Жанув-Любельски: Польша қаласының тарихы мен сипаттамасы

Кіріспе

Янов Любельский – Польшаның оңтүстік-шығысындағы қала. 2006 жылғы мәлімет бойынша, халқы 11 938 адамды құрайды. Люблин воеводтығында орналасқан Янов Любельский Кіші Польша аймағына жатады және осы тарихи польша провинциясының оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Қала Янов Любельский ауданының орталығы болып табылады. Онда ірі аурухана бар (Samodzielny Publiczny Zespół Zakładów Opieki Zdrowotnej). Сонымен қатар, қалада 17 және 18 ғасырларда салынған ғимараттар мен шіркеулер сияқты бірнеше туристік тартымдылықтар бар. Янов Любельскийде Орман темір жолының ашық аспан астындағы мұражайы орналасқан.

Қала Росточе аймағының шетінде, Белька өзенінің жанында орналасқан және оның ауданы 14,80 шаршы километрді құрайды. Яновтың оңтүстігінде кең Солска орманы жатыр. Қала екі республикалық тас жолдың тоғысқан жерінде орналасқан: 19-шы (Ржешов – Люблин – Белосток – Гродно) және 74-ші (Хрубишов – Замость – Красьник – Кельце – Пётркув Трибунальский). Люблин қаласына дейінгі қашықтық 70 шақырым, ал Ржешовқа – 90 шақырым.

Тарих

Янов Любельскийдің тарихы 12 ғасырға дейін, Сандомир орманында алғашқы адам қоныстары пайда болған кезге дейін барып салады. Уақыт өте келе ауылдардың саны артты және Замосцьтен Сандомирге дейін маңызды сауда жолы салынды. 17 ғасырдың бірінші жартысында жергілікті ақсүйек Катарина Замойская (Замойскийлер әулеті) жол бойында қала құруға шешім қабылдады. 21 шілдеде 1640 жылы король Владислав IV Ваза Магдебург құқықтарымен Бела қаласын құруға келісіп, патшалық белегін берді. Жаңа қаланың гербінде Әулие Мария бейнеленген, ал үйлер салу үшін Бела өзенінің оңтүстік-батысындағы аумақ таңдалды. Янов деген ат бірнеше жылдан кейін пайда болды. Ол Ян (Жан) есімінен шыққан және Катарина Замойскаяның ұлы Ян Замойскийді еске алады. Осыған ұқсас, Клеменсов (қазіргі Шчебржешин ауданы) және Томашов Любельский қалалары да аталды. 1648 жылы Яновты Богдан Хмельницкийдің казактары басып алып, өртеп жіберді. Төрт жылдан кейін жұқпалы аурулар халықты қырып салған. Осының салдарынан Яновты қайта құруды қалаған Ян Замойский алғашқы еврей қоныс аударушыларын қалаға шақырды (1652 жыл). 1653 жылы Польшаға адал татарлар Яновқа келіп, осында қоныстанды. 1660 жылы Замойскийлер әулеті қаржылаған шіркеу мен монастырьға доминикандықтар шақырылды. Қала шекарасы жақын арада кеңейтілді, ал 17 ғасырдың соңында Яновта шамамен 1000 тұрғын және бірнеше қолөнерші болды. Польшаның үшінші бөлінісінен кейін (1795 жыл) Янов Австрияға қосылды. 1807 жылы поляктар оны қайтарып алып, қысқа ғасырлық Варшава герцогтігіне енгізді, ал одан кейін 1815 жылы Ресей бақылауындағы Конгресс Польшасына берілді. Ол кезде қалада 2000-ға жуық адам тұрды, ал 1804 жылы үлкен өрт 71 үйді қиратты. Тұрғындардың саны азайғандықтан, Замойскийлер Силезиядан мата өндірушілерді әкелуге шешім қабылдады, олар Сюкиенния деп аталатын ауданда қоныстанды. Қараша көтерілісінен кейін Австрия мен Ресей империясы арасындағы шекара жабылды, бұл мата өндірісі кәсіпорындарының құлдырауына әкелді. 19 ғасырдың басында Ресей билігі Замосць округін құрды, оның орталығы Замосць болды. Бірақ көп ұзамай Ресейдің Ұлы князі Константин Павлович Замосцьті әскерилендірілген қала етіп сақтауды талап етті (Замосць бекінісін қараңыз), ал азаматтық билік (полиция, соттар, қылмыстық түрме) 1817-1827 жылдары Яновқа көшірілді. Осының нәтижесінде қала тез өсті, «Жаңа қала» құрылды және 1820 жылы қалалық саябақ ашылды. 1834 жылы Янов үш бөлікке бөлінді: Ескі қала (Stare Miasto), Жаңа қала (Nowe Miasto) және Заолззнин маңы (Przedmieście Zaolszynie). 1841 жылы Яновтағы Ресей әскері үшін православие шіркеуі салынды, ал 19 ғасырдың ортасына қарай халық саны 3500-ге жетті. 1860 жылы Яновта 2 қонақ үй, дәріхана, 4 таверна, мектеп, бірнеше мата өндірісі кәсіпорындары және 12 ірі үй болды. Басты көшелер мен базар алаңы можайланған, аурухана (1867) және тері илеу зауыты болды. Қаңтар көтерілісінен кейін қала мен округтің көптеген тұрғындары Сібірдегі каторгаға жіберілді, ал доминикандық монастыры Ресей билігіне тиесілі болды. 20 ғасырдың басында Яновта 8000 тұрғын болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қалада қатаң шайқастар болды, ал 1922 жылы Польша тәуелсіздік алғаннан кейін үйлердің жартысына жуығы өртеніп кетті. Янов 1925 жылдан кейін өсе бастады, қосымша көшелер можайланды, 7 көпір салынды және орта мектеп құрылысы аяқталды. 1934 жылы оның екі арақ диірмені, диірмені, сыра зауыты және мал сою орны болды. Жергілікті электр станциясы электр қуатын қамтамасыз етті, 339 қолөнерші, аурухана, қарттар үйі және мылтықшылар қауымы сияқты бірнеше қоғамдық ұйымдар болды. 1939 жылдың қыркүйегінде Польшаға Германия мен Совет Одағының бірігіп басып кіруі кезінде Яновты Люфтваффе үш рет бомбалады, нәтижесінде 350 адам қаза тауып, қаланың 85% қирады. Кейін қала Германиямен басылып алынды. 1940 жылдың сәуір-мамыр айларында Катыньдегі жаппай қырғында Ресейліктер округтен кем дегенде 17 полякты өлтірді, ал 1940 жылдың маусымында немістер АБ акциясы кезінде жергілікті поляктарды жаппай тұтқындады. Тұтқындалған поляктар Люблинде түрмеге қамалды, содан кейін көбінесе Заксенхаузен және Аушвиц концлагерлеріне депортацияланды, ал кейбіреулері Люблиндегі Руриде поляктардың жаппай қырғыны кезінде өлтірілді. 1944 жылдың 26 шілдесінде Совет және Польша әскерлері Яновты басып алды, содан кейін қала Польшаға қайтарылды, бірақ Советтік коммунистік режим орнатылды, ол 1980 жылдарда коммунизм құлағанға дейін билікте болды. 1945 жылдың сәуірінде Отандық армия бөлімдері жергілікті түрмеге шабуыл жасап, Варшавадан келген қарсыласушыларды босатті. Янов маңында Порытове Взгоже шайқасы болды. 1956 жылы Янов округі қайта құрылды, ал 1960 жылдары қала жаңа зауыттар салынғандықтан өсті. Тұрғындардың саны артты, жаңа аудандар құрылды, жаңа аурухана, балабақшалар, пошта бөлімі және қалалық стадион ашылды. 1975 жылдан 1998 жылға дейін Янов Тарнобжег воеводствосына қарасты.

