біріншіде Чан Кайшы басқаратын ҰРА, кейіннен ұлтшылдарға адал жергілікті әскери сардарлар қуып жете берді. Бірінші Қызыл Армиямен бірге саяхаттаған 8 мыңнан аз адам ғана наурыздан аман қалды. Екінші және Төртінші Қызыл Армиялар да келесі жылға дейін қысым астында шегінуді жалғастырып, 1936 жылдың 22 қазанында Яньаньде Бірінші Армиямен қосылды. Маоның шегіну кезіндегі басшылығы оған коммунистік партияның көптеген мүшелері арасында зор бедел мен қолдау әкелді. Бұл Маоның ККП-дағы билікке жолының бастамасы болды және ол Халық Республикасының құрылуымен бірге оның бейнесінде кеңінен көрсетілді.

1920-жылдар 1934 жыл

1921 жылы 23 шілдеде Қытай Коммунистік партиясы ресми түрде құрылды. 1928 ж. Қытай Компартиясының Қызыл Армиясы құрылды, ол Цзянси мен Фуцзянь провинцияларында шоғырланды. 7 қараша 1931: Мао Цзэдун мен Чжу Де Рюйцзинь қаласында Цзянси-Фуцзянь Советін құрды, ол Қытай Совет Республикасының алғашқы мүшесі болды. 1931 жылдың желтоқсаны: Чжоу Энлай Руйцзиньге келіп, Қызыл Армияның саяси комиссары лауазымында Маоның орнын басты. 1932 жылдың қазанында Нингду конференциясында Қызыл Армия басшыларының көпшілігі Маоның тактикасын сынады. Маоның ықпалы төмендеді. 1933 жылы Бо Гу мен Отто Браун КСРО-дан келіп, Қызыл Армияны қайта ұйымдастырып, партия істерін басқаруды қолға алды. Ұлтшылдардың төрт рет жасаған қоршау науқаны жеңіліске ұшырады. 1933 жылдың 25 қыркүйегінде бесінші қоршау науқаны басталды, ал Бо мен Браун 1934 жылдың қазан айында жеңіліске ұшырады. 1934 жылдың 10 қазанында Бо мен Браун басқаратын 130 000 сарбаз бен азаматтан тұратын Бірінші Қызыл Армия Цзянси провинциясының Юду қаласынан Ұзақ жорысты бастады. 1934 жылдың 25 желтоқсаны – 3 қарашасы аралығында Бірінші Армия Сиан өзені шайқасында ұлтшылдармен шайқасты.

1935 жыл

15–17 қаңтар: Бу мен Браунның басшылығы Цзуньи конференциясында сынға ұшырады. Жоу партиядағы ең ықпалды тұлғаға айналады, ал Мао Жоудың көмекшісі болады. Наурыз: Чжан Гуотао басқаратын Төртінші Қызыл Армия Сычуань-Шаньси шекарасындағы өзінің базасынан аттанады. 29 сәуір – 8 мамыр: Бірінші Армия Цзиньша өзенін, Янцзының жоғарғы бөлігін кесіп өтеді. 22 мамыр: Қызыл Армия И халқымен одақ құрады. 29 мамыр: Бірінші Армия Лудин көпірін жаулап алды. Мауконгта Бірінші және Төртінші Армиялар кездеседі. Мао мен Чжан стратегиялық мәселелерде келіспейді, нәтижесінде әскерлер бөлініп кетеді. Шілде: Бірінші Армия Жаделік Аждаһа қар тауларын кесіп өтеді. Тамыз: Бірінші Армия Зоиге батпағынан өтеді. 16 қыркүйек: Бірінші Армия Лазикоу өткелін кесіп өтеді. 19 қазан: Бірінші Армия Янъаньға жетіп, Ұзақ жорысын аяқтайды. Қараша: Мао Әскери комиссияның төрағасы болып тағайындалады. 19 қараша: Хэ Лонг басқаратын Екінші Қызыл Армия Хубэйден батысқа қарай Янъаньға шегіне бастайды. Сол күні Сычуаньдағы Байжан өткелінде Ұлттық күштер Төртінші Қызыл Армияны жеңіліске ұшыратады.

1936 жыл

9 қазан: Төртінші Қызыл Армия Ганьсу провинциясының Хуинь қаласында Бірінші Қызыл Армиямен қосылады. 22 қазан: Екінші Қызыл Армияның бөлімдері Бірінші Қызыл Армиямен Ганьсу провинциясының Цзянтайбао ауданында кездеседі. Осымен барлық әскерлер үшін Ұзақ жорық аяқталады.

