Кіріспе

Компаниялар мен олардың акцияларының теориялық құнын есептеу әдісі
Акцияларды бағалау – компаниялар мен олардың акцияларының теориялық құнын есептеу әдісі. Бұл әдістердің басты мақсаты болашақ нарықтық бағаларды немесе, жалпы алғанда, мүмкін нарықтық бағаларды болжау, соның арқасында баға өзгерісінен пайда табу. Теориялық құнына қарағанда арзан деп танылған акциялар сатып алынады, ал теориялық құнына қарағанда қымбат деп танылған акциялар сатылады, себебі арзан акциялардың құны көтеріледі деп, ал қымбат акциялардың құны төмендейді деп күтіледі. Мақсатты баға – талдаушының пікірінше, акцияның жоспарланған және тарихи табысына сәйкес келетін әділ құны. Негізгі талдау тұрғысынан, негізгі факторларға негізделген акцияларды бағалау мақсаты – болашақ ақша ағыны мен бизнестің табыстылығын болжап, акцияның ішкі құнын анықтау. Негізгі талдау нарықтық критерийлермен алмастырылуы немесе толықтырылуы мүмкін – нарық акция үшін қандай құн төлейді, ішкі құнды ескермей. Бұларды "болашақ ақша ағындары/табыстың (негізгі) болжамы" және "нарық осы табыс үшін қандай құн төлейді?" деп біріктіруге болады. Бұларды "ұсыныс және сұраныс" тұрғысынан қарастыруға болады – акция ұсынысының негізі не, ал нарықтың сұранысын не қозғайды? Акцияларды бағалау бизнесті бағалаудан өзгеше, ол бизнестегі меншік иесінің үлесінің экономикалық құнын есептеуге арналған, бұл бизнесті сату немесе алу үшін мүдделі тараптар төлеуге немесе алуға дайын бағаны анықтау үшін қолданылады. Егер екі тарап та корпорация болса, қайта бағалау туралы мәліметтерді Қосылу және сатып алу, сондай-ақ Корпоративтік қаржы бөлімінен қараңыз.

Негізгі критерийлер (әдемі құн)

Акцияларды бағалаудың көптеген әртүрлі жолдары бар. Ең бастысы – акцияның жалпы бағасын қалыптастыру кезінде әрбір тәсілді ескеру. Егер компанияның бағасы басқа ұқсас акцияларға қарағанда төмен немесе жоғары болса, келесі қадам себептерін анықтау болады. Бірінші тәсіл – фундаменталды талдау, әдетте инвесторлар мен қаржы аналитиктерімен байланысты, оның нәтижесі акция бағасын негіздеу үшін қолданылады. Теориялық тұрғыдан ең дұрыс акция бағалау әдісі – «кіріс бағалау» немесе дисконтталған ақша ағыны (DCA) әдісі деп аталады. Ол қаржының барлық салаларында кеңінен қолданылады. Мүмкін, ең көп тараған фундаменталды әдіс – P/E коэффициенті (баға мен табыс арақатынасы). Бұл «салыстырмалы бағалау» мысалы тарихи коэффициенттерге негізделген және өлшенетін сипаттамаларға сүйене отырып акцияға құн тағайындауға бағытталған. Бағаның осы түрі көбінесе акциялардың ұзақ мерзімді бағасын анықтайды. Балама тәсіл – техникалық талдау – бағалауды сұраныс пен ұсынысқа негіздеу: қарапайым тілмен айтқанда, акцияны сатып алуға ниет білдіргендер саны неғұрлым көп болса, бағасы да соғұрлым жоғары болады; ал акцияны сатуға ниет білдіргендер саны неғұрлым көп болса, бағасы да соғұрлым төмен болады. Бағалаудың осы түрі көбінесе қысқа мерзімді қор нарығының трендтерін анықтайды және инвесторларға қарағанда спекулянттармен байланысты.

