Кіріспе

Исламдық діни зерттеулерде хадистердің сенімділігін анықтау үшін, сенімді және сенімсіз хадистерді ажырату мақсатында хадистердің баяндаушылары бағаланады. Биографиялық бағалау (عِلْمُ الرِّجال; сөзбе-сөз "Адамдар туралы білім", бірақ көбінесе Баяндаушылар ғылымы ретінде түсініледі) – хадистер терминологиясы аясындағы исламдық діни зерттеулердің бір саласы. Оның мақсаты – тарихи және діни білімді пайдаланып, баяндаушылардың сенімділігін анықтап, сахих хадистерді сенімсіз хадистерден ажырату. Бұл, баяндаушыларды сынау және олардың сенімділігін растау (әл-Жарх уә әт-Тағдил) деп аталатын мәселеге ұқсас. Әл-Суюти «Тадриб әл-Рави» кітабындағы «Сенімді, дұрыс баяндаушыларды және әлсіз, сенімсіз баяндаушыларды тану» тарауында былай деді: «Әл-Жарх уә әт-Тағдил рұқсат етілген».

Маңыздылығы

"Баяндаушыларды білу – білімнің жартысы" деді әл-Мәдини, ерте замандағы осы мәселенің білікті маманы. Ол содан кейін, Шариятты сақтау және оны кез келген қателіктер мен бұрмалаулардан тазарту мақсатымен баяндаушыға қатысты кез келген сынға рұқсат етілетінін түсіндірді.

Сахабалар уақыты

Көптеген сахабалар хадис жеткізсе, Ахмад ибн Ханбалдың айтуынша, олардың ішіндегі ең көп хадис жеткізген алты адам болды. Олар ұзақ өмір сүргендіктен, көптеген хадистерді жеткізе алды. Олар: Әбу Хурайра, Абдулла ибн Омар, Айша, Жәбір ибн Абдулла, Ибн Аббас және Әнәс ибн Мәлік. Олардың ішіндегі ең көп хадис жеткізгені – Әбу Хурайра. Ибн әл-Салахтың айтуынша, сахабалардың арасында ең көп хадис жеткізген Әбу Хурайра, одан кейін Ибн Аббас. Дегенмен, Тәбиғунның кейбіреулерін мақтаған және олардың арасынан белгілі бір тұлғаларды сынаған сахабалардан жеткен көптеген бекітілген риуаяттар бар. Бұл дүрбелең – Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) қайтысынан кейін шииттердің, содан кейін үшінші сунни халифа Усман ибн Аффанның қазасы кезінде пайда болған харижиттердің идеологиялық қақтығыстары, және Әли мен Муавияға қарсы харижиттердің тудырған әлеуметтік тәртіпсіздіктері. Усманның (ғ.с.) қазасы хижреттен кейін 35-ші жылы болды. Келесі буын, Тәбиғ әл-Тәбиғин және одан кейін, әлсіз және қабылдауға келмейтін риуаятшылардың саны көбейді, сондықтан ғалымдар тобы риуаятшылардың жағдайын анықтап, сахих емес риуаяттарды ажыратуға кірісті. Хадис риуаятшылары хадистің жалпы сапасын анықтау үшін екі қасиет бойынша бағаланады. Бұл қасиеттер сахих хадистің бес шартының екеуін құрайды. Біріншісі – турашылдық (әл-әдәла), ол адамның ізгілікке (әл-тақуа) ұмтылу және лайықты әлеуметтік мінез-құлықты (әл-муруа) сақтау қабілеті ретінде анықталады. Екіншісі – нақтылық (әл-дəбт), ол екі түрлі: жаттау және жазу. Жаттау нақтылығы (ḍabṭ al ṣadr) – белгілі бір ақпаратты есте сақтау, оны еске түсіру және қалауынша жеткізу қабілеті. Жазу нақтылығы (ḍabṭ al kitāb) – естіген сәттен бастап жеткізгенге дейін жазбаша ақпаратты сақтау.