Қызыл әскер 1934 жылы

Қызыл Армияның бөлімдері олардың құрылу хронологиялық реті бойынша емес, тарихи жағдайларға сәйкес аталды. Шындығында, алғашқы коммунистік бөлімшелер көбінесе Құоминьтанның әскерлерінен дезертирлік арқылы құрылып, бастапқы атауларын сақтап қалды. Ұзақ жорыс кезінде көптеген шағын бөлімшелер үш біріккен армияға: Бірінші, Екінші және Төртінші армияларға біріктірілді. Бұрынғы ұйымдық бөлімшелерден оларды ажырату үшін кейбір аудармалар осы бірліктерді "Алдыңғы Қызыл Армиялар" деп атайды, олар сәйкесінше нөмірленеді. Бо Гу мен Отто Браун басқаратын Бірінші Қызыл Армия Цзянсидің оңтүстігіндегі 1-ші, 3-ші және 5-ші армия корпустарынан құрылды. Сычуань-Шаньси шекарасында Чжан Гуотао басшылығымен бірнеше бөлімше Төртінші Қызыл Армияны құрған кезде, әлі стандартты атау жүйесі болмады, бұл ҚКП-ның коммунистер бақылауындағы жекелеген анклавтарға бақылауын шектеді. Осы екі күш ұйымдастырылғаннан кейін, Шиао Ке басқарған 2-ші армия корпусын және Хэ Лонг басқарған 6-шы армия корпусын біріктіре отырып, Шығыс Гуйчжоуда Екінші Қызыл Армия құрылды. Үшінші Қызыл Армия Хунан мен Хубэй шекарасындағы аймақта Хэ басшылығымен қысқа уақыт бойы болды, бірақ 1932 жылы жеңілгеннен кейін 1934 жылғы қазанда 6-шы армия корпусымен біріктірілді. Бұл үш армия Екінші Қытай-жапон соғысы кезінде Ұлттық революциялық армиямен Екінші Біріккен майдан құрылғанға дейін тарихи атауларын сақтап келді, бұл коммунистік күштерді ҰРА-ға біріктіріп, Сегізінші жол армиясы мен Жаңа Төртінші армияны құрды.

Азаматтық соғыс

Қытай Коммунистік партиясы 1921 жылы Кеңес Одағының қолдауымен Чэнь Дуксю құрды. ККП бастапқыда революциялық республикашыл Сунь Ятсен құрған ұлтшыл Гоминьданмен ынтымақтастық жасады. Алайда, 1925 жылғы наурыз айында Суньнің күтпеген өлімінен кейін, Гоминьдан ішіндегі билік күресі нәтижесінде партия билігі Чан Кайшеге ауысты. Оның Солтүстік экспедициясының күштері Қытайдың үлкен аумақтарын жергілікті соғыс иелерінен тартып алып, 1927 жылғы сәуірде Нанкинде бірыңғай үкімет құрды. Ван Цзинвэй сияқты басқа ұлтшыл көшбасшылардан өзгеше, Чан ККП-мен ынтымақтастықты жалғастыру идеясына қарсы болды. Қытайды біріктіру және тең емес шарттарды жою мақсатындағы бастапқы ынтымақтастық кезеңі 1927 жылғы сәуірде Чан Кайши коммунистерге шабуыл жасағанда аяқталды. Нанчан, Ухань және Гуанчжоудағы қалалық көтерілістер сәтсіз аяқталып, Шанхай және басқа қалаларда ККП-ның басылуы көптеген партия жақтастарын Мао Цзэдун ұйымдастырған Цзянси Советі сияқты ауылдық бекіністерге жетеледі. 1928 жылға қарай, дезертирлер мен Гоминьдан әскер бөлімдері, коммунистік ауылдық кеңестерден келген шаруалармен бірге Қытай жұмысшы және шаруалардың Қызыл Армиясын құрды. ККП мен Гоминьдан арасындағы идеологиялық қақтығыс көп ұзамай Қытай Азамат соғысының бірінші кезеңіне ұласты.

Цзянси Кеңесі

1930 жылы Қызыл Армия Цзянси және Фуцзянь провинцияларында, Рюйцзин қаласы төңірегінде, соның ішінде өнеркәсіптік объектілерде Қытай Кеңес Республикасын құрды. Цзянси Советі құрылғаннан кейін Маоның партиядағы ықпалы төмендеді. 1930 жылы Мао Цзянси Советі ішіндегі КМТ тыңшылары мен антибольшевиктерді жою қажеттігін айтты және жауларын жою мақсатымен, азаптау мен байланыс арқылы айыптауды қолданатын идеологиялық науқанды бастады. Бұл науқан 1931 жылдың соңына дейін жалғасты, нәтижесінде шамамен 70 000 адам қаза тауып, Қызыл Армияның салмағы 40 000-нан 10 000-ға дейін азайды. Партияның сол кездегі де-факто басшысы Чжоу Энлай бастапқыда Маоның тазартуларын КМТ тыңшыларын жою үшін қажет деп санады. 1931 жылдың желтоқсанында Цзяньсиге келгеннен кейін Чжоу Маоның науқанын партияға нақты қауіп тудырмаған антимаоистерге бағытталғаны, науқанның жалпы мағынасыздығы және жақын тұру үшін азаптауды кеңінен қолдануы үшін сынады. 1932 жылы Чжоу Маоның идеологиялық қуғындарын тоқтатуға тырысқаннан кейін науқандар біртіндеп тоқтады. 1931 жылдың желтоқсан айында Чжоу Мао Цзэдунды Бірінші майдан армиясының хатшысы және Қызыл Армияның саяси комиссары лауазымынан ауыстырды. Лю Бочэн, Линь Бяо және Пэн Дэхуай 1932 жылғы тамыздағы Нинду конференциясында Маоның тактикасын сынады. 1932 жылы Маоны қолдаған жоғары лауазымды басшылар Чжоу Энлай, партияның басқа жоғары лауазымды басшыларының стратегиялық басшылығына көңілі толмағандықтан, және Маоның ескі серігі Чжу Дэ болды. Чжоудың қолдауы жеткіліксіз болды, соның салдарынан Мао Кеңес үкіметінде номиналды тұлғаға дейін төмендетілді, бірақ кейін Ұзақ жорық кезінде лауазымын қайта иеленді.

