Кіріспе

Фиқһ (/f//iː//k/; فقه) – исламдық юриспруденция. Фиқһ көбінесе шариғатты адамның түсінігі және тәжірибесі ретінде сипатталады, яғни Құран мен сүннетте (Ислам пайғамбары Мұхаммед пен оның сахабаларының үйретіктері мен тәжірибесі) ашылған, илаһи ислам заңын адамның түсінуі. Ислам ғалымдарының (уламалардың) Құран мен Сүннетті түсіндіруі (ижтиһад) арқылы Фиқһ шариғатты кеңейтеді және дамытады. Фиқһ – исламдық құқықтық үкімдер туралы олардың бастауларынан білім. Діни үкімдерді олардың бастауларынан шығару үшін, ижтиһадты жүзеге асыратын мужтаһидтің юриспруденцияның әртүрлі талқылауларында терең түсінігі болуы керек. Фақиһ мәселенің мәніне терең бойлап қарауы керек және тек сыртқы мағынамен қанағаттанбауы керек, ал мәселенің сыртқы жағын ғана білетін адам фақиһ деп есептелмейді, яғни "толыққанды түсінікке" ие болмайды. Техникалық тұрғыдан алғанда, Фиқһ – исламдық заңның қағидаларын зерттейтін исламдық бастаулардан (мәліметтерден) алынған жиынтығы және юриспруденция арқылы Ислам туралы білім алу процесі. Тарихшы Ибн Халдун Фиқһты «Алланың ережелерін білу, олар өздерін ұстайтын адамдардың іс-әрекеттеріне қатысты, талап етілген (уажиб), тыйым салынған (харам), ұсынылған (мандуб), мақұлданбаған (макруһ) немесе бейтарап (мубаһ) заңды сақтауға байланысты» деп сипаттайды. Бұл анықтама юристтер арасында біркелкі қабылданған. Қазіргі стандартты араб тілінде Фиқһ исламдық юриспруденцияны білдіреді. Сондықтан, АҚШ-тың ортақ құқығы бойынша сарапшы ретінде Бас судья Джон Робертстің немесе Мысырдың құқық ғалымы Абд әл-Раззақ әл-Санхуридің Мысырдың азаматтық құқығы бойынша сарапшы ретінде айтуға болмайды.