Дисконтталған ақша ағыны

Дисконтталған ақша ағыны (DCF) әдісі акциялардың болашақта акционерге әкелетін табысын (дивидендтер, пайда немесе ақша ағыны) есепке алуды, ал кейде бағалау әдісіне байланысты, сату кезіндегі соңғы құнын қамтиды. Есепке алынатын мөлшерлемеде, әдетте, капитал активтерін бағалау моделіне негізделген тәуекел премиясы болады. Механизмі туралы толық ақпарат алу үшін дисконтталған ақша ағындарын қолдану арқылы бағалау тақырыбына қараңыз. 2010 жылдың шілдесінде Делавэр соты акциялардың нақты құнына қатысты акционерлер мен компания арасындағы дау кезінде дисконтталған ақша ағынын талдау үшін қолданылатын деректерді анықтады. Бұл жағдайда акционерлердің моделі бір акцияға 139 доллар, ал компанияның моделі бір акцияға 89 доллар баға берді. Дау тудырған деректерге соңғы өсім қарқыны, капитал тәуекелінің премиясы және бета жатты.

Бір акцияға шаққандағы пайда (EPS)

EPS – компанияның қарапайым акционерлеріне қолжетімді таза табыс, шығарылған акциялардың санына бөлінеді. Әдетте, EPS-тің екі түрі көрсетіледі: GAAP (жалпы қабылданған есептік принциптер) EPS және Pro Forma EPS, яғни табыс, бір реттік мәмілелерден түскен сомалар мен гудвиллдің амортизациясы немесе акция опцияларына байланысты шығындар сияқты ақшалай емес мәмілелерді ескермей, түзетіледі. EPS көрсеткішіндегі ең маңыздысы – табыстың жалпы сапасы. Компания өздерінің EPS сандарын көбірек пайда тапқандай көрсету үшін манипуляцияламауға тырысып жатпағанын тексеріңіз. Сондай-ақ, EPS-тің қаншалықты тұрақсыз екенін және компанияның үміттен кем немесе көп нәтижелерге жеткенін түсіну үшін соңғы бірнеше тоқсан/жылдардағы EPS өсімін қараңыз. Яғни, олар үнемі күтілгеннен артық нәтиже көрсетіп жатыр ма, әлде олар өз болжамдарын үнемі қайта қарап, төмендетіп жатыр ма? Көптеген сарапшылар қолданатын EPS саны – Pro Forma EPS. Бұл санды есептеу үшін, бір реттік табыстар мен шығыстарды, сондай-ақ гудвиллдің амортизациясы сияқты ақшалай емес шығыстарды ескермейтін таза табысты пайдаланыңыз. Ақшалай емес сыйақы шығыстарын ешқашан ескермеңіз, себебі ол акция бағасына әсер етеді. Содан кейін осы санды толық айналымдағы акциялардың санына бөліңіз. Тарихи EPS көрсеткіштері мен келесі 1–2 жылға жасалған болжамдарды Yahoo Finance сияқты тегін қаржылық сайттардан табуға болады (тикерді енгізіп, содан кейін «бағалаулар» түймесін басыңыз).

Пайдаға шаққандағы баға (P/E)

Енді сарапшыда бірнеше EPS көрсеткіші (тарихи және болжамды) болғандықтан, сарапшы ең көп қолданылатын бағалау әдісін, баға мен табыс арақатынасын, яғни P/E-ні қарастыра алады. Бұл көрсеткішті есептеу үшін акция бағасын жылдық EPS көрсеткішіне бөлу керек. Мысалы, егер акция 10 доллардан сатылып жатса және EPS 0,50 доллар болса, P/E 20 есеге тең болады. P/E еселігінің толық талдауына тарихи және болашақ қатынастар қарастырылады. Тарихи P/E көрсеткіштері соңғы төрт тоқсанның немесе өткен жылғы EPS-тің қосындысына ағымдағы бағаны бөлу арқылы есептеледі. P/E-нің тарихи трендтерін соңғы бірнеше жылдағы оның тарихи P/E көрсеткіштерінің графигін қарау арқылы бағалау керек (мұндай ақпарат Yahoo Finance сияқты көптеген қаржы сайттарында таба аласыз). Атап айтқанда, ағымдағы P/E көрсеткішінің тарихи орташа көрсеткішпен салыстырғанда жоғары немесе төмен екенін анықтау үшін P/E қандай диапазонда өзгергенін қарастыру қажет. Болашақ P/E көрсеткіштері компанияның болашақ өсу перспективаларын көрсетеді. Болашақ P/E көрсеткіштері ағымдағы акция бағасын келесі төрт тоқсанға арналған немесе келесі күнтізбелік немесе қаржы жылына немесе екі жылға арналған EPS болжамдарының қосындысына бөлу арқылы есептеледі. P/E көрсеткіштері үнемі өзгеріп отырады. Егер акция бағасы күрт өзгерсе немесе табыс (EPS) болжамдары өзгерсе, көрсеткіш қайта есептеледі.

