Ополе-Любельске: Тарихы мен халқы

Кіріспе

Ополе Любельское – Польшаның оңтүстік-шығысындағы қала. 2004 жылғы мәлімет бойынша, қаланың халқы 8 879 адамды құрады. Қала Люблин воеводиясында, Висла өзенінен шамамен 10 километр шығысқа қарай орналасқан және Ополе Любельский ауданының орталығы болып табылады. Ол 14 ғасырда негізделген, ал тарихи жағынан Кіші Польшаның құрамындағы Люблин аймағына жатады.

Этимология

"Опол" сөзі славян тілінің түбірінен шыққан және славян тайпасының негізгі аумақтық бірлігін көрсетеді. Ополға негізделген тайпалық ұйым Польшада орта ғасырға дейін сақталды. Польшада Ополе деп аталатын бірнеше жер бар, ең белгілісі Жоғарғы Силезияда орналасқан. Бұл екеуін шатастырмау үшін Люблин қаласына жақын жердегі қаланың атына "Любельское" деген сөз қосылды.

Тарих

Ополе Любельскидегі алғашқы ағаш шіркеу 12 ғасырда салынған болуы мүмкін. 1368 жылы патша Казимир III Ұлының жарлығымен Ополе Шрода қалалық құқықтарын алды, бұл 1419 жылы шығарылған құжаттарда расталды. 16-17 ғасырларда Ополе Любельское Польшадағы Реформацияның маңызды орталықтарының бірі болды. Бұл жерде бірнеше кальвинистер белсенділік танытты. 1625 жылы қала сыртында, Сандомирж жолы бойында аурухана салынды. 1663 және 1675 жылдар аралығында жаңа шіркеу салынды, ол бүгінге дейін сақталған. 18 ғасырдың ортасында Ополе Любельское гүлденді, Ян Тарлоның шақыруымен пиаршылар келді, ол сондай-ақ Слюпецкий сарайын (қазіргі Любомирский сарайы) барокко стилінде қайта жаңартуға көмектесті. Жаңа аурухана мен мектептер салынды, шіркеу кеңейтілді және монастырь ашылды. 18 ғасырдың соңында Розалия Любомирская күйеуі Александрдың Ополе Любельске жанындағы Ниждов ауылындағы сарайында бірнеше жыл тұрды. Яһудилер алғаш рет 16 ғасырда қалаға келді. 17 ғасырдың казак көтерілісі кезінде Ополедегі көптеген яһудилер өлтіріліп, мүлкі тоналды. Кейін яһудилер қалаға оралды, ал 18 ғасырда қалада синагог, зират және бүкіл хасидтік әулет болды. 20 ғасыр қауымдастыққа өзгерістер әкелді. Агудат Израиль ультра-ортодоксалды қозғалысымен және ортодоксалды қыздарға арналған Бейт Яаков мектебімен қатар, қалада сионистік ұйымдар мен Хашомер Хацаир және Беитар сияқты зайырлы жастар қозғалыстары құрылды. Екінші дүниежүзілік соғыстың неміс оккупациясына дейін Ополе Любельскеде 4325 еврей тұрды, бұл халықтың үштен екі бөлігін құрады. 1939 жылдың қыркүйегінде Ополе немістер басып алды, ал қала тұрғындары еврейлердің мүлкін тонады. Соғыстың басынан бастап немістер еврей халқына қатыгездік көрсетіп, тонады және қорлады. 1941 жылдың 15 және 26 ақпанында екі депортациялық пойыз 2003 еврей ерлер, әйелдер мен балаларын Венаның Аспанг станциясынан Ополе Любельскедегі геттоға алып кетті. 1941 жылдың наурызына қарай Ополе Любельскеде 8000 яһуди тұрды, оның ішінде жергілікті тұрғындар, австриялықтар және Казимеж Долный мен Пулавы сияқты жақын маңайдағы қауымдардан келгендер бар еді. Сондай-ақ Франция мен Словакиядан келген еврейлер де осында әкелінді. Геттода тығыздық зор болды, әр бөлмеде жеті-он адам тұрды. Тығыздық пен ішкі санитарияның және таза судың жетіспеуі 1941 жылдың қысында жүздеген адамның өліміне әкелген тиф эпидемиясына соқты. 1941 жылдың мамырынан бастап жұмыс істей алатын ерлер мен әйелдер Демблин, Голаб, Йозефов және басқа жерлерде мәжбүрлі еңбекке жұмсалды. Кейбіреулері неміс шенеуніктері мен полиция қызметкерлерінің үйлерінде, кеңселерде және асханаларында жұмыс істеді. 1941 жылдың шілдесінде неміс билігі ауруханадағы бірнеше ондаған науқасты өлтірді, ал 1942 жылы еврей жасөспірімдерін зорлап, өлтірді. 1942 жылдың көктемінде гетто тұрғындарын жаппай өлтіру басталды. Жүздеген яһудилер осы жерге әкелініп, содан кейін өлтіру немесе еңбек лагерлеріне жіберілді. Көліктер наурыз айында басталды, бірі 1942 жылдың 31 наурызында Бельжек өлім лагеріне, ал 1942 жылдың мамыр және қазан айларында Собибор өлім лагеріне депортацияланды. Соңғы көлікте жергілікті яһудилердің көп бөлігі болған болуы мүмкін. Әйелдер мен балалар жергілікті шаруалар айдаған ат арбаларында отырды, ал ерлер жаяу жүрді. Стрельцедегі транзиттік лагерьде оларды пойыздарға салып, Собиборға жіберді, онда олар бірден өлтірілді. Венадан келген 2003 яһудидің тек жиырма сегізі ғана аман қалғаны белгілі. Ополедегі еврейлердің қаншасы аман қалғаны белгісіз. Бүгінде Ополе Любельскеде Польшадағы ең заманауи түрмелердің бірі – Zakład Karny Opole Lubelskie орналасқан, ол 2009 жылдың қазанында ашылды.

