Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ислам заңнамасының бір мәселесі бойынша міндетті емес пікір беруге құқылы ислам ғалымы. Ислам ғалымдары
Islamic jurist qualified to issue a nonbinding opinion on a point of Islamic law
Islamic scholars
Мұфти – ислам заңнамасының бір мәселесі бойынша міндетті емес пікір (фатва) беруге құқылы ислам ғалымы. Фатва беру ісі ифтах деп аталады. Мұфтилер мен олардың фатвалары ислам тарихы бойында маңызды рөл атқарды және қазіргі заманда жаңа қызметтерді атқаруда. Ифта практикасы Құран мен исламның алғашқы қауымдастықтарынан бастау алып, дәстүрлі құқықтық теория мен ислам заңгерлік мектептерінің (мадхабиб) қалыптасуымен дамыды. Классикалық құқықтық жүйеде мұфтилердің жеке сұрақтарға жауап ретінде берген фатвалары мұсылман халқын ислам туралы хабардар етуге, соттарға ислам заңнамасының қиын мәселелері бойынша кеңес беруге және заңды дамытуға көмектесті. Кейінірек мұфтилер діни дауларға қатысты ұстанымдарды білдірген, үкімет саясатын заңды деп мойындаған немесе халықтың наразылықтарын жеткізген қоғамдық және саяси фатвалар шығарды. Дәстүр бойынша мұфти – Құран, хадис және заң әдебиеттерін жақсы білетін, адал мінезді ғалым ретінде қарастырылды. Мұфтилер классикалық құқықтық жүйеде тәуелсіз ғалымдар болып жұмыс істеді. Ғасырлар бойы сунниттік мұфтилер мемлекеттік бюрократияға біртіндеп енгізілді, ал Ирандағы шиит заңгерлері ерте заманнан бастап тәуелсіз билікті күшейтті. Қазіргі мұсылман әлемінде кодификацияланған мемлекеттік заңдар мен батыс үлгісіндегі құқықтық білімнің таралуымен мұфтилер соттарда қолданылатын заңдарды түсіндіру және дамытудағы дәстүрлі рөлін толығымен атқармайды. Дегенмен, мұфтилер шариғаттың басқа да аспектілері, әсіресе діни рәсімдер мен күнделікті өмірге қатысты мәселелер бойынша халыққа кеңес беруді жалғастыруда. Кейбір қазіргі заманғы мұфтилер мемлекет тарапынан фатва беру үшін тағайындалады, ал басқалары діни кеңесші органдарда қызмет етеді. Тағы басқалары теледидар немесе интернет арқылы жеке сұрақтарға жауап ретінде фатва шығарады. Қазіргі заманғы қоғамдық фатвалар мұсылман әлемінде және одан тыс жерлерде пікір қақтығыстарын тудыруы мүмкін. Қазіргі заманғы ифтахтың құқықтық методологиясы көбінесе классикалық тәжірибеден өзгеше. Заманауи фатвалардың көптігі исламдық нақтылықтың көптеген мұсылмандар үшін маңызды екенін көрсетеді, бірақ мұсылман халқының мұфтилердің діни билігін мойындауын немесе олардың кеңестерін қаншалықты тыңдайтынын анықтау үшін көп зерттеу жұмыстары жасалмаған.
A mufti ('/m//ʌ//f//t//i/; مفتي , ) is an Islamic jurist qualified to issue a nonbinding opinion (fatwa) on a point of Islamic law (sharia). The act of issuing fatwas is called iftāʾ. Muftis and their fatwas played an important role throughout Islamic history, taking on new roles in the modern era. Tracing its origins to the Quran and early Islamic communities, the practice of ifta crystallized with the emergence of the traditional legal theory and schools of Islamic jurisprudence (madhahib). In the classical legal system, fatwas issued by muftis in response to private queries served to inform Muslim populations about Islam, advise courts on difficult points of Islamic law, and elaborate substantive law. In later times, muftis also issued public and political fatwas that took a stand on doctrinal controversies, legitimized government policies or articulated grievances of the population. Traditionally, a mufti was seen as a scholar of upright character who possessed a thorough knowledge of the Quran, hadith and legal literature. Muftis acted as independent scholars in the classical legal system. Over the centuries, Sunni muftis were gradually incorporated into state bureaucracies, while Shia jurists in Iran progressively asserted an autonomous authority starting from the early modern era. With the spread of codified state laws and Western style legal education in the modern Muslim world, muftis generally no longer play their traditional role of clarifying and elaborating the laws applied in courts. However, muftis have continued to advise the general public on other aspects of sharia, particularly questions regarding religious rituals and everyday life. Some modern muftis are appointed by the state to issue fatwas, while others serve on advisory religious councils. Still others issue fatwas in response to private queries on television or over the internet. Modern public fatwas have addressed and sometimes sparked controversies in the Muslim world and beyond. The legal methodology of modern ifta often diverges from pre modern practice. While the proliferation of contemporary fatwas attests to the importance of Islamic authenticity to many Muslims, little research has been done to determine to what extent the Muslim public continues to acknowledge the religious authority of muftis or heeds their advice.
Терминология
Мұфти деген сөз араб тіліндегі f t y түбірінен шыққан, оның мағыналары "жастық, жаңалық, нақтылау, түсіндіру" сияқтыларды қамтиды. Осы түбірден туындаған бірнеше ұқсас терминдер бар. Мұфти берген жауап – фәтуа деп аталады. Мұфтиден фәтуа сұраған адам – мустафти деп аталады. Фәтуа беру процесі – ифтах деп аталады. Футия термині фәтуа сұрау және беруді білдіреді.