Өсу қарқыны

Дисконтталған ақша ағынына негізделген бағалаулар компанияның күтілетін өсу қарқынына (өте) қатты тәуелді. Сондықтан, дұрыс бағалау үшін нақты анықтама өте маңызды.

Мұнда сарапшы әдетте сату мен табыстың тарихи өсу қарқынына назар аударады, осыдан болашақтағы өсуді болжау үшін бастапқы мәлімет алады. Алайда, компаниялар мен экономика үнемі өзгеріп отыратындықтан, болашақты болжау үшін тарихи өсу қарқынын ғана пайдалану дұрыс емес ("индукция мәселесі"; Дисконтталған ақша ағыны #Кемшіліктері қараңыз). Олар компания ұқсас жағдайларға тап болғанда болашақ өсу қалай болуы мүмкін екенін көрсететін нұсқаулар ретінде қолданылады. Демек, болашақ өсу қарқынын есептеу үшін жеке инвестициялық зерттеу қажет – компаниямен таныс болу болжам жасамас бұрын өте маңызды. Бұл компанияның тоқсандық конференциялық қоңырауларын тыңдау, баспасөз хабарламаларын немесе компанияның өсу жоспарларын талқылайтын басқа материалдарды оқу арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Алайда, компаниялар өз өсуін болжауға ең қолайлы жағдайда болғанымен, олар көбінесе дәлдіктен алыс болады; сонымен қатар, күтпеген макроэкономикалық оқиғалар экономикаға және/немесе компанияның саласына әсер етуі мүмкін. Зерттеу жұмыстарына қарамастан, өсу қарқынына негізделген бағалау тәжірибе мен сараптамаға ("ішкі сезімге") көп тәуелді, сондықтан талдаушылар көбінесе қате болжамдар жасайды. Осы себепті сарапшылар көбінесе болжамдардың кең ауқымын көрсетеді, әсіресе әртүрлі соңғы құндылықтарға негізделген. [Мысалы, егер бағаланатын компания соңғы 5 жылда табысын жыл сайын 5-10% арттырса, бірақ осы жылы 15-20% өседі деп күтсе, бағалауда 10-15% консервативті өсу қарқыны қолданылуы тиіс. Тағы бір мысал – қайта құрылымдау кезеңіндегі компания. Олар шығындарды қысқарту арқасында соңғы бірнеше тоқсанда немесе жылдарда табысты 10-15% арттыруы мүмкін, бірақ сату өсімі 0-5% ғана болуы мүмкін. Бұл шығындарды қысқарту толыққаннан кейін табыс өсуі баяулайтынын көрсетеді. Сондықтан, 15-20% емес, 0-5% деңгейіне жақын табыс өсуін болжау орындырақ болар еді.]