Сын-пікірдің негіздері

Баяндаушыны сынға алуға болатын себептер көп, олардың кейбіреулері моральдық тұрқына, ал енді біреулері дәлдігіне қатысты. Ибн Хаджр он түрлі қасиетті анықтап, тізімдеді, олар баяндаушыны сынға ұшыратуға себеп болады. Оның бесеуі сенімділікке, ал қалған бесеуі дәлдікке байланысты; алайда, ол осы он қасиетті ауырлық деңгейіне қарай реттеп ұсынды: Баяндаушы әдейі жалған айтуы, оны пайғамбарлық хадис деп мәлімдегенімен, шын мәнінде ол солай емес. Егер хадисті баяндаған адам жалғаншы болса, онда ол хадис өйстелген (Мавду) болып саналады. Хадистің жалған екенін айыптау. Бұл, сол адамның бағытынан (хадистің санаты бойынша) келген белгілі діни принциптерге тікелей қайшы келетін риуаяттарға байланысты болуы мүмкін. Немесе, баяндаушы әдеттегі сөйлеуінде жалған айтады, бірақ хадис баяндағанда жалған айтпайды. Баяндаушының хадистерінде көптеген қателіктер болуы. Дәлдікке назар бөлмеу. Бұл - діннен шығуға жетпес үшін жасалған сөз немесе іс арқылы жасалған қателік. Дұрыс түсінбеудің нәтижесінде баяндау кезіндегі қателік. Баяндаушының хадисі басқа сенімді баяндаушының хадисіне қайшы келуі. Баяндаушының баяндау қабілеттерінің нақты көрсетілмеуі. Пайғамбардан бастау алған белгілі діни дәстүрге қайшы келетін, жаңылысқандықтан туған жаңа ойларға сену. Жақсы есте сақтамау, жоғарыдағы үшінші пункттен өзгешелігі – баяндаушының қателіктері дұрыс айтқан жағдайларынан көп болуы.

Бағалау әдістері

Хадис ғалымдары өткенде баяндаушының баяндау қабілетін бағалау үшін әртүрлі әдістерді қолданды. Осы әдістердің арасында мыналар бар: баяндаушының діни тұрғыдағы мінез-құлқын байқау және басқалардан оның туралы сұрау. Сұралып отырған баяндаушыдан белгілі бір тірі ғалымнан хадис жеткізуді сұрап, содан кейін сол ғалымға оралып, оның баяндауларын тексеріліп отырған баяндаушының баяндауларымен салыстыру. Егер баяндаушы қайтыс болған ғалымнан баяндаса, онда ол қай кезде туғанын, сол ғалыммен қайда және қашан кездескенін анықтауға болады, содан кейін оның берген жауаптарындағы күндерді сол ғалымның белгілі қайтыс болған және саяхаттаған күндерімен салыстыру керек. Осылайша, баяндаушының келтірген күндері белгілі күндерге қайшы келуі мүмкін, мысалы, ол сол ғалымның өлімінен кейін одан естігенін айтуы мүмкін. Баяндаушының баяндауларын сенімді баяндаушылардың баяндауларымен салыстырып, олардың арасындағы ерекшеліктерді, әсіресе басқалардан өзгешеліктерді іздеу. Баяндаушының жазған немесе жатқа алған баяндауларын уақыт өткен соң тексеріп, бастапқы баяндауларымен кез келген қайшылықты анықтау. Баяндаушының осы өзгерістерді анықтау қабілетін тексеру мақсатында хадистің немесе одан да көп хадистердің мәтінін қасақана өзгерту. Егер бұл өзгерістер тексеру процесінен кейін анықталса, мұндай әдіс қабылданды деп есептеледі.

Бағалау терминологиясы

Баяндаушылардың бағалануы нәтижесінде әр ғалым әрбір баяндаушының жағдайын сипаттап қорытынды шығаратын. Баяндаушылардың мәртебесін жүйелеу үшін терминология жасалды, бірақ жеке бағалаушылардың терминдерді қолдануында кейбір айырмашылықтар болды. Бұл терминдер екі санатқа бөлінеді: мақтауға (таʻдīл) жататын және сынға (жарḥ) жататын терминдер. Әл-Суйути әртүрлі терминдерді жинап, оларды күшінше реттеп орналастырды. Ол Ибн Әби Хатим мен Ибн әл-Салахтан мақтауға қатысты төрт деңгейлі күштілік туралы айтты, ал әл-Дхахаби мен Абд әл-Рахим ибн әл-Хусейн әл-Ирақи оған қосымша бір деңгей, ал Ибн Хаджер одан да жоғары бір деңгей қосты. Осылайша, Әл-Суйутидің сөзіне сүйенсек, мақтаудың алты деңгейі бар. Сол сияқты, Әл-Суйути баяндаушыны сынға алу үшін қолданылатын алты деңгейлі терминдерді де сипаттады; ол оларды ең жеңіл сындан бастап, ең ауыр сынмен аяқтады.