Чиангтың қоршау науқандары

1933 жылдың басында Бо Гу неміс Коминтерн кеңесшісі Отто Браунмен бірге Цзянсиге келді және партия істерін басқаруға кірісті. Осы кезде Чжоу партия және әскери әріптестерінің күшті қолдауымен Қызыл Армияны қайта ұйымдастырып, жаңа стандарттар енгізді. Чжоу, Бо және Браун басшылығымен Қызыл Армия Чан Кайшының ұлтшыл әскерлерінің төрт шабуылына тойтарыс берді. Бірақ Чан Кайшының бесінші жорығын тоқтату қиынға соқты. 1933 жылдың қыркүйегінде Чан Кайшының басшылығымен Ұлттық революциялық армия, неміс кеңесшісі Ханс фон Зеекттің кеңесі мен тактикалық көмегімен Цзянсиді толығымен қоршап алды. Чан Кайшының әскерлері бекініс құрды және Цзянсидегі коммунистік күштерді жою мақсатымен қоршау салды. 1934 жылдың шілдесінде партия басшылары, Мәскеуде Ван Мин мен Бо Гу құрған, белсенділікке шақыратын «Елдік жиырма сегіз большевик» тобының ықпалымен, Мао Цзэдунды Рюйцзиньдегі ҚКП-ның Саяси бюросынан шығарып, қысқа мерзімге үй қамауына алды. Маоның орнына әскери комиссия басшысы болып Чжоу Эньлай тағайындалды. Чан Кайшының бір-бірімен байланысты блокпосттар (ортағасырлық қамалдарға ұқсас) құрылысын баяу салу стратегиясы сәтті болды, және Чан Кайшының әскері бірнеше ай ішінде бірнеше маңызды коммунистік бекіністерді басып алды. 1934 жылдың қаңтар және наурыз айлары аралығында ұлтшылдар баяу жылжуды жалғастырды. Бо мен Браун дәстүрлі әскери тактиканы қолдануын жалғастырды, нәтижесінде Гоминьданның бірнеше шабуылы мен коммунистердің ауыр шығындары болды. 1934 жылдың қазан айында Гоминьдан әскерлері шешуші шайқаста жеңіске жетіп, Орталық Кеңес аймағының терегіне енді. Рюйцзинь Гоминьдан шабуылына ұшыраған кезде партия басшылары қалу және құрып кету немесе базалық аймақтан шығып, жау қоршауын бұзуды таңдауға тиіс болды. 1934 жылдың тамызында, ұзаққа созылған қақтығыстан Қызыл Армияның күші сарқылған кезде, Чжоу Эньлайдың Наньчандағы Гоминьдан армиясы штабына орналастырған тыңшысы Мо Сюн, Чан Кайшының коммунистік астана Рюйцзиньге қарсы ірі шабуылға дайындалып жатқаны туралы хабарлады. Коммунистік басшылар басқа коммунистік бөлімшелермен қайта тобықтасу және жойылудан сақтану үшін стратегиялық шегінуді шешті. Бастапқы жоспар – батыс және солтүстікке қарай Хубэйде орналасқан деп есептелген Хэ Лун басқаратын Екінші Қызыл Армиямен қосылу болды. Гоминьданның науқаны Қызыл Армияның екі топқа бөлінген бөлімдері арасындағы байланысты үзіп тастады. Цзянсиді эвакуациялауды жоспарлау кезінде Бірінші Қызыл Армия басқа коммунистік күштердің де батысқа қарай шегініп жатқанын білмеді.

