Кіріспе

Мұхаммед пайғамбардың қағидалары мен үйретулерінің жинағы (‎/h//æ//d//ɪ//θ/ немесе /h//ɑː/'/d//iː//θ/; حديث, ; көпше түрі: аḥādīth, أحاديث, DIN, ,) немесе Асар (أثر, DIN, ) – көптеген мұсылмандар мен исламдық ой-пікір мектептерінің пікірінше, Мұхаммед пайғамбардың сөздерінің, амалдарының және келісімінің тізбектелген баяндамалары. Яғни, хадистер Мұхаммед пайғамбардың айтқандары мен істегендері туралы хабарлар (ауызша дәстүрді қараңыз). Хадис – араб тілінде хабар немесе оқиға туралы айту. Көптеген адамдар үшін хадистің құқығы діни және рухани нұсқаулардың көзі – Сүннет болып табылады, ол Құраннан кейін екінші орында тұрады (мұсылмандар Құранды Алланың Мұхаммед пайғамбарға білдірген сөзі деп санайды). Құранда заңға қатысты аяттардың саны салыстырмалы түрде аз болғандықтан, көптеген адамдар хадистерді діни міндеттердің егжей-тегжейлі мәселелерінен (мысалы, ғұсыл немесе вуду, намазға дайындалу шаралары), салауат айтудың дұрыс формаларынан және құлдарға мейірімділікпен қараудың маңыздылығынан нұсқау беру үшін маңызды деп санайды. Осылайша, көптеген адамдар үшін Шариғат ережелерінің басым бөлігі Құраннан емес, хадистерден алынған. Сунни ислам ғалымдарының пікірінше, хадис терминіне Мұхаммед пайғамбардың сөздері, кеңестері, амалдары және оның сахабаларының (серіктерінің) іс-әрекеттері де кіруі мүмкін. Шиит исламда хадис – Сүннеттің, Мұхаммед пайғамбар мен оның отбасы – Әһл әл-Байттың (Он екі имам және Мұхаммед пайғамбардың қызы Фатима) сөздері мен амалдарының көрінісі. Құраннан айырмашылығы, барлық мұсылмандар хадистердің (немесе кемінде барлық хадистердің) құдайлық уахи (жіберілген сөз) екеніне сене бермейді. Хадистердің әртүрлі жинақтары ислам дінінің түрлі салаларын ажыратуға мүмкіндік береді. Кейбір мұсылмандар исламдық нұсқаулар тек Құранға негізделуі керек деп санайды, сондықтан хадистердің құқығын жоққа шығарады; ал кейбіреулері көптеген хадистердің 8 және 9 ғасырларда жасалған, жалған айғақтар екенін және Мұхаммед пайғамбарға дұрыс емес жатқызылғанын мәлімдейді. Тарихи тұрғыдан алғанда, Харижиттердің кейбір топтары да хадистерді қабылдамады, ал Мутазилиттер хадистерді ислам заңдарының негізі ретінде қабылдамады, бірақ Сүннет пен Ижманы қабылдады. Кейбір хадистерде күмәнді және тіпті қайшылықты мәлімдемелер болғандықтан, хадистердің дұрыстығын тексеру исламда маңызды зерттеу саласына айналды. Классикалық түрінде хадис екі бөліктен тұрады: баяндаушылар тізбегі (исанд) және баяндаманың негізгі мәтіні (матн). Дегенмен, әртүрлі топтар мен ғалымдар хадисті әртүрлі жіктеуі мүмкін.

Этимология

Араб тілінде АЛА (حديث) сөзі "хабар", "баян" немесе "әңгіме" деген мағынаны білдіреді. Оның араб тіліндегі көпше түрі - ALA (أحاديث). Хадис – сонымен қатар, адамның айтқан сөзін де білдіреді.