The history of Janów Lubelski dates back to the 12th century, when first human settlements appeared in Sandomierz Forest. Over time, the number of villages grew, and a busy merchant road was constructed from Zamość to Sandomierz. In the first half of the 17th century, local noblewoman Katarzyna Zamoyska (see: Zamoyski family) decided to found a town along the road. On July 21, 1640, King Władysław IV Vasa issued a royal privilege, agreeing to found the town of Biała with Magdeburg Rights. The coat of arms of the new town presented Saint Mary, and to build houses, the area located southwest of the Biała river was chosen. The name Janów appeared a few years later. It comes from the first name Jan (John), and commemorates Jan Zamoyski, the son of Katarzyna Zamoyska. In a similar fashion, the towns of Klemensów (now a district of Szczebrzeszyn) and Tomaszów Lubelski were named. In 1648 Janów was captured and burned by the Cossacks of Bohdan Khmelnytsky. Four years later, the population was decimated by diseases. As a result, Jan Zamoyski, who wanted to rebuild Janów, allowed the first Jewish settlers in the town (1652). In 1653, Tatars loyal to Poland came to Janów and decided to settle here as well. In 1660, Dominicans were invited to Janów, to a church and a monastery which had been funded by the Zamoyski family. The boundaries of the town were soon extended, and in the late 17th century, Janów had ca. 1,000 residents, with several artisans. After the Third Partition of Poland (1795), Janów was annexed by Austria. In 1807 it was regained by Poles and included within the short lived Polish Duchy of Warsaw, and after its dissolution, in 1815, it was transferred to Russian controlled Congress Poland. At that time it had some 2,000 residents, and in 1804, a great fire destroyed 71 houses. The number of residents declined, so the Zamoyski family decided to bring cloth makers from Silesia, who settled in a district called Sukiennia. After the November Uprising, the border between Austria and the Russian Empire was closed, which resulted in the collapse of cloth making enterprises. In the early 19th century, Russian authorities created Zamość County, with the capital in Zamość. Soon afterwards, however, Grand Duke Constantine Pavlovich of Russia demanded that Zamość should remain a militarized city (see Zamość Fortress), and civilian authorities (police, courts, criminal prison) moved between 1817 and 1827 to Janów. Due to this fact, the town quickly grew; the so called New Town was founded, and in 1820, a municipal park was opened. In 1834 Janów was divided into three parts: Stare Miasto (Old Town), Nowe Miasto (New Town), and Przedmieście Zaolszynie (The Suburb of Zaolszynie). In 1841, an Eastern Orthodox church was built for Russian troops stationed in Janów, and by the mid 19th century, the population grew to 3,500. In 1860, Janów had 2 hotels, a pharmacy, 4 inns, a school, a number of cloth making enterprises, and 12 public houses. Main streets and the market square were paved; there was a hospital (1867) and a tannery. After the January Uprising, many residents of the town and the county were sent to katorga in Siberia, and the Dominican monastery was appropriated by Russian authorities. At the beginning of the 20th century Janów had 8,000 inhabitants. During World War I, the town was the area of heavy fighting, and in 1922, after Poland had regained independence, almost half of houses burned in a fire. Janów began to grow after 1925, when additional streets were paved, 7 bridges were built, and a middle school was completed. In 1934 it had two saw mills, a mill, a brewery, and a slaughterhouse. A local power plant provided electricity, there were 339 artisans, a hospital, a senior citizen center and several civic organizations, such as Riflemen's Association. During the joint German Soviet invasion of Poland, which started World War II, in September 1939, Janów was three times bombed by the Luftwaffe, which killed 350 people and destroyed 85% of the town. The town was afterwards occupied by Germany. At least 17 Poles from the county were murdered by the Russians in the large Katyn massacre in April–May 1940, while in June 1940, the Germans carried out mass arrests of local Poles during the AB Aktion. Arrested Poles were imprisoned in Lublin, and then often deported to the Sachsenhausen and Auschwitz concentration camps, while some were murdered during large massacres of Poles committed in Rury, Lublin. Soviet and Polish troops captured Janów on July 26, 1944, and afterwards the town was restored to Poland, although with a Soviet installed communist regime, which remained in power until the Fall of Communism in the 1980s. In April 1945, units of the Home Army attacked the local prison, freeing resistance fighters from Warsaw, who were kept there. Near Janów, the Battle of Porytowe Wzgórze took place. In 1956 Janów County was re created, and in the 1960s the town grew, due to several new factories built there. The number of inhabitants grew, new districts were created, a new hospital was opened, as well as kindergartens, post office, and a municipal stadium. From 1975 to 1998, Janów belonged to Tarnobrzeg Voivodeship.