Цзянсиден қашу

Орталық базалық аймақты ұстап тұру мүмкін болмағандықтан, Тұрақты комитет эвакуацияны ұйымдастыру үшін Боны (саяси мәселелерге жауапты), Браунды (әскери стратегияға жауапты) және Чжоуды (әскери жоспарларды іске асыруға жауапты) тағайындады. Дұшпан жақын болғандықтан, логистикаға жауапты Чжоу жоспарларын толығымен құпия сақтап жасады. Кімнің, қашан кететіні жарияланбады: тіпті жоғары деңгейдегі басшыларға да әскердің қозғалысы туралы соңғы сәтте ғана хабарланды. Кім қалады, кім кетеді дегенге қандай критерийлер қолданылғаны белгісіз, бірақ 16 000 әскер және сол кездегі коммунистердің ең танымал қолбасшылары (соның ішінде Сян Ин, Чэн И, Тан Чжэнлин және Ку Цюбай) артқы күзет құру үшін қалдырылды. Олардың мақсаты – ұлтшыл әскерлердің күшін басып, жалпы шегіністі байқауларына және тоқтатуларына жол бермеу болды. Шегіністің алғашқы кезеңдерін 1934 жылдың маусым айында Фан Цзимин басқаратын күштер жүзеге асырды, Гоминьданның шебін бұзып өтті. Фан Цзиминнің әскері тез арада талқандалғанмен, бұл қимыл Гоминьданды таң қалдырды, өйткені олар коммунистерден сандық артықшылыққа ие болды және бекіністі аймақтарына шабуыл күтпеген еді. Әскердің алғашқы қозғалысы, шын мәнінде, Цзянсиден маңызды басшылардың қашуына мүмкіндік беру үшін жасалған шалақ әрекет болды. 1934 жылдың 16 қазанында Бо Гу мен Отто Браун басқаратын шамамен 130 000 сарбаз бен азамат Юду маңындағы Гоминьдан бекіністеріне шабуыл жасады. 86 000-нан астам әскер, 11 000 әкімшілік қызметкер және мыңдаған азаматтық жұмысшылар жарылыстан сәтті өтті; қалғандары, көбінесе жараланған немесе ауру сарбаздар, негізгі күш кеткеннен кейін демалыс шараларын жалғастырып, содан кейін ауылдық жерлерге тарады. 1934 жылдың қараша айында Руйцзин түскеннен кейін, қытай кеңесінің бірнеше көрнекті мүшелері, соның ішінде Ку Цюбай және Мао Цзэдунның кіші інісі Мао Цзэтан Гоминьдан тарапынан тұтқындалып, атқыланды. Шегініс 1934 жылдың қазан айының басында басталды. Чжоудың барлау қызметкерлері Чжанның бекіністер желісінің үлкен бөлігін анықтауда сәтті болды, олар генерал Чэн Цзитанның әскерлерімен қамтылған еді. Чжоу оның әскерлерінің күшін сақтауға, олармен шайқасудан гөрі артық көретінін анықтады. Чжоу Пан Ханнианды генерал Чэньпен қауіпсіз өту үшін келіссөздер жүргізуге жіберді, ол кейіннен Қызыл Армияға өзі бақылаған аумақтан ешқандай қарсылықсыз өтуге рұқсат берді. Қызыл Армия Шыңфен өзенін сәтті кешіп өтіп, Гуандун провинциясы арқылы және Хунаньға қарай жол тартты, содан кейін Чиангтың Шың өзеніндегі соңғы бекіністеріне тап болды. Чиангтың қоршауынан қашу үшін қажетті төрт бекіністің үшеуінен өткесімен, Қызыл Армия ұлттық әскерлер тарапынан тоқтатылды және ауыр шығынға ұшырады. Бірінші Қызыл Армиямен Цзянсиден қашуға тырысқан 86 000 коммунистің тек 36 000-ы ғана құтыла алды. Сол кездегі Қызыл Армияның төменгі моральдық жағдайына байланысты, шығынның қанша пайызы әскери қақтығыстарға, ал қанша пайызы дезертирлікке байланысты екенін анықтау мүмкін емес. Қызыл Армияның мәжбүрлі шегінісі кейбір коммунистік басшыларды (әсіресе Бо Гу мен Отто Браунды) көңілсіздікке түсірді, бірақ Чжоу сабырлылығын сақтап, басшылықты өз қолында ұстады. Коммунистердің көп бөлігінің шығыны 1934 жылдың 30 қарашасы мен 1 желтоқсаны аралығындағы екі күндік қатал шайқаста болды.

Қызыл Армияның бағытын анықтау

Чянның қоршауынан құтылғаннан кейін, партия басшыларына Чянның Хунаньдағы Қызыл Армияның қалған бөлігін тоқтатуға ниетті екені анық болды, және Қызыл Армияның қозғалысының бағыты қайта қарастырылуы қажет еді. Хунаньде Хэ Лонг әскерімен қосылу жоспары тым тәуекелді болып кетті. Мао Чжоуға Қызыл Армияның бағытын өзгертіп, Гуйчжоуға қарай бұруды ұсынды, себебі Мао жаудың қорғанысының әлсіз болатынын күтті. 1934 жылдың 12 желтоқсанында Қызыл Армияның бағытын талқылау үшін Хунань мен Гуйчжоу шекарасына жақын Тундаода кеңес өткізілді. Чжоу Маоның ұсынысын қолдады және басқа басшыларды Бо мен Браунның қарсылығын еске алуға шақырды. Қызыл Армияның бағыты туралы келесі дау көп ұзамай, Қызыл Армия Гуйчжоудың оңтүстік-шығысындағы таулардағы Липинге жеткеннен кейін туды. Браун олардың шығыс Гуйчжоуға баруы керек деп ойлады, бірақ Мао батыс Гуйчжоуға баруды қалады, онда ол Гоминьдан күштерінің нашар болатынын күтті, және ол Сычуаньмен шектеседі, онда базалық аймақ құруға болады. Армияның бағытын шешу үшін өткен кеңесте Чжоу Маоның жағына шықты, Браунды "пікірсайыста жеңілгені үшін ашуға будырды". Кеңесте Қызыл Армияның Гуйчжоудың батысындағы Цуньиге қарай жол тартатыны шешілді. 1935 жылдың 1 қаңтарында Қызыл Армия Ву өзеніне жетті. Бо мен Браун тағы да Қызыл Армияның батыс Хунаньға қайтып, сол аймақтағы басқа коммунистік әскерлерге қосылуын талап етті, бірақ олардың беделі айтарлықтай төмендеген еді, және олардың ұсынысы қабылданбады. Тіпті Чжоу да шыдамсыздық танытып, бірден күшіне енетін жаңа ережені ұсынды: барлық әскери жоспарлар мақұлдау үшін Политбюроға ұсынылуы керек. Бұл шешім Браунды әскери істерді басқару құқығынан айырды және қабылданды. 15 қаңтарда Қызыл Армия Гуйчжоудың екінші ірі қаласы Цуньиді басып алды. Мао болжағандай, қала нашар қорғалған және ұлтшыл күштерден тым алыс болғандықтан, дереу шабуылға ұшырау қаупі болмады. Қызыл Армия Цуньиді басып алған кезде, ол қатты әлсіреген еді, және қатарында 10 мыңнан аспайтын адам қалған еді. Чжоу Цуньидегі тыныштықты коммунистердің қайта-қайта жеңілістерінің себептерін зерттеу үшін кеңейтілген Политбюро отырысын шақыру үшін пайдаланды.