The word mufti comes from the Arabic root f t y, whose meanings include "youth, newness, clarification, explanation." A number of related terms derive from the same root. A mufti's response is called a fatwa. The person who asks a mufti for a fatwa is known as mustafti. The act of issuing fatwas is called iftāʾ. The term futyā refers to soliciting and issuing fatwas.
Шығу тегі
Мұфтилер мен фәтваның бастауы Құраннан бастау алады. Құран мәтіні бірнеше рет ислам пайғамбары Мұхаммедке оның ізбасарларының діни және әлеуметтік амалдарға қатысты сұрақтарына қалай жауап беру керектігін көрсетеді. Осы аяттардың көптегені "Саған сұрағанда, былай де" деген сөздермен басталады. Екі жағдайда (4:127, 4:176) бұл fтy түбірінің етістік формалары арқылы білдіріледі, ол сұрау немесе салмақты жауап беруді білдіреді. Хадис әдебиетінде Құдай, Мұхаммед және сенушілер арасындағы осы үш жақты қарым-қатынас көбінесе екі жақты кеңеске ауысады, онда Мұхаммед өзінің сахабаларының сұрақтарына тікелей жауап береді. Ислам дінінің доктринасы бойынша, 632 жылы Мұхаммедтің қайтысымен Құдай адамзатқа уахи және пайғамбарлар арқылы хабар беруді тоқтатты. Сол кезде, қарқынды өсіп келе жатқан мұсылман қауымы діни басшылық алу үшін Мұхаммедтің сахабаларына – олардың арасындағы ең беделді тұлғаларға жүгінді, және олардың кейбіреулері түрлі мәселелер бойынша үкімдер шығарғаны айтылады. Сахабалардың буыны өз кезегінде Мұрагерлер буынымен (табиғун) алмастырылды. Осылайша, ислам қауымдастықтарында діни білімді тарату үшін сұрақ-жауап форматында ифта институты дамыды және ислам құқығының классикалық теориясы жетілгенде толыққанды нысанына келді. 8-шы ғасырға қарай мұфтилер ислам құқығын жазып, ислам қауымында туындаған практикалық мәселелерді шешуде оның қолданылуын түсіндіретін құқық сарапшылары ретінде танылды.
The origins of muftis and the fatwa can be traced back to the Quran. On a number of occasions, the Quranic text instructs the Islamic prophet Muhammad how to respond to questions from his followers regarding religious and social practices. Several of these verses begin with the phrase "When they ask you concerning , say " In two cases (4:127, 4:176) this is expressed with verbal forms of the root f t y, which signify asking for or giving an authoritative answer. In the hadith literature, this three way relationship between God, Muhammad, and believers, is typically replaced by a two way consultation, in which Muhammad replies directly to queries from his Companions (sahaba). According to Islamic doctrine, with Muhammad's death in 632, God ceased to communicate with mankind through revelation and prophets. At that point, the rapidly expanding Muslim community turned to Muhammad's Companions, as the most authoritative voices among them, for religious guidance, and some of them are reported to have issued pronouncements on a wide range of subjects. The generation of Companions was in turn replaced in that role by the generation of Successors (tabi'un). The institution of ifta thus developed in Islamic communities under a question and answer format for communicating religious knowledge, and took on its definitive form with development of the classical theory of Islamic law. By the 8th century CE, muftis became recognized as legal experts who elaborated Islamic law and clarified its application to practical issues arising in the Islamic community.
Мұфтидің қызметі (ифта)
Ифтаның құқықтық теориясы юриспруденция қағидаларындағы классикалық мәтіндерде қалыптасты, ал муфтилерге арналған практикалық нұсқаулар адаб әл-муфти немесе адаб әл-фәтуа (муфти этикеті / фәтуа) деп аталатын нұсқаулықтарда табылды. Муфтидің фәтуасы сұрауға жауап ретінде шығарылады. Фатвалар қарапайым «иә»/«жоқ» жауабынан бастап, кітаптай томдық трактаттарға дейін жете алады. Ықпалсыз адамнан түскен сұраққа жауап ретінде қысқа фәтуада белгілі заң ережесі айтылуы мүмкін, ал «ірі» фәтуада бұрын-соңды болмаған жағдай бойынша шешім шығарылып, оның заңдық негіздемесі толық түсіндіріледі. Муфтилерге қойылатын сұрақтар нақты жағдайларға қатысты болуы керек еді, гипотетикалық емес, және олар жалпылама тұжырымдалып, жерлер мен адамдардың есімдерін қамтамауы тиіс. Муфти сұрақта келтірілгеннен асып, жағдайды теріс бағалауға құқылы болмағандықтан, даулы мәселелерге қатысты сұрақтар көбінесе қажетті жауапты алу үшін мұқият құрастырылатын. Муфтидің сұрақты түсінуі көбінесе жергілікті әдет-ғұрыптар мен тілдік ерекшеліктерді меңгеруіне байланысты болды. Теория бойынша, егер сұрақ түсініксіз немесе шешім шығару үшін жеткілікті егжей-тегжейлі болмаса, муфти өз жауабында осы ескертулерді білдіруі керек еді. Муфтилер қиын жағдайларда басқа муфтилермен кеңесетін, бірақ бұл тәжірибе заң теориясымен көзделмеген, ол футияны білікті заңгер мен «біліктілігі жоқ» өтініш беруші арасындағы амал ретінде қарастырды. Теориялық тұрғыдан алғанда, муфти фәтуаларды ақысыз шығаруға міндетті болды. Іс жүзінде муфтилер мемлекеттік қазынадан, вақфтардан немесе жеке қайырымдылықтан қолдау алатын. Сыбайлас жемқорлыққа тыйым салынған. 11-12 ғасырларға дейін заңгерлердің көп бөлігі өздерін асырау үшін қосымша жұмыс істеді. Бұл көбінесе тері өңдеу, қолжазба көшіру немесе ұсақ сауда сияқты төменгі және орта тапқа тән кәсіптер болды.
The legal theory of the ifta was formulated in the classical texts of usul al fiqh (principles of jurisprudence), while more practical guidelines for muftis were found in manuals called adab al mufti or adab al fatwa (etiquette of the mufti/fatwa). A mufti's fatwa is issued in response to a query. Fatwas can range from a simple yes/no answer to a book length treatise. A short fatwa may state a well known point of law in response to a question from a lay person, while a "major" fatwa may give a judgment on an unprecedented case, detailing the legal reasoning behind the decision. Queries to muftis were supposed to address real and not hypothetical situations and be formulated in general terms, leaving out names of places and people. Since a mufti was not supposed to inquire into the situation beyond the information included in the query, queries regarding contentious matters were often carefully constructed to elicit the desired response. A mufti's understanding of the query commonly depended on their grasp of local customs and colloquial expressions. In theory, if the query was unclear or not sufficiently detailed for a ruling, the mufti was supposed to state these caveats in their response. Muftis often consulted another mufti on difficult cases, though this practice was not foreseen by legal theory, which saw futya as a transaction between one qualified jurist and one "unqualified" petitioner. In theory, a mufti was expected to issue fatwas free of charge. In practice, muftis commonly received support from the public treasury, public endowments or private donations. Taking of bribes was forbidden. Until the 11th or 12th century, the vast majority of jurists held other jobs to support themselves. These were generally lower and middle class professions such as tanning, manuscript copying or small trade.
Мұфтидің біліктілігі
Классикалық құқықтық теория бойынша, фәтва шығарудың негізгі алғы шарты діни білім және тақуалық болды. «Адаб әл-мұфти» нұсқаулықтарына сәйкес, муфти ересек, мұсылман, сенімді, адал мінезді, салауатты ақыл-есі бар, өткір және терең ойлы, заңгер ретінде тәрбиеленген және күнә жасамайтын болуы керек. Іс жүзінде муфтилердің беделі олардың ғылыми сарапшылығы мен тура мінезіне байланысты болды. Фәтва шығару ортағасырлық Исламдағы ең қиын жұмыстардың бірі болды және муфтилер өз заманындағы ең білімді діни ғалымдардың қатарында болды. Құқықтық теория бойынша, әр муфти өзінің тәжірибе бастауға дайын екенін анықтауы керек еді. Практикада, болашақ заңгер әдетте бір немесе бірнеше танымал ғалымдармен бірнеше жыл бойы оқып, араб тілі грамматикасы, хадис, құқық және басқа да діни ғылымдарды қамтитын оқу бағдарламасын орындады. Мұғалім оқушының фәтва шығаруға дайын екенін анықтап, оған куәлік (ижаза) берді. Исламның алғашқы ғасырларында муфти – муджатихид, яғни тәуелсіз ойлау арқылы (ижтихад) діни қайнатқыштардан тікелей құқықтық үкімдер шығара алатын, хадистердің сенімділігін бағалайтын және тиісті құқықтық әдістемелерді қолданатын немесе оларды жаңарта алатын заңгер деп есептелді. Шамамен 1200 жылдан бастап, құқықтық теоретиктер өз заманындағы муфтилердің осы қызметті атқаруға қажетті білім мен құқықтық шеберлікке ие болмауы мүмкін екенін мойындауды бастады. Сонымен қатар, заңгерлік ғылымның негізгі мәселелері бұрынғы заңгерлердің шеберлерімен шешілген деп саналды, сондықтан кейінгі муфтилерге тек өз құқықтық мектебінде (тақлид) қалыптасқан құқықтық пікірлерді ғана ұстану қажет болды. Осы кезде муфти және муджатихид ұғымдары ерекшеленді, ал құқықтық теоретиктер заңгерлерді үш немесе одан да көп құзырет деңгейіне жіктеді. Қади лауазымынан айырмашылығы, ол классикалық шариғат жүйесінде тек ерлерге ғана арналған, фәтваларды білікті әйелдер де, ерлер де шығара алатын. Іс жүзінде, фәтва шығаруға қажетті лингвистикалық және діни ғылымдар бойынша ұзақ оқу бағдарламасын аяқтаған заңгерлердің көп бөлігі ер адамдар болды. Құлдар, соқыр немесе тілсіз адамдар да теориялық тұрғыдан судья лауазымына ие бола алмады, бірақ муфти лауазымына ие болуға мүмкіндігі болды.
The basic prerequisite for issuing fatwas under the classical legal theory was religious knowledge and piety. According to the adab al mufti manuals, a mufti must be an adult, Muslim, trusted and reliable, of good character and sound mind, an alert and rigorous thinker, trained as a jurist, and not a sinner. On a practical level, the stature of muftis derived from their reputation for scholarly expertise and upright character. Issuing of fatwas was among the most demanding occupations in medieval Islam and muftis were among the best educated religious scholars of their time. According to legal theory, it was up to each mufti to decide when he was ready to practice. In practice, an aspiring jurist would normally study for several years with one or several recognized scholars, following a curriculum that included Arabic grammar, hadith, law and other religious sciences. The teacher would decide when the student was ready to issue fatwas by giving him a certificate (ijaza). During the first centuries of Islam, it was assumed that a mufti was a mujtahid, i. e., a jurist who is capable of deriving legal rulings directly from the scriptural sources through independent reasoning (ijtihad), evaluating the reliability of hadith and applying or even developing the appropriate legal methodologies. Starting from around 1200 CE, legal theorists began to accept that muftis of their time may not possess the knowledge and legal skill to perform this activity. In addition, it was felt that the major question of jurisprudence had already been addressed by master jurists of earlier times, so that later muftis only had to follow the legal opinions established within their legal school (taqlid). At that point, the notions of mufti and mujtahid became distinguished, and legal theorists classified jurists into three or more levels of competence. Unlike the post of qadi, which is reserved for men in the classical sharia system, fatwas could be issued by qualified women as well as men. In practice, the vast majority of jurists who completed the lengthy curriculum in linguistic and religious sciences required to obtain the qualification to issue fatwas were men. Slaves and persons who were blind or mute were likewise theoretically barred from the post of a judge, but not that of mufti.
Мекемелер
XI ғасырға дейін ислам заңгерлері ретінде ғылыми танымалдығы бар кез келген адам фәтва шығара алатын. Алайда, осы шамадан бастап, жеке фәтва шығарумен қатар, муфтидің мемлекеттік лауазымы пайда бола бастады. Хурасанда билеушілер жергілікті ғалымдардың басшысы – шайх әл-Исламды тағайындады, ол сонымен қатар бас муфтий болып та қызмет атқарды. Мамлюктер провинциялық астаналардың апелляциялық соттарына төрт муфтийді тағайындады, олардың әрқайсысы төрт суннит мәзһабының бірін өкілдік етті. Османдықтар муфтилерді иерархиялық бюрократияға ұйымдастырды, оның төбесінде империяның бас муфтиі – шайх әл-Ислам тұрды. Османдық шайх әл-Ислам (түрікше: şeyhülislam) ең ықпалды мемлекеттік лауазымдардың біріне ие болды. Осман муфтилеріне жолданған сауалдарды хатшылар қарап, фәтва шығару процесін жеңілдету үшін қайта жазды. Моғолстан мен Сафави Иранында бас муфтидің атағы – садр болды. Исламның алғашқы ғасырларында муфтилер бейресми оқу үйірмелерінде білім алды, бірақ XI-XII ғасырлардан бастап билеуші элиталар улемалардың (діни ғалымдардың) қолдауын және ынтымақтастығын қамтамасыз ету үшін медреселер деп аталатын жоғары діни оқу орындарын құруға кірісті. Көбінесе ислам құқығын оқытуға бағытталған медреселер ислам әлемінде тез көбейіп, ислам білімін қалалық орталықтардан тысқары таратуға және түрлі ислам қауымдастықтарын ортақ мәдени жобаға біріктіруге көмектесті. Кейбір мемлекеттерде, мысалы, мұсылмандық Испанияда муфтилер соттарға кеңесшілер ретінде тағайындалды. Мұсылмандық Испанияда заңгерлер де билеушіге кеңес беретін шураға (кеңеске) қатысты. Мұфтилер нарық инспекторлары сияқты басқа да мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды.
Before the 11th century CE, anyone who possessed scholarly recognition as an Islamic jurist could issue fatwas. Starting around that time, however, the public office of mufti began to appear alongside the private issuing of fatwas. In Khurasan, the rulers appointed a head of the local ulama, called shaykh al Islam, who also functioned as the chief mufti. The Mamluks appointed four muftis, one for each of the four Sunni madhhabs, to the appeals courts of provincial capitals. The Ottomans organized muftis into a hierarchical bureaucracy with a chief mufti of the empire called shaykh al islam at the top. The Ottoman shaykh al Islam (Turkish: şeyhülislam), was among the most powerful state officials. Scribes reviewed queries directed to Ottoman muftis and rewrote them to facilitate issuing of fatwas. In Mughal India and Safavid Iran the chief mufti had the title of sadr. For the first few centuries of Islam, muftis were educated in informal study circles, but beginning in the 11th and 12th centuries, the ruling elites began to establish institutions of higher religious learning known as madrasas in an effort to secure support and cooperation of the ulema (religious scholars). Madrasas, which were primarily devoted to the study of law, soon multiplied throughout the Islamic world, helping to spread Islamic learning beyond urban centers and to unite diverse Islamic communities in a shared cultural project. In some states, such as Muslim Spain, muftis were assigned to courts in advisory roles. In Muslim Spain jurists also sat on a shura (council) advising the ruler. Muftis were additionally appointed to other public functions, such as market inspectors.
Шиит исламда
Мұфтият қызметі көптеген сүнни мұсылман елдерінде мемлекеттік бюрократияға біртіндеп сіңірілгенмен, шиит дінінің Ирандағы қазіргі заманның басындағы даму жолы басқаша болды. Сафавилер билігі тұсында тәуелсіз ислам ғалымдары (муджтахидтер) жасырын имамды өкілдік ету құқығын алды. 18 ғасырда он екі шииттер арасында кең таралған және Қажар әулеті кезінде үстемдік құрған усули доктринасы бойынша муджтахидтер имамның орынбасарлары ретінде бірлесіп әрекет ететінін мәлімдеді. Осы доктринаға сәйкес, барлық мұсылмандар жоғары дәрежелі, тірі муджтахидке, яғни "маржа' әл-тақлид" атағын иеленген адамға еліктеуі керек, оның фәтуалары сүнни исламындағы фәтуалардан өзгеше, міндетті болып есептеледі. Осылайша, сүнни муфтилерден айырмашылығы, шиит муджтахидтері мемлекеттен тәуелсіздікке қадам-қадам жетті.
While the office of the mufti was gradually subsumed into the state bureaucracy in much of the Sunni Muslim world, Shia religious establishment followed a different path in Iran starting from the early modern era. During Safavid rule, independent Islamic jurists (mujtahids) claimed the authority to represent the hidden imam. Under the usuli doctrine that prevailed among Twelver Shias in the 18th century and under the Qajar dynasty, the mujtahids further claimed to act collectively as deputies of the imam. According to this doctrine, all Muslims are supposed to follow a high ranking living mujtahid bearing the title of marja' al taqlid, whose fatwas are considered binding, unlike fatwas in Sunni Islam. Thus, in contrast to Sunni muftis, Shia mujtahids gradually achieved increasing independence from the state.
Қоғамдық және саяси фәтвалар
Фатвалардың көпшілігі жеке адамға немесе судьяға берілсе, кейбір қоғамдық немесе саяси сипаттағы фатвалар діни заңдылықты нығайту, діни таластар, саяси сын-ескеру немесе саяси жұмылдыруда маңызды рөл атқарды. Мұфтилер ислам тарихы барысында үкіметтік бюрократияға бірте-бірте енгізілгендіктен, олардан үкімет саясатын қолдау күтілді. Осман сұлтандары бас муфтиден әкімшілік және әскери жобалар үшін, соның ішінде Мамлюк Мысыры мен Сафави Иранына қарсы джихадты бекітетін фетваларды жиі сұрады. Осман бас муфтиінің фетвалары билеушілер тарапынан шариғаттан тыс қабылданған қаржы және қылмыстық заңдар, діни емес кітаптарды басып шығару (1727) және вакцинация (1845) сияқты жаңа әлеуметтік және экономикалық тәжірибелерді заңды ету үшін де қолданылды. Кей уақыттарда муфтилер билеушіге тәуелсіз ықпал етіп, бірнеше Осман және Марокко сұлтандары фетва арқылы тақтан түсірілді. Мысалы, Осман сұлтаны V Мурадтың ақыл-есінің дұрыс болмауы себеп болды. Сонымен қатар, қоғамдық фетвалар діни мәселелерді талқылау үшін пайдаланылды, ал кейбір жағдайларда өздерін мұсылман деп жариялаған белгілі бір топтар немесе жеке тұлғаларды ислам қауымынан шығару туралы (такфир деп аталатын амал) жарияланды. Саяси және ғылыми салалардағы әртүрлі мемлекеттер, дін ағымдары немесе білім орталықтары арасындағы діни даулар қарама-қарсы фетвалармен бірге жүрді. Мұфтилер судьялар мен мемлекеттік қызметкерлердің ықпалына қарсы да күресті. Халықтың наразылықтары мен заңды құқықтарын білдіру арқылы қоғамдық фетвалар көбінесе жауап бермейтін сот жүйесін істің өтелуіне итермеледі.
While most fatwas were delivered to an individual or a judge, some fatwas that were public or political in nature played an important role in religious legitimation, doctrinal disputes, political criticism, or political mobilization. As muftis were progressively incorporated into government bureaucracies in the course of Islamic history, they were often expected to support government policies. Ottoman sultans regularly sought fatwas from the chief mufti for administrative and military initiatives, including fatwas sanctioning jihad against Mamluk Egypt and Safavid Iran. Fatwas by the Ottoman chief mufti were also solicited by the rulers to legitimize new social and economic practices, such as financial and penal laws enacted outside of sharia, printing of nonreligious books (1727) and vaccination (1845). At other times muftis wielded their influence independently of the ruler, and several Ottoman and Moroccan sultans were deposed by a fatwa. This happened, for example, to the Ottoman sultan Murad V on the grounds of his insanity. Public fatwas were also used to dispute doctrinal matters, and in some case to proclaim that certain groups or individuals who professed to be Muslim were to be excluded from the Islamic community (a practice known as takfir). In both political and scholarly sphere, doctrinal controversies between different states, denominations or centers of learning were accompanied by dueling fatwas. Muftis also acted to counteract the influence of judges and secular functionaries. By articulating grievances and legal rights of the population, public fatwas often prompted an otherwise unresponsive court system to provide redress.
Қазіргі заманғы мекемелер
Еуропалық отаршылдық билік кезінде дар әл-ифта институты бірқатар медреселерде (заң колледждері) фетвалар берудің орталықтандырылған орны ретінде құрылды, және бұл ұйымдар жалпы халық үшін діни нұсқаулар ретінде тәуелсіз муфтилерді едәуір дәрежеде ығыстырды. Тәуелсіздік алғаннан кейін көптеген мұсылман мемлекеттері фетвалар берумен айналысатын ұлттық ұйымдар құрды. Мысырлық Дар әл-Ифта, 1895 жылы құрылған, үкімет пен жеке сауалдарға жауап ретінде шығарылған фетвалар арқылы исламның ұлттық көрінісін қалыптастыруға қызмет етті. Мұсылман көпшілігін құрайтын елдердің ұлттық үкіметтері діни мәселелерде үкіметке кеңес беру және фетвалар шығару үшін жоғары діни ғалымдар кеңестерін де құрды. Бұл кеңестер әдетте әділет министрлігіне қарағанда, діни істер министрлігінің құрамына кіреді, ол атқарушы билікке қатысты көбірек бейімділік танытуы мүмкін. Бұрынғы бас муфтилер дәстүрлі заңгерлікті қолданатын муфтилер мен судьялардың иерархиясын қадағаласа, қазіргі заманғы мемлекеттердің көпшілігі еуропалық үлгідегі заң кодекстерін қабылдады және дәстүрлі сот процедураларын немесе дәстүрлі білім алған судьяларды қолданбайды. Мемлекеттік муфтилер, әдетте, өз елінің мемлекеттік заңдарына үйлесетін исламның көзқарасын насихаттайды. Кейбір ерте теориялықтар муфтилердің теология сияқты белгілі бір тақырыптар бойынша сұрақтарға жауап бермеуі керек деп мәлімдегенімен, муфтилер іс жүзінде кең ауқымды мәселелер бойынша сауалдарды қарастырды. Бұл тенденция қазіргі заманда да жалғасуда, ал қазіргі заманғы мемлекеттік тағайындалған муфтилер мен ифта институттары саяси қақтығыстар, ислам қаржысы және медициналық этика сияқты әртүрлі мәселелер бойынша үкіметтік және жеке сауалдарға жауап береді, соның нәтижесінде ұлттық исламдық үлгіні қалыптастыруға үлес қосады. Қазіргі заманғы муфтилер іжтихад процесіне көбірек жүгінеді, яғни бұрынғы заңгерлердің пікірлеріне сәйкес келмей, тәуелсіз талдау негізінде заңдық шешімдер қабылдайды. Бұрын муфтилер белгілі бір заң мектебіне (мәзһабқа) байланысты болса, 20 ғасырда көптеген муфтилер дәстүрлі заң мектептерінен интеллектуалдық тәуелсіздіктерін жариялауды бастады. Қазіргі заманғы бұқаралық ақпарат құралдары ифтаға кооперативтік формаларды жеңілдетті. Муфтилер желісі көбінесе фетва сайттарымен жұмыс істейді, сондықтан сауалдар желідегі муфтилер арасында таратылады, олар әлі де жеке заңгерлер ретінде әрекет етеді. Басқа жағдайларда, әртүрлі ұлттардың, заң мектептерінің және кейде тіпті ағымдардың (сүнниттер мен шииттер) ислам заңгерлері бірлесіп фетва шығаруға келіседі, бұл жеке фетваларға қарағанда көпшілікке үлкен құрмет пен беделділік әкеледі деп күтіледі. Ұжымдық фетва (кейде ijtihād jamāʿī, "ұжымдық заңдық түсіндіру" деп аталады) – бұл жаңа тарихи құбылыс, ол исламдық қаржы институттарының кеңестерінде және халықаралық фетва кеңестерінде кездеседі. Ислам заңдарын түсіндірудегі дауларды шешуге арналған халықаралық исламдық билік жоқ. Халықаралық исламдық фиқһ академиясы Ислам ынтымақтастық ұйымы тарапынан құрылды, бірақ оның заңдық пікірлері міндетті емес.
Under European colonial rule, the institution of dar al ifta was established in a number of madrasas (law colleges) as a centralized place for issuing of fatwas, and these organizations to a considerable extent replaced independent muftis as religious guides for the general population. Following independence, most Muslim states established national organizations devoted to issuing fatwas. One example is the Egyptian Dar al Ifta, founded in 1895, which has served to articulate a national vision of Islam through fatwas issued in response to government and private queries. National governments in Muslim majority countries also instituted councils of senior religious scholars to advise the government on religious matters and issue fatwas. These councils generally form part of the ministry for religious affairs, rather than the justice department, which may have a more assertive attitude toward the executive branch. While chief muftis of earlier times oversaw a hierarchy of muftis and judges applying traditional jurisprudence, most modern states have adopted European influenced legal codes and no longer employ traditional judicial procedures or traditionally trained judges. State muftis generally promote a vision of Islam that is compatible with state law of their country. Although some early theorists argued that muftis should not respond to questions on certain subjects, such as theology, muftis have in practice handled queries relating to a wide range of subjects. This trend continued in modern times, and contemporary state appointed muftis and institutions for ifta respond to government and private queries on varied issues, including political conflicts, Islamic finance, and medical ethics, contributing to shaping a national Islamic identity. Muftis in modern times have increasingly relied on the process of ijtihad, i. e. deriving legal rulings based on an independent analysis rather than conformity with the opinions of earlier legal authorities (taqlid). While in the past muftis were associated with a particular school of law (madhhab), in the 20th century many muftis began to assert their intellectual independence from traditional schools of jurisprudence. Modern media have facilitated cooperative forms to ifta. Networks of muftis are commonly engaged by fatwa websites, so that queries are distributed among the muftis in the network, who still act as individual jurisconsults. In other cases, Islamic jurists of different nationalities, schools of law, and sometimes even denominations (Sunni and Shia), coordinate to issue a joint fatwa, which is expected to command greater authority with the public than individual fatwas. The collective fatwa (sometimes called ijtihād jamāʿī, "collective legal interpretation") is a new historical development, and it is found in such settings as boards of Islamic financial institutions and international fatwa councils. There exists no international Islamic authority to settle differences in interpretation of Islamic law. An International Islamic Fiqh Academy was created by the Organisation of Islamic Cooperation, but its legal opinions are not binding.
Саясаттағы рөлі
Қазіргі заманда "фәтуа соғыстары" мұсылман әлеміндегі саяси дауларды көрсетіп келді, отаршылдыққа қарсы күрестен бастап 1990 жылдардағы Перс шығанағы соғысына дейін. Осы кезеңде кейбір елдердің муфтилері АҚШ бастаған коалициямен ынтымақтастықты қолдаған фәтуалар шығарды, ал басқа елдердің муфтилері АҚШ және оның одақтастарына қарсы Ирактың джихадқа шақыруын қолдады. Батыс колониализм дәуірінде кейбір муфтилер шетелдік үстемдікке қарсы халықтық қарсылықты ұйымдастыру үшін фәтуалар шығарды, ал кейбіреулері колониялық биліктің ыңғайласу саясатын қолдайтын фәтуалар шығаруға мәжбүр болды. Муфтилер отаршылдық дәуірінде де көптеген саяси процестерге араласты. Мысалы, 1904 жылы марокколық ғалымдардың фәтуасы мемлекеттік қызметке алынған еуропалық сарапшыларды жұмыстан босатуға себеп болды, ал 1907 жылы тағы бір марокколық фәтуа француз агрессиясына қарсы мемлекетті қорғамағаны үшін сұлтанды тақтан түсіруге жеткізді. 1891 жылы ирандық муджахид Мирза Ширазидің темекіге қарсы фәтуасы, британдық темекі монополиясы сақталғанша темекі татуға тыйым салды және мақсатына жетті. Қазіргі замандағы кейбір муфтилер, мысалы, 20-ғасырдың ортасында Ливан Республикасының муфтиясы және Оман Сұлтандығының бас муфтиясы маңызды саяси лидерлер болды. Иранда аятолла Хомейни жарлықтар мен фәтуаларды Ислам революциясы кеңесі және Иран Парламенті сияқты бірқатар институттарды құру және заңды ету үшін пайдаланды. Хомейнидің ең көп таралған фәтуасы – Салман Рушдидің "Сыған аяттары" романы үшін оған өлім жазасын тағайындаған жарлық болды. Көптеген радикалды және реформалық қозғалыстар қазіргі уақытта муфтидің дәстүрлі талаптарына сай келмейтін адамдар шығарған фәтуаларды таратуда. Мысалы, 1998 жылы Осама бен Ладен және оның төрт серігі "яһудилер мен крестшілерге қарсы джихад" жариялап, американ азаматтарын өлтіруге шақырды. Оның мазмұнын айыптаудан басқа, көптеген ислам заңгерлері бен Ладеннің фәтуа шығаруға немесе джихад жариялауға құқығы жоқ екенін мәлімдеді. Амман хабары – 2005 жылы Иорданияда 200-ге жуық көрнекті ислам заңгерлері қол қойған мәлімдеме. Ол джихадистік топтардың мұсылман көпшілігін құрайтын елдердің билеушілеріне қарсы джихадты ақтау үшін тақфирді (адастауды) кеңінен қолдануына қарсы "қарсы фәтуа" ретінде қызмет етті. Амман хабары ислам құқығының сегіз заңды мектебін мойындап, оларға қарсы еректен шығу туралы жариялауға тыйым салды. Сондай-ақ, мәлімдемеде фәтуаларды тек тиісті білім алған муфтилер ғана шығара алатыны, осылайша талап етілетін біліктілігі жоқ радикалдардың фәтуаларын заңсыз деп жариялауға тырысқаны айтылды. Біліктілігі жоқ немесе ерекше адамдардың муфти ретінде шығарған қате және кейде абсурдты фәтуалар ифтаның қазіргі заманғы практикасындағы "қаостың" туындауына себеп болды.
In the modern era, public "fatwa wars" have reflected political controversies in the Muslim world, from anti colonial struggles to the Gulf War of the 1990s, when muftis in some countries issued fatwas supporting collaboration with the US led coalition, while muftis from other countries endorsed the Iraqi call for jihad against the US and its collaborators. During the era of Western colonialism, some muftis issued fatwas seeking to mobilize popular resistance to foreign domination, while others were induced by colonial authorities to issue fatwas supporting accommodation with colonial rule. Muftis also intervened in the political process on many other occasions during the colonial era. For example, in 1904 a fatwa by Moroccan ulema achieved the dismissal of European experts hired by the state, while in 1907 another Moroccan fatwa succeeded in deposing the sultan for failing to defend the state against French aggression. The 1891 tobacco protest fatwa by the Iranian mujtahid Mirza Shirazi, which prohibited smoking as long as the British tobacco monopoly was in effect, also achieved its goals. Some muftis in the modern era, like the mufti of the Lebanese republic in the mid 20th century and the Grand Mufti of the Sultanate of Oman, were important political leaders. In Iran, Ayatollah Khomeini used proclamations and fatwas to introduce and legitimize a number of institutions, including the Council of the Islamic Revolution and the Iranian Parliament. Khomeini's most publicized fatwa was the proclamation condemning Salman Rushdie to death for his novel The Satanic Verses. Many militant and reform movements in modern times have disseminated fatwas issued by individuals who do not possess the qualifications traditionally required of a mufti. A famous example is the fatwa issued in 1998 by Osama bin Laden and four of his associates, proclaiming "jihad against Jews and Crusaders" and calling for killing of American civilians. In addition to denouncing its content, many Islamic jurists stressed that bin Laden was not qualified to either issue a fatwa or declare a jihad. The Amman Message was a statement, signed in 2005 in Jordan by nearly 200 prominent Islamic jurists, which served as a "counter fatwa" against a widespread use of takfir (excommunication) by jihadist groups to justify jihad against rulers of Muslim majority countries. The Amman Message recognized eight legitimate schools of Islamic law and prohibited declarations of apostasy against them. The statement also asserted that fatwas can be issued only by properly trained muftis, thereby seeking to delegitimize fatwas issued by militants who lack the requisite qualifications. Erroneous and sometimes bizarre fatwas issued by unqualified or eccentric individuals acting as muftis has at times given rise to complaints about a "chaos" in the modern practice of ifta.
Қоғамдағы рөлі
Баспа өнімдерінің жетістіктері мен интернеттің пайда болуы қазіргі қоғамда муфтилердің атқаратын рөлін өзгертті. Көне заманда жеке сұрақтарға жауап ретінде шығарылған көптеген фәтвалар сұраған адамға ғана оқылған. 20 ғасырдың басында салафи реформашысы, шафии мазхабының ғалымы Рашид Рида Каирдегі «Аль-Манар» журналының фәтва бөлімінде мұсылман әлемінен әртүрлі әлеуметтік және саяси тақырыптар бойынша мыңдаған сұрақтарға жауап берді. 20 ғасырдың соңында Мысырдың Бас муфтияты Сейид Тантауи пайыздық банктік қызметке рұқсат беретін фәтва шығарғанда, бұл шешім Мысыр баспасөзінде діни ғалымдар мен қарапайым зиялылар тарапынан қызу талқыланды. Интернет дәуірінде дүние жүзіндегі оқырмандарға фәтва ұсынатын көптеген сайттар пайда болды. Мысалы, IslamOnline муфтилердің өмірбаяндық мәліметтерімен бірге «тікелей фәтва» сессияларының архивін жариялайды, олардың саны 2007 жылға қарай мыңға жуықтап қалды. Радио және спутниктік телеарналардағы хабарларда фәтвалар жариялайтын муфтилермен бірге бұл сайттар қазіргі заманғы ифтаның жаңа формаларының қалыптасуына үлкен үлес қосты. Көне заманғы фәтвалардың қысқалығына немесе техникалық сипатына қарағанда, қазіргі заманғы бұқаралық ақпарат құралдары арқылы жеткізілетін фәтвалар көбінесе кеңірек таралып, көпшілікке түсінікті болуға тырысады. Қазіргі заманда сотта муфтилердің ықпалы төмендегендіктен, діни ғұрыптарға қатысты фәтвалардың үлесі артып, Құранның тәпсірлемесі, дін және суфизм сияқты таза діни салаларда одан да кеңейді. Қазіргі муфтилер сақтандыру, жыныс алмастыру операциялары, Айды зерттеу және сыра ішу сияқты алуан түрлі мәселелер бойынша фәтвалар шығарады. Жеке өмірде кейбір муфтилер әлеуметтік жұмыскерлерге ұқсап, күнделікті өмірде кездесетін түрлі жеке мәселелер бойынша кеңес береді. Қазіргі әлемде шығарылған фәтвалардың көп саны көптеген мұсылмандар үшін исламның салимиетінің маңыздылығын көрсетеді. Дегенмен, мұсылмандар муфтилердің билігін қаншалықты мойындайтынын және олардың үкімдеріне қаншалықты құлақ есетінін көрсететін зерттеулер жеткіліксіз.
Advances in print media and the rise of the internet have changed the role played by muftis in modern society. In the pre modern era, most fatwas issued in response to private queries were read only by the petitioner. Early in the 20th century, the Salafi reformist Shafi'i jurist Rashid Rida responded to thousands of queries from around the Muslim world on a variety of social and political topics in the regular fatwa section of his Cairo based journal Al Manar. In the late 20th century, when the Grand Mufti of Egypt Sayyid Tantawy issued a fatwa allowing interest banking, the ruling was vigorously debated in the Egyptian press by both religious scholars and lay intellectuals. In the internet age, a large number of websites have appeared offering fatwas to readers around the world. For example, IslamOnline publishes an archive of "live fatwa" sessions, whose number approached a thousand by 2007, along with biographies of the muftis. Together muftis who issue call in fatwas during radio shows and satellite television programs, these sites have contributed to the rise of new forms of contemporary ifta. Unlike the concise or technical pre modern fatwas, fatwas delivered through modern mass media often seek to be more expansive and accessible to the wide public. As the influence of muftis in the courtroom has declined in modern times, there has been a relative increase in the proportion of fatwas dealing with rituals and further expansion in purely religious areas like Quranic exegesis, creed, and Sufism. Modern muftis issue fatwas on topics as diverse as insurance, sex change operations, Moon exploration, and beer drinking. In the private sphere, some muftis have begun to resemble social workers, giving advice on various personal issues encountered in everyday life. The vast amount of fatwas produced in the modern world attests to the importance of Islamic authenticity to many Muslims. However, there is little research available to indicate to what extent Muslims acknowledge the authority of muftis and heed their rulings in real life.