Бағадан түсетін табыс пен өсім (PEG) арақатынасы

Бұл бағалау әдісі соңғы он жылдың ішінде кең таралды. Ол жай ғана P/E көрсеткішін қарастырудан артық, себебі ол үш факторды ескереді: баға, табыс және табыс өсу қарқыны. PEG коэффициентін есептеу үшін, болашақ P/E көрсеткіші күтілетін табыс өсу қарқынына бөлінеді (тарихи P/E және тарихи өсу қарқынын қолданып, бұрынғы сауда-саттық деңгейін де анықтауға болады). Нәтижесінде шығатын көрсеткіш әдетте пайызбен беріледі. Егер пайыздық көрсеткіш 100%-дан асып кетсе, акцияның құны жоғары бағаланған деп есептеледі, ал PEG коэффициенті 100%-дан төмен болса, акцияның құны төмен бағаланған болып саналады. Бұл тұжырым компания табысының ұзақ мерзімді өсу қарқыны P/E көрсеткішіне жуық болу керек деген сенімге негізделген. Бұл дұрыс па, жоқ па, дәлелдеу мүмкін емес, сондықтан бұл тұжырым – бағалау процесінде қолданылатын жалпы ереже ғана. PEG коэффициентін акцияларды салыстыру үшін қалай қолдануға болатынын мысал арқылы түсіндірейік. А акциясы 15-ке сатылуда және 20% өсу күтілуде. B акциясы 30-ға сатылуда және 25% өсу күтілуде. А акциясы үшін PEG коэффициенті 75% (15/20) құрайды, ал B акциясы үшін – 120% (30/25). PEG коэффициентіне сәйкес, А акциясын сатып алу әлдеқайда тиімді, себебі оның PEG коэффициенті төмен, яғни оның болашақ табысының өсуін B акциясына қарағанда арзанға сатып алуға болады.

Инвестицияланған капиталдың қайтарымы (ROIC)

Бұл бағалау әдісі компанияның инвестицияланған әрбір доллар капиталға жылына қанша ақша табатынын өлшейді. Инвестицияланған капитал – акционерлер мен кредиторлардың компанияға салған ақшасының жалпы сомасы. Бұл көрсеткіш процент ретінде беріледі, және күтілетін өсім деңгейіне жақын процент ізделеді. Ең қарапайым түсіндірмесі бойынша, бұл көрсеткіш басшылықтың капиталына қандай инвестициялық кіріс алатынын өлшейді. Сан неғұрлым жоғары болса, кіріс те соғұрлым жоғары. Бұл көрсеткішті есептеу үшін, проформа таза табысты (жоғарыда айтылған EPS есебінде қолданылған) алыңыз да, оны инвестицияланған капиталға бөліңіз. Инвестицияланған капиталды акционерлердің өзіндік капиталына, ұзақ және қысқа мерзімді қарыздың барлық сомасына, төленуге жатқан есепшоттарға қосып, содан кейін дебиторлық қарыз бен қолма-қол ақшаны алып тастау арқылы есептеуге болады (осы сандардың бәрін компанияның соңғы тоқсандық балансында табуға болады). Бұл көрсеткіш басқа бағаланып жатқан компаниялармен салыстырғанда әлдеқайда пайдалы.

Активтердің пайдасы (ROA)

ROIC-ке ұқсас, ROA, пайызбен көрсетілгенде, компанияның активтерінен табыс табу қабілетін өлшейді. ROA-ны өлшеу үшін проформалық таза кірісті жалпы активтерге бөлу керек. Дегенмен, баланстағы кең таралған бұрмалаушылықтар (мысалы, Goodwill, шығындарды есептен шығару, қызметтен тоқтату және т.б.) салдарынан бұл көрсеткіш компанияның әлеуетін әрқашан дұрыс бағаламайды. Егер көрсеткіш күткеннен жоғары немесе төмен болса, оның себебін анықтау үшін активтерді жақыннан қарап шығу қажет.

Сату бағасы (P/S)

Бұл көрсеткіш пайдалы, себебі ол қазіргі акция бағасын жылдық сату көлемімен салыстырады. Яғни, бұл акцияның әр долларлық сатудан түскен табысқа қатысты құны қанша екенін көрсетеді.

Нарықтық капитал

Базар капитализациясы, яғни нарықтық капитал, компанияның барлық акцияларының құны болып табылады. Оны есептеу үшін, қазіргі акция бағасын шығарылған акциялардың толық санына көбейту керек. Базар капитализациясы акциялардың ғана құнын көрсетеді. Толыққанды картина алу үшін, кәсіпорын құнына назар аударыңыз.