Цуньи конференциясы

Коммунистердің Зуньи конференциясы 1935 жылдың 15-17 қаңтарында өтті және партияның саяси бюросын қайта құруға әкелді. Чжоу конференцияны Қызыл Армияның бұрынғы сәтсіздіктерінен сабақ алып, болашақ стратегияларды әзірлеу үшін шақырды. Талқылаудың басым бөлігі Қызыл Армияның жеңілістеріне объективті жағдайлар себеп пе, әлде басшылықтың кемшіліктері ме деген мәселеге арналды. Алғаш сөз сөйлеген Бо Гу Қызыл Армияның жеңілістерін «объективті» себептерге, атап айтқанда, жаудың күшті басымдығына және коммунистік күштердің нашар үйлесімділігіне байланысты деп түсіндірді. Браунның аудармашысы У Сюкуань кейін Боның аргументтері тыңдаушыларға әсер етпегенін, ал Бо жауапкершіліктен қашуға тырысқандай көрінгенін еске алды. Одан кейін Чжоу Энлай сөз сөйледі. Чжоу Қызыл Армияның сәтсіздіктерін басшылық деңгейіндегі дұрыс емес шешімдерге байланыстыра келіп, өзін ең жауапты үш адамның бірі деп мойындады. Чжоудың жауапкершілікті қабылдауы жақсы қарсы алынды. Чжан Вэньтянь көптеген қорытындыларын Маомен болған соңғы әңгімелеріне негіздеп, Бо мен Браунды тікелей сынап, оларды көптеген стратегиялық және тактикалық қателіктер жасағаны үшін айыптады. Чжаннан кейін Мао сөз сөйлеп, екі көшбасшының нашар тактикасы мен стратегиясын талдады. Чжоудың нақты қолдауымен Мао жиынды жеңіп алды. Жиынға қатысқан жиырма адамның он жетісі (Бо, Браун және Хэ Кэкуаннан басқа) оның жағында болды. Зуньи конференциясынан бұрын партияны басқарған үш көшбасшының ішінде тек Чжоу Энлайдың саяси мансабы сақталды. Чжоу Қызыл Армияның жеңілісіне ішінара жауапты болды, бірақ Ниндуда Бо және Браунмен болған келіспеушіліктері, Чиангтың төртінші қоршау науқанын жеңудегі табысты тактикасы және Маоға берген сенімді қолдауының арқасында партия басшылығының жоғарғы деңгейінде қалды. Бо Гу мен Отто Браунның сәтсіз басшылығы айыпталып, қараланды, бірақ Мао конференцияда партия басшыларының жеткілікті қолдауын алып, толық билікке ие бола алмады. Осы топта Чжоу әскери мәселелер бойынша соңғы шешімдерді қабылдауға уәкілдік алды, ал Мао Чжоудың көмекшісі болды. Ван партиялық істерді басқарды.