Мақтау деңгейлері

Ибн Хаджр мақтаудың ең жоғары деңгейі – суперлятивті қолдану арқылы білдірілетінін айтты, мысалы, ең беделді адамдар немесе ең сенімді адамдар. Әл-Ирақи мен әл-Дхахаби пікірінше, ең жоғары деңгей – баяндаушыны мақтауда бірнеше сипаттаманы қайталау, мысалы, өте сенімді немесе сенімді, берік. Ибн Әби Хатим мен Ибн әл-Салах бойынша, ең жоғары деңгей – баяндаушыны сипаттауда бір ғана сипаттама қолдану. Мысалдар: сенімді, дәл немесе берік. Сенімді (ṣadūq) және сенімге лайық – Ибн Әби Хатим мен Ибн әл-Салахтың келесі санаттарының мысалдары, ал Әл-Ирақи мен Әл-Дхахаби соңғы терминді келесі деңгейге жатқызады. Кейбір ғалымдардың пікірінше, «шейх» деген сөз де осы деңгейге жатады, сондай-ақ сенімге лайық. Бұл деңгейге діннен шығушылықта айыпталған адам да кіруі мүмкін. Мақтаудың ең төменгі деңгейі – мысалы, хадисте «қанағаттанарлық», яғни Ибн Хаджр айтқандай, басқа баяндаушылармен растағанда «қабылданатын» деген мағынаны білдіреді.

Сын-пикирдің деңгейі

Расулды сынаудың ең төменгі деңгейі хадисте жұмсақ (лайин әл-хадис) және әл-Ирақи айтуынша, олар оның жайлы айтқан (тақаламү фихи). Бұл деңгейдегі баяндаушы да куәгер ретінде қарастырылады, бірақ мақтаудың ең төменгі деңгейінен де төмен. Келесісі – ол мықты емес (ләйса би л-қауи). Осы деңгейде деп табылған баяндаушының хадисі де ескеріледі, бірақ бұл баяндаушы алдыңғы деңгейдегіден әлсіз. Ол мықты емес баяндаушыдан гөрі хадис бойынша әлсіз (дағиф әл-хадис) нашаррақ, алайда бұл алғашқы үш санаттың ешқайсысы да толығымен қабылданбайды. Сынның төртінші деңгейіне мынадай терминдер кіреді: оның хадисі қабылданбайды (рудд әл-хадис) және өте әлсіз (дағиф жиддан). Бесінші деңгейге: оның хадисі тасталады (матрук әл-хадис) және құрылыздай бұзылып кеткен (халик). Сынның ең ауыр деңгейлеріне: жалғаншы (каддхаб), ол өтірік айтады (якдхиб) және хадис ойлап табушы (вадда’) және басқа да терминдер жатады. Бұл 30 000-нан астам өмірбаяндық деректерді қамтиды. Әл-Дхахабидің 28 томдық «Асыл тұлғалардың өмірі» (Сияр а’лам әл-нубала) – өмірбаяндық тарихтың бірегей энциклопедиясы.

Географиялық ерекшелік

Бағдад тарихы, Әл-Хатиб әл-Бағдади. Ибн Асакирдің Дамаск тарихы.

Кейбір кітаптардың баяндаушыларын бағалау

"Әл Камал фи Асма' әл Рижал" – Абд әл-Гани әл-Макдисидің алты ірі хадис жинағындағы хадистерді жеткізгендердің өмірбаянының жинағы. Әл-Дхахабидің "Тадхиб Тадхиб әл Камал" – әл-Миззидің әл-Макдисидің "Әл Камал фи Асма' әл Рижал" еңбегінің қысқартылған нұсқасы, алты негізгі хадис жинағынан хадис жеткізгендердің өмірбаяндық жинағы.