Анықтама

Ислам терминологиясында Хуан Кампоның айтуынша, хадис термині Мұхаммедтің сөздеріне немесе іс-әрекеттеріне, не оның қатысуымен айтылған немесе жасалған нәрсеге келісімін білдіруіне немесе сынға алуына қатысты хабарларды білдіреді. Классикалық хадис сарабы Ибн Хажар әл-Асқалани хадистің діни дәстүрдегі мағынасы – Мұхаммедке жатқызылатын, бірақ Құранда кездеспейтін нәрсе екенін айтады. Ғалым Патриция Крон хадистің анықтамасында Мұхаммедтен басқа адамдардың хабарларын да қамтиды: «бірнеше таратушылар тізбегімен алдын ала баяндалған, көбінесе бір-екі жолдан тұратын қысқаша хабарлар, мысалы, пайғамбардың сахабасы немесе Мұхаммедтің өзінің белгілі бір жағдайда айтқандары немесе істегендері». Бірақ ол «қазіргі кезде хадис термині көбінесе Мұхаммедтің өзінен жеткен хадистерді білдіреді» деп қосады. Ал шииттік исламның Әһлул-Байт цифрлық кітапхана жобасы бойынша, «Құранда нақты айтылмағанда немесе мұсылман мектептері келіскен хадис болмағанда, шииттер пайғамбардың сүннетін анықтау үшін Әһлул-Байтқа (Мұхаммедтің отбасына) жүгінеді» – яғни хадис Мұхаммедтің «дәстүрлерімен» ғана шектелсе, шииттік сүнна Әһлул-Байттың, атап айтқанда шииттік исламның имамдарының сөздеріне және басқаларына сүйенеді.

Айырмашылығы

Сунна сөзі Мұхаммедтің немесе ертедегі мұсылман қауымының нормативтік әдет-ғұрыптарын сипаттау үшін де қолданылады. Басқа бір дереккөз (Жозеф А. Ислам) оларды былай ажыратады: «Хадис» – Пайғамбардың немесе оның үйретулерінің ауызша жеткізілімі, ал «Сүнна» (әдеби мағынасында: өмір салты, мінез-құлық немесе үлгі) – белгілі бір қоғамның немесе халықтың кең таралған әдет-ғұрыптарын білдіреді. «Сүнна» – бұл бір қауымның ұрпақтан ұрпаққа ұжымдық түрде беріліп келе жатқан амал, ал хадис – көбінесе бастаудан көп ғасырлар кейін жинаған кейінгі жинақтаушылардың баяндамалары. Хадисте қамтылған амал Сүнна ретінде қарастырылуы мүмкін, бірақ Сүннаның оны қолдайтын хадис болуы міндетті емес. Кейбір дереккөздер (Халид Абу Эль-Фадл) хадисті тек ауызша баяндаумен шектейді, ал Мұхаммедтің іс-әрекеттері мен оның сахабалары туралы мәліметтер Сүннаның құрамына кіреді, бірақ хадис емес.