Чиангтың қуып жүруінен қашып құтылу

Армия солтүстікке қарай жорығын қайта бастағанда, Сычуаньға тікелей бағытты Чиангтың әскерлері тосқауылдады. Мао әскерлері келесі бірнеше айды жау әскерлерімен тікелей шайқастан қашуға маневр жасауға жұмсады, бірақ солтүстікке қарай Zhang Guotao-дың Төртінші Қызыл Армиясына қосылуға тырысып бақты. Чжанның әскерлері Маоға Солтүстік Гуйчжоудан үш бағыттан жақындағанда, Мао Чишуй өзенін төрт рет кешіп, қоршаудан шықты. Содан кейін Мао Қызыл Армияны бастап, Ву өзенін кешіп, Гуйянға қарай бет түзеді. Чжан қалаға келгенде, Мао оған шабуыл жасағандай болды. Чжан Куньминдегі әскерлеріне Гуйянды құтқару үшін шығысқа қарай жылжуға бұйрық берді, бірақ Қызыл Армия дереу Куньминге бұрылып, Янцзы өзенінің нашар қорғалған Юньнань облысына кірді. 1935 жылдың ақпанында Маоның әйелі Хэ Цзычжэнь қыз бала тауып алды. Ауыр жағдайға байланысты, нәресте жергілікті жанұяға қалдырылды. Коммунистік күштер Гоминьдан мен жергілікті әскер басшылары тарапынан да мазаланды. Өлімге әкеп соқтыратын қақтығыстан қашу үшін Чжоу мен Мао Қызыл Армияны оңтүстікке және батысқа қарай, Гуйчжоу, Сычуань және Юньнань арқылы жылжытып, Гуйян мен Куньминге шабуыл жасағандай көрінді, осылайша өз қозғалыстарын жасырды. Бірінші Қызыл Армия 1935 жылдың 9 мамырында Янцзы өзенін (Жинша өзенінің бөлігі) кешіп, табанды қуғыннан құтылды, бірақ әлі де 4000 метрге дейін биіктігі бар қауіпті тау өткелдерімен, ауқымды климаттық жағдайлармен, азық-түлік, киім-кешек және жабдықтардың жетіспеушілігімен, сондай-ақ қытайлардың басып кіруіне қарсы шыққан жергілікті этникалық топтармен күресуге мәжбүр болды. Қызыл Армия соғыс басшылары мен ұлтшылдар қорғаған өзендердегі өткелдерді басып алуға тиіс болды. Ең танымалдары – Лудин көпірі, ресми тарихта батырлық жеңіс ретінде дәріптелген, бірақ көптеген тарихшылар қазір шайқастың қиындығын артық көрсеткенін немесе оқиғаның үгіт мақсатында жасалғанын айтады.

Этникалық соғыс әміршілерімен қақтығыс

Соғыс әміршілері көбінесе өз күштерін сақтап қалуды жөн көріп, коммунистік Қызыл Армияға қарсы Гоминьданға көмектесуден бас тартты. 300 "Кампа бандиттері" Сычуаньдағы Гоминьданның тыныштандыру комиссиясының әскери құрамына қабылданды, олар Қытайдың орталық үкіметінің Лю Вэньхуй сияқты жергілікті хан әміршілеріне қарсы ену және тұрақсыздандыру әрекеттеріне қатысты. Қытай үкіметі әскери әміршілерге қарсы шекаралық аймақтарды толық бақылауға алуды көздеді. Лю өз әскерін қырылудан сақтап қалу үшін Қызыл Армиямен шайқасудан бас тартты. Тыныштандыру комиссиясының күштері коммунистік Қызыл Армиямен шайқасу үшін пайдаланылды, бірақ олардың діни көшбасшысы коммунистерге түскен кезде жеңіліске ұшырады. 1934 жылғы Камба көтерілісінде коммунистік күштер Тибет үкіметінің күштерінен қашып жүрген Кам көтерілісшілерімен қақтығысты.

Төртінші Қызыл армия

1935 жылдың маусым-шілде айларында Мао қол астындағы әскерлер Хэнань провинциясынан батысқа шегінген Чжан Гуотао басқарған Төртінші Қызыл Армиямен бірікті. Чжан басқа бағытпен көшіп, 84 000 сарбазымен салыстырмалы түрде жақсы жағдайда Лянхэкоуға келді. Оның бағындағы күшті армиясы Чжоу мен Маоның билігіне күш көрсетуге мүмкіндік берді, олардың билігі көбінесе Партияның қолдауына негізделген еді. Чжан өзінің генералы Чэнь Чанхаоның бүкіл Қызыл Армияның саяси комиссары лауазымын алуын талап етті және Чжанның өзінің Чжу Деді Әскери комиссияда алмастыруын ұсынды. Чжан мұндай қайта ұйымдастыру арқылы армия құрылымының "теңгерімді" болатынын айтты. 18 шілдеде Чжоу саяси комиссар лауазымынан бас тартып, бірнеше маңызды лауазымдар Төртінші Қызыл Армияның генералдарына берілді. Бұл өзгерістер ұзақ мерзімді нәтиже бермеді, себебі Чжан мен Мао армияның бағыты туралы келіспеді. Чжан оңтүстік-батысқа, ал Мао солтүстікке, Шэньсиге қарай баруды қалады. Екі жақ та келісімге келмей, армия екіге бөлініп, әрқайсысы өз жолымен жүрді. Чжан Гуотаоның Төртінші Қызыл Армиясы Маодан өзге бағытпен – оңтүстікке, содан кейін батысқа, соңында Қытай арқылы солтүстікке қарай сапар шекті. Сапар барысында Чжанның әскерінің көп бөлігі Чан Кайшы мен оның қытай мұсылман одақтастары, Ма тобының күштерімен жойылды. Чжан әскерінің қалдықтары кейіннен Екінші Қызыл Армияның бөлімдерімен бірігіп, ақырында Шэньсиде Мао әскерімен қосылды.