Ертедегі ғалымдардың диаграммасы

Құран-Кәрім адамдар мен қоғамдардың ұстануға тиіс құқықтарын, міндеттерін және ережелерін белгіледі, мысалы, процентпен айналысуға тыйым салу. Мұхаммед (с.ғ.с.) хадистерде көрсеткендей, осы ережелерді қоғамда қалай іске асыруға болатынының үлгісін келтірді. Мұхаммедтің (с.ғ.с.) қазасынан кейін, Құранда немесе хадисте мұндай үкім жоқ жаңа мәселелерді шешу үшін заңгерлерге қажеттілік туды, сондай-ақ, Ислам пайғамбары Мұхаммедтің (с.ғ.с.) осыған ұқсас жағдайға қатысты мысалы да қажет болды. Мұхаммедтен (с.ғ.с.) кейінгі жылдары Мәдина қауымы сол ережелерді қолдануды жалғастырды. Адамдар Мұхаммедтің (с.ғ.с.) амалдарымен таныс болғандықтан, оларды қолдануды жалғастырды. Төмендегі схемада көрсетілген ғалымдар Мұхаммедтің (с.ғ.с.) серіктерінен білім алды, олардың көпшілігі Мәдинада қоныстанды. Малик ибн Анастың «Муватта» кітабы осы ғалымдардың пікірлерінің консенсусы ретінде жазылды. Айша өзінің немере інісі Урва ибн Зубайрға да білім берді. Ол өз ұлы Хишам ибн Урваға білім берді, ол Малик ибн Анастың басты ұстазы болды, оның көзқарастары көптеген сүнниттер ұстанады, сондай-ақ, оған Жәфар әл-Садық та білім берді. Қасым ибн Мұхаммед ибн Әби Бакр, Хишам ибн Урва және Мұхаммед әл-Бакир Зейд ибн Әлиге, Жәфар әл-Садыққа, Әбу Ханифаға және Малик ибн Анасқа білім берді. Имам Жәфар әл-Садық, имам Әбу Ханифа және Малик ибн Анас Мәдинадағы әл-Масжид ан-Набауиде бірге жұмыс істеді. Олармен бірге Қасым ибн Мұхаммед ибн Әби Бакр, Мұхаммед әл-Бакир, Зейд ибн Әли және тағы 70-тен астам басқа да жетекші заңгерлер мен ғалымдар болды. Әл-Шафииді Малик ибн Анас оқытты. Ахмад ибн Ханбал Әл-Шафииден білім алды. Мұхаммед әл-Бухари хадистерді жинау үшін барлық жерді аралап жүрді, ал оның әкесі Исмаил ибн Ибрахим Малик ибн Анастың шәкірті болды. Осы заңгерлер мен ғалымдар жазған кітаптарда олардың арасындағы теологиялық және құқықтық айырмашылықтар өте аз. Имам Ахмад өзі берген діни үкімдерді жазуға және жүйелеуге қарсы болды. Олар өз үкімдерінде қателікке ұшырауы мүмкін екенін білгендіктен, мұны ашық айтты. Олар үкімдерін «Міне, бұл үкім Алла мен Оның Елшісінің (с.ғ.с.) үкімі» деп бастаған жоқ. Жәфар әл-Садық өзі жазған мәтіннің көлемі де өте аз. Олардың барлығы Құран мен хадиске (Мұхаммедтің (с.ғ.с.) амалдары мен сөздеріне) басымдық берді. Олар Құран мен хадистің, Мұхаммедтің (с.ғ.с.) үлгісінің адамдарға қажеттінің барлығын қамтамасыз ететініне сенді. «Бүгін Мен сілер үшін дініңді толықтырып, сілерге берген нығматымды толықтырып, сілер үшін Исламды дін ретінде бекіттім» (Құран 5:3). Бұл ғалымдар бір-бірінен ешқандай айырмашылық танытпады. Олар сүннит немесе шиит емес еді. Олар өздері Ыбырайымның (а.с.) тура жолын ұстап отырғанын сезінді. «Алланың сөзі рас, Ыбырайымның (а.с.) тура жолымен еріңдер. Ол көпқұдайшы емес еді» (Құран 3:95). Көптеген айырмашылықтар Құранда немесе Мұхаммедтің (с.ғ.с.) хадистерінде мұндай үкім жоқ жағдайлардағы ижтихад арқылы жасалған шариғат заңдарына қатысты. Олар өмірлерін Сахих әл-Бухари сияқты кітаптардағы сахих хадистерді жинауға арнады. «Сахих» сөзі «сенімді» немесе «дұрыс» деген мағынаны білдіреді. Олар Мұхаммедтің (с.ғ.с.) үкімінің өздерінен әділ және жақсы екенін сезінді. Бұл заңгерлер мен ғалымдар билеушілерге қарсы тепе-теңдік құрды. Олар әділетсіздікті көргенде, барлық ғалымдар оған қарсы сөйледі. Мемлекет Мәдинадан тыс жерлерге кеңейген сайын, әртүрлі қауымдардың құқықтары, Мәдина Конституциясында белгіленгендей, әлі де қолданылып келді. Құран мемлекет азаматтарына қосымша құқықтар берді, олар да қолданылды. Әли, Хасан және Хусейн ибн Әли алғашқы үш халифаға адалдықтарын берді, өйткені олар осы шарттарды орындады. Кейінірек төртінші халифа Әли хат жазып, былай деді: «Мен адамдардан адалдық ант беру үшін бармадым, бірақ олар мені өздерінің әмірі (көшбасшысы) ету тілегімен маған келді. Мен оларға ант беру үшін қолымды созған жоқпын, бірақ олар маған өздерінің қолын созды». Бірақ кейін тағдырдың қалауы бойынша (Исламдағы қадағалау), Язид I билікті басып алған кезде, Мұхаммедтің (с.ғ.с.) немересі Хусейн ибн Әли бұл Алланың сынағы деп ойлады және оған қарсы тұруды міндеті деп санады. Кейін Абдалла ибн әл-Зубайр, Қасым ибн Мұхаммед ибн Әби Бакрдың туысы Хусейн ибн Әли Куфа халқының сатқындығынан және Сириялық Рим армиясының қолынан қаза тапқаннан кейін Омейяд билеушілерімен кездесті. Абдулла ибн әл-Зубайр Омейядтарға қарсы шығып, олардың күштерін Хиджаз бен Ирактан қуып шықты. Бірақ кейін оның күштері Иракта Хауариждерді тоқтатуға тырысқанда сарқылып қалды. Омейядтар енді шабуыл жасады. Ұзақ науқаннан кейін, өмірінің соңғы сәттерінде Абдулла ибн әл-Зубайр анасы Асма бинт Әбу Бакрға, алғашқы халифа Әбу Бакрдың қызына кеңес сұрады. Асма бинт Әбу Бакр ұлына былай деді: «Егер сен тура жолда болсаң және тура жолға шақырып жатсаң, алға қадам бас, себебі сенен артық құрметті адамдар да қаза болды. Егер сен тура жолда болмасаң, сен қандай жаман ұлсың және өзіңді де, сенімен бірге болғандарды да жоқ қылдың. Егер сен тура жолда болсаң және басқалардың қолынан қаза табасың десең, онда сен шынымен бос емессің». Абдулла ибн әл-Зубайр кетіп, кейіннен Омейядтардың басшылығымен Сириялық Рим армиясы тарапынан өлтіріліп, айыпталды. Мұхаммед ибн Әби Бакр, алғашқы халифа Әбу Бакрдың ұлы және төртінші халифа Әли тәрбиелеген, Омейядтар тарапынан да қаза тапты. Айша өзінің ұлы Қасым ибн Мұхаммед ибн Әби Бакрды тәрбиеледі және оқытты, ол кейін немересі Жәфар әл-Садыққа білім берді. Омейядтардың алғашқы кезеңінде қауымдық қатысу көбірек болды. Құран мен Мұхаммедтің (с.ғ.с.) үлгісі заңның басты көзі болды, содан кейін қауым шешім қабылдады. Егер ол қауым үшін жұмыс істесе, әділ болса және Құранмен және Мұхаммедтің (с.ғ.с.) үлгісімен қайшы болмаса, ол қабылданды. Бұл Рим, Парсы, Орталық Азия және