Көрікті жерлер мен мәдениет

Яновта екі жергілікті мұражай және бұрынғы Доминикан монастырының (1694–1769) орнындағы барокко стиліндегі Розарий қасиетті Мария киелі үйі орналасқан. 1818 жылға дейін салынған Тадеуш Костюшкоға арналған әлемдегі ең көне ескерткіш қалада орналасқан. Қаланың төңірегін ормандар қоршап тұр.

Ас мәзірі

Янов Любельски және оның төңірегі дәстүрлі тағамдары мен сусындарымен белгілі, олар көбінесе аймақта дәстүрлі түрде өсіріліп, өндірілетін бал, қара бидай, жарма және картоп негізінде дайындалады. Осы тағамдар мен сусындардың ішінде gryczak janowski, қара бидай балы және балды nalewka бар, олардың барлығы Польшаның Ауыл шаруашылығы және ауылдық даму министрлігі тағайындаған қорғалатын дәстүрлі аймақтық өнімдер болып табылады. Gryczak janowski – қара бидай және тары кашасы, ірімшік және қаймақпен жасалған дәстүрлі жергілікті торт. Ол ыстық немесе суық күйінде беріледі және жоғары тағамдық, емдік және диеталық құндылығы бар тағам саналады. Қара бидай балы Люблин аймағының барлық жерінде, оның ішінде Янов Любельскиде кең таралған. Магний, темір, С витамині және белокқа бай, ол көптеген ауруларды емдеу үшін қолданылады. Яновская балды nalewka (Яновтың балды nalewka-сы) – nalewka-ның жергілікті түрі, дәстүрлі поляк алкогольді сусындары. Оның спирт құрамы көлем бойынша 50% құрайды.

Экономика

Брауар Янов Любельский пиво зауыты қалада орналасқан.