Екінші Қызыл армия

Екінші Қызыл Армия 1935 жылы қарашада Хубэйден батысқа қарай шегінуді бастады, оған Хе Лонг басшылық етті. Ол 1923 жылы Құоминьтанға (КТК) қосылмас бұрын КТК-ның ХХ армиясына қолбасшылық еткен. 1932 жылы Хунань және Цзянси шекаралық аймағында кеңес құрды, ал 1934 жылдың тамызында Хубэйде база құрып, Екінші Қызыл Армияға басшылық етті. Бірінші Қызыл Армияның алдыңғы тобы, Шыао Кэ басқаратын Алтыншы корпус, Ұзын наурыз басталғанға дейін екі ай бұрын Екінші Қызыл Армияға жіберілді. Шыао Кэнің әскері Хе Лонг пен оның әскерімен қосылды, бірақ кейін келген Бірінші армиямен байланыс үзілді. Осы кезде Ли Чжэннің бөлімшесі Хе Лонгтың қолбасшылығына берілді, ол бұрын Алтыншы корпуста қызмет еткен. 1935 жылдың 19 қарашасында Екінші Қызыл Армия өзінің Ұзын наурызын бастады. Хе Лонгтың күштері Бірінші Қызыл Армиядан батысқа қарай Юньнань провинциясындағы Лицзянға дейін, содан кейін Нефритті Аждаһа Қар тауларының массиві арқылы және Батыс Сычуаньның Тибет таулы аймағына дейін жетеледі. Хе Лонг пен Шыао Кэ әскермен бірге келген қарындастарына үйленді. Хе Лонгтың әйелі Цзянь Сяньрен, шегіну басталғанға үш апта бұрын дүниеге келген қызын алып жүрді. Цзянь Сяньфо Сычуаньның солтүстігіндегі шөл далада ұл тапты. Екінші армияның күштері екі еуропалық миссионерді – Рудольф Бошардтты және Арнолис Хейманды 16 айға қамауға алды. Бошардт кейіннен "Ұзын наурыз" атты кітабында күнделікті өмірдің мәліметтерін баяндады.

Үш әскердің бірігуі

Маоның Бірінші Қызыл Армиясы бірнеше батпақты жерлерден өтіп, генералдар Ма Буфан және Ма Буцин бастаған мұсылман Хуэй Ма тобының шабуылына ұшырады. 1935 жылдың қараша айында, Солтүстік Шэньсиге орналасқаннан кейін көп ұзамай Мао ресми түрде Жоу Энлайдың Қызыл Армиядағы басшылық қызметін өз мойнына алды. Лауазымдардың ірі қайта құрылымынан кейін Мао Әскери комиссияның төрағасы болды, ал Жоу мен Дэн Сяопин төраға орынбасары болды. (Жан Гутао Шэньсиге келгеннен кейін Дэннің орнын Жан басты). Бұл Маоның партияның бірінші басшысы екенін, ал Жоу Маодан кейін екінші орында тұрғанын көрсетті. Мао да, Жоу да 1976 жылы қайтыс болғанға дейін өз қызметтерін сақтап қалды.

Салдары

Ұзақ жорық қымбатқа түскенмен, ҚКП-ға қажетті оқшаулануды сыйлады, бұл оның әскеріне солтүстікте қайта жаңаруға және қайта құруға мүмкіндік берді. Сондай-ақ, Ұзақ жорықтың аман қалған қатысушыларының нығайымы мен берілгендігіне байланысты, ҚКП-ның шаруалар арасында жағымды беделге ие болуына көмектесуде маңызды рөл атқарды. Мао 1935 жылы былай деп жазды: Ұзақ жорық – манифест. Ол әлемге Қызыл Армияның батырлар әскері екенін жариялады, ал империалистер мен олардың қолшоқтары, Чан Кайшы және оның сияқтыларының әлсіздігін көрсетті. Олардың бізді қоршауға, қууға, кедергі келтіруге және тоқтатуға жасаған тыңайсыздарын жариялады. Ұзақ жорық – сонымен қатар үгіт күші. Ол он бір провинциядағы 200 миллионға жуық адамға Қызыл Армияның жолы – олардың азаттыққа жалғыз жолы екенін жеткізді. Бұған қоса, Маоның барлық сарбаздарға орындауға міндетті еткен «Назарда болудың сегіз талабы» саясаты, әскерлерге шаруаларға құрметпен қарауды және кез келген тауарды тартып алудың орнына, оларға лайықты төлеуді бұйырды, азық-түлік пен жабдықтардың өте қажет болғанына қарамастан. Бұл саясат ауылдық шаруалар арасында коммунистерге қолдау көрсетуге мүмкіндік берді. Ол сонымен қатар, басым япон күштеріне қарсы күресуге және тәжірибе жинақтауға мүмкіндік берді. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, қайта жандана бастаған Коммунистік Сегізінші жол армиясы, кейіннен Халықтық Азаттық Армиясы деп аталды, Гоминьданды Қытай материгінен Тайвань аралына ығыстыру үшін оралды. 1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылғаннан бері Ұзақ жорық ҚКП-ның күші мен төзімділігінің символы ретінде жұртқа паш етілуде. Ұзақ жорық Маоның ҚКП-ның сөзсіз көшбасшысы екенін бекітті, бірақ ол 1943 жылға дейін партия төрағасы болып ресми тағайындалмады. Жорықтан аман қалғандардың көптегені 1990 жылдарға дейін партияның көрнекті басшылары болды, олардың ішінде Чжу Дэ, Линь Бяо, Лю Шаоци, Дун Биву, Е Цзяньин, Ли Сяньнянь, Ян Шанкун, Чжоу Эньлай және Дэн Сяопин бар. 9 жасында Хи Лонгтың туысы Сян Сюань Ұзақ жорықтың ең жас қатысушысы болды. Ұзақ жорықтың соңғы тірі қалған қатысушысы, Фуцзянь провинциясының Чантин қаласының тумасы Ту Тунцзин 2023 жылдың 3 сәуірінде 108 жасында дүние салды.