The first wooden church in Opole Lubelskie was probably built in the 12th century. In 1368, by decree of King Casimir III the Great, Opole received Środa municipal rights, which was confirmed in documents issued in 1419. In the 16th and 17th centuries, Opole Lubelskie was one of centers of Reformation in Poland. Several Calvinists were active here. In 1625, a hospital was built outside the town, along the road to Sandomierz. Between 1663 and 1675, a new parish church was constructed, which still stands. In the mid 18th century, Opole Lubelskie prospered, after Piarists came here upon request of Jan Tarło, who also rebuilt the Słupecki Palace (now Lubomirski Palace) in the baroque style. A new hospital and schools were built, the church was expanded and a monastery was opened. In the late 18th century, Rozalia Lubomirska spent a few years in the palace of her husband Aleksander, located in the village of Niezdów, near Opole Lubelskie. Jews first arrived in the town in the sixteenth century. During the Cossack riots of the seventeenth century, many Jews of Opole were murdered and their property looted. Jews later returned to the town, and in the eighteenth century the town had a synagogue, a cemetery, and an entire Hasidic dynasty. The twentieth century brought change to the community. In addition to the Agudat Israel ultra orthodox movement and a Beit Ya’akov school for orthodox girls, Zionist groups and secular youth movements, such as Hashomer Hatzair and Beitar, were founded in town. Before the German occupation of World War II, 4,325 Jews lived in Opole Lubelskie, comprising more than two thirds of the population. In September 1939 Opole was occupied by the Germans and the Polish population of the city immediately looted Jewish property. From the beginning of the war, the Germans brutalized, robbed, and humiliated the Jewish population. On 15 February 1941 and 26 February 1941, two deportation transports with 2,003 Jewish men, women and children on board left Vienna Aspang Station for the ghetto which had been set up in Opole Lubelskie. By March 1941, 8,000 Jews lived in Opole Lubelskie, including the native population, the Austrians, and others from nearby communities such as Kazimierz Dolny and Puławy. Jews from France and Slovakia were also brought here. Crowding in the ghetto was intense with between seven and ten people living in each room. The crowding and lack of indoor plumbing and fresh water led to a typhus epidemic in the winter of 1941 from which hundreds died. From May 1941, men and women capable of work were deployed as forced labourers in Dęblin, Golab, Józefów, and elsewhere. Some worked in the residences, offices, and mess halls of German officials and police. The German authorities killed several dozen hospital patients in July 1941 and raped and murdered Jewish teenagers in 1942. The mass murder of residents of the ghetto began in the spring of 1942. Hundreds of Jews were brought there and then sent on to killing or labor camps. Transports began in March with one to Belzec extermination camp on 31 March 1942 and deportations to the Sobibor extermination camp followed in May and October 1942. The last transport may have included most local Jews. Women and children rode in horse drawn carts driven by local farmers; men walked. At Strzelce, a transit camp, they were put on trains to Sobibor where they were immediately murdered. Of the 2,003 Viennese Jews, only twenty eight are known to have survived. The number of Opole Jews who survived is unknown. Today Opole Lubelskie is home to one of the most modern prison in Poland Zakład Karny Opole Lubelskie, which was opened in October 2009.

Көрікті жерлер

Қызығушылық туғызатын жерлердің ішінде Қасиетті Мария шіркеуі (1663–1675, 1748 жылы кеңейтілген), пиарлар монастырының кешені, Любомирский сарайы (қазіргі кезде онда жоғары мектеп орналасқан), қала әкімдігі (1750), тұрғын үйлер және зираттағы шіркеу (1790) бар. Ал зираттың өзі 1772 жылы ашылған.

Спорт

Жергілікті футбол клубы — Ополанин Ополе Любельское. Ол төменгі лигаларда өнер көрсетеді.