Кәсіпорынның құны (EV)

Кәсіпорынның құны – компанияның қор нарығындағы сауда-саттық бағасымен анықталатын жалпы құны. Оны есептеу үшін нарықтық капитал (жоғарыда көрсетілгендей) мен компанияның жалпы таза қарызын қосу керек. Жалпы таза қарыз – бұл компанияның ұзақ және қысқа мерзімді барлық қарызына, төленуге жатқан есеп айырымына (кредитторлық қарыз), алынатын есеп айырымынан (дебиторлық қарыз) және қолма-қол ақшадан шығарылған сома. Кәсіпорынның құны компанияның нақты құнын кез келген уақытта бағалаудың ең жақсы жолы, себебі ол баланстағы бағалардың орнына акциялардың нақты бағасын ескереді. Аналитиктер компанияны "бір миллиард долларлық" компания деп айтқанда, көбінесе оның жалпы кәсіпорын құнын меңзейді. Кәсіпорынның құны акция бағасының өзгеруіне байланысты жылдам өзгереді.

EV-ден Сатуға

Бұл коэффициент компанияның жылдық сату көлемімен салыстырғандағы жалпы құнын көрсетеді. Жоғары коэффициент компанияның құны сатылымынан әлдеқайда артық екенін білдіреді. Оны есептеу үшін, соңғы төрт тоқсанға арналған таза сатуға EV-ді бөліңіз. Бұл коэффициент, әсіресе табысы жоқ немесе өте қиын жағдайларды бастан өткеріп жатқан компанияларды бағалауда пайдалы. Мысалы, егер компания қайта құрылымдау кезеңінде болса және қазіргі уақытта шығынға ұшырап жатса, онда P/E коэффициенті маңызсыз болады. Дегенмен, EV-ді сатуға қатынасын қолдану арқылы, компания қайта құрылымдалып, табысы қалыпқа келген кезде қаншаға саудалануы мүмкін екенін есептеуге болады.

EBITDA

EBITDA – пайыздар, салықтар, тозу мен тозу шығындары ескерілмейтін табыс. Бұл компанияның ақша ағынының ең жақсы көрсеткіштерінің бірі және мемлекеттік және жеке компанияларды бағалау үшін қолданылады. EBITDA-ны есептеу үшін компанияның кіріс есебін пайдаланып, таза кірісті алып, содан кейін пайыздарды, салықтарды, тозуды, тозу шығындарын және басқа да ақшалай емес немесе бір реттік төлемдерді қосыңыз. Нәтижесінде компания қанша ақша өндіріп жатыр деген шамамен санды аласыз. EBITDA өте танымал көрсеткіш, себебі оны компаниялардың арасында оңай салыстыруға болады, тіпті барлық компаниялар пайда таппаса да.

EBITDA-ға EV

Бұл, мүмкін, компанияның арзан немесе қымбат екенін анықтаудың ең жақсы өлшемдерінің бірі. Есептеу үшін EV-ді EBITDA-ға бөліңіз (есептеулер жоғарыда келтірілген). Сан неғұрлым жоғары болса, компания соғұрлым қымбат. Дегенмен, қымбат компаниялар көбінесе олардың тез өсуіне немесе жоғары сапалы болуына байланысты жоғары бағаланады. Сондықтан, EV/EBITDA-ны пайдаланудың ең тиімді жолы – оны басқа ұқсас компаниялармен салыстыру.

Орташа өсу шамалауы

Екі акцияның табысы бірдей өскен жағдайда, P/E көрсеткіші төмен акциясы артық тиімді болады. P/E әдісі, әлдебір қор брокерлік саласында ең көп қолданылатын бағалау әдісі болып саналады. Салыстыру үшін таңдалған компаниялардың негізінде, компания үшін мақсатты баға/табыс (немесе P/E) қатынасы анықталады, содан кейін компанияның болашақ табысы шамаланалады. Бағалаудың әділ бағасы – компанияның күтілетін табысын мақсатты P/E көрсеткішіне көбейту арқылы есептеледі. Бұл модель, егер k g дивиденд төлеу қатынасының (D/E) мақсатты P/E қатынасына бөлінуі ретінде шамаланған болса, Гордонның моделімен бірдей болып табылады.