Марш халықтық мәдениетте

Қытай үкіметі 2006 жылы "Менің Ұзақ Жорығым" атты фильм түсірді, ол Ұзақ Жорыққа қатысқан ойдан шығарылған кейіпкердің жеке тәжірибесін баяндайды. Жорық аяқталғанына 71 жыл толуына орай шығарылған бұл фильм "Соғыс Осьтері" атты фильмдер сериясының үш фильмінен екіншісі болып табылады. Фильм Сианг өзені шайқасынан Людин көпірі шайқасына дейінгі оқиғаларды қайта көрсетеді.

Тарихи даулар

Ұзақ жорыл оқиғасы туралы әртүрлі, келіспейтін баяндамалар бар. Кейбір сыншылар мен зерттеушілер бұрынғы есептерді мифтер деп санайды, бірақ Қытай үкіметі тәуелсіз тарихшыларға осы тақырыпты зерттеуге мүмкіндік бермейтіндіктен, оларды растау не жоққа шығару қиын. Жақында зерттеу жүргізгендердің көп уақыт өтіп кеткендігіне байланысты қиындықтары бар. Көптеген куәгерлер қазір тірі емес немесе оқиғаларды дәл есінде сақтай алмайды.

Ұзындығы

2003 жылы Маоның Ұзақ жорығындағы Бірінші майдан армиясының басып өткен қашықтығы туралы пікір қақтығысы туды. 2003 жылы екі британдық зерттеуші, Эд Джослин мен Эндрю Макьюэн, ал 2006 жылы жарық көрген "Ұзақ жорыс" кітабында жорықтың іс жүзінде 6000 км (3700 миль немесе 11 154 ли) құрағанын бағалады. Қытай БАҚ-тың "Пекин күнделігі" олардың есебіне қарсы шықты: "Қызыл Армияның Ұзақ жорысының 25000 лиі – тарихи факт". "Пекин күнделігі" тіпті ең аз қашықтықты басып өткен Бірінші Қызыл Армияның да 18088 ли (9375 км немесе 6000 миль) жол жүргенін дәлелдеді, ал екі британдық жігіт сол жылдары осы маршрутты ұстанбаған. 2005 жылы Айпинг Чжан мен израильдік солдат және фотограф Дэвид Бен Узиелдің қызы Сяоай Чжан тағы да маршрутты қайта басып өтіп, шамамен 24000 км қашықтықты тіркеді.

Людинг көпірі

Лудин көпірінің шайқасы Қытай коммунистік тарихындағы даңқты және ерлікке толы сәт ретінде бейнеленеді, бұл Техас штатындағы Аламо шайқасына ұқсас. Ресми мәліметтерге сәйкес, шаршаған және әлсіреген коммунистік күштер қиын жағдайда қалды, олар Чианг Кай-Шек және оның әскерлерімен күзетіліп отырған көпірден өтуге мәжбүр болды. Коммунистер шағын еріктілер тобын жіберіп, қарсыластың атыс жауын басып өтіп, көпірдің астындағы тізбектерге өрлеп, қарсы жақтанғы бекіністерге шабуыл жасады, осылайша қалған әскердің көпірден өтуіне мүмкіндік жасады. Алайда, шайқасқа қатысты ресми мәліметтерден өзгеше деректер де бар. Бұл коммунистік басшылардың көп бөлігін үгіт мақсатында көркемдеп көрсеткенін көрсетеді. Ұзақ жорықтың маршрутын қайтадан өтіп, куәгерлермен сұхбаттасқан Эндрю Макьюэн мен Эд Джоселин авторларының айтуынша, 80 жастағы әйел жергілікті халықтың көпірден бастап жол көрсеткенін, бірақ олардың барлығы атып өлтірілгенін еске алды. Автор Сун Шуюн куәгердің сөзін келтіріп, қарсы жақта "бірнеше метрге ғана атуға" қабілетті қарулары бар шағын жау тобы болғанын айтты. Олар қорқып, қашқан.

Атауымен бірдей

Вьетнамдық коммунистік саяси лидер және революционер Чыон Чин (1907 – 1988). Чыон Чин Дыанг Сюань Кху деген атпен дүниеге келді, бірақ Ұзын жорық (Long March) мағынасындағы Чыон Чин есімін қабылдады. Қытайдың Ұзын жорық зымыран отбасы, Қытай Ұлттық Ғарыш Әкімшілігі (CNSA) басқаратын көп рет қолданылмайтын ұшыру жүйесі, Ұзын жорықтың құрметіне аталған. Қытайдың 091 типті атомдық суасты кемелері де Ұзын жорық атымен аталады.