Хадистер жинағы

Қазіргі кезде қолданылатын хадис әдебиеті Мұхаммедтің өлімінен кейін тараған ауызша хабарларға негізделген. Құраннан өзгеше, хадис Мұхаммедтің өмір кезеңінде немесе оның өлімінен кейін дереу жазылмаған. Хадистер ауызша бағаланып, жазбаға түсіріліп, Мұхаммедтің өмір сүрген жерінен 1000 км-ден астам қашықтықта, Рашид халифаты дәуірі аяқталғаннан кейін, Мұхаммедтің өлімінен кейінгі ұрпақтарда, 8 және 9 ғасырларда ірі жинақтарда топтастырылды. Құран аяттарынан «мыңдаған есе» көп хадис, ислам нанымдарының «негізгі» бөлігін (Құранды) қоршаған қабаттарға теңеуге болады. Жақсы белгілі, кеңінен қабылданған хадистер ішкі тар қабатты құрайды, ал қабаттар сыртқа қарай созыла берген сайын хадистің сенімділігі төмендеп, қабылдануы азаяды. Хадис сонымен қатар мұсылмандар үшін Құранда айтылған, бірақ түсіндірілмеген мәселелерді түсінудің маңызды құралы, сондай-ақ тафсирдің (Құранға жазылған түсіндірмелердің) көзі саналады. Исламдық тәжірибе мен нанымның бүгінде берік орныққан деп есептелетін маңызды элементтерінің кейбіреулері Құранда есімдері жоқ, бірақ хадистерде кездеседі. Шабуыл жасағандар Ханафи фикһінің дәстүршіл бағытының жақтастары болды, олар ритуалдық намаз кезінде қолды бір рет көтеру керек деп ұстады, ал Валиулла намаз оқығанда қолды бірнеше рет құлаққа дейін көтеруді анық көрсететін нақты хадистерді фикһ мектептері елемегенін айтты. Ал Құранды ұстанатындар, егер Құранда қандай да бір мәселе туралы айтылмаса, онда Алла оның егжей-тегжейін маңызды деп санамағанын, сондай-ақ кейбір хадистер Құранға қайшы келіп, олардың бұрмалаушылық көзі екенін дәлелдейді, Құранды толықтырмайды.

Пайғамбарлық емес хадис

Жозеф Шахт Мұхаммедтің хадисін келтіреді, ол ислам құқығында Мұхаммедтің сахабаларын діни авторитет ретінде сілтеме жасауды негіздеу үшін қолданылады – «Менің сахабаларым – жұлдыздар сияқты». Шахттың (және басқа да ғалымдардың) пікірінше, Мұхаммедтің қайтысынан кейінгі алғашқы буындарда сахабалардың («Мұхаммедтің серіктері») және тәбиғиндердің («сахабалардың ізбасарлары») хадистерін қолдану «қалыпты жағдай» болса, мұсылмандардың Мұхаммедтің өзінің хадистерін қолдануы «сирек кездесетін жағдай» болған. Бұл «сахабалар мен басқалардың дәстүрлерін толыққанды назардан тыс қалдыруға» әкелді. Хадис жинақтары кейде Мұхаммедтің хадистерін басқалардың хабарларымен араластырады. Имам Маликтың «Муваттасы» әдетте «хадистердің ең ерте жазба жинағы» деп сипатталса да, Мұхаммедтің сөздері «сахабалардың сөздерімен үйлестірілген» (бір басылым бойынша, 822 хадис Мұхаммедтен, ал 898 – басқалардан). Абдул Хади әл-Фадлидің «Хадис кіріспесі» кітабында Әли кітабы «Ахл аль-Байттың (Мұхаммедтің отбасы) Пайғамбардың өкілеттігімен жазылған алғашқы хадис кітабы» деп аталады. Дегенмен, Мұхаммедтің амалдары, сөздері немесе мақұлдауы «марфу хадис» деп, ал сахабалардың амалдары «мауқуф (موقوف) хадис» деп, тәбиғиндердің амалдары «мақтуъ (مقطوع) хадис» деп аталады.

Әсері

Хадис тафсирге (Құранға түсініктеме) терең және даулы әсер етті. Құранның ең ерте белгілі түсіндірмесі – Тафсир ибн Аббас, және оның сахаба Ибн Аббасқа жатқызылуы мүмкін. Хадис шариғаттың (ислам дәстүрінің бір бөлігін құрайтын діни заң жүйесі) және фиқһтың (ислам құқық ғылымы) негізін қалады. Хадис исламда бір ғана фиқһ жүйесінің болмауына, оның орнына параллель жүйелер жиынтығының болуына себепкер болды. Бүгінде қолжетімді ерте ислам тарихының көп бөлігі де хадисқа негізделген, бірақ ол бастапқы дереккөздердің жетіспеуі және қолдағы екіншілік дереккөздердегі ішкі қайшылықтар үшін сыналып келді. Американдық суннит ғалымы Джонатан А.К. Браун хадисті ислам өркениетінің "тірегі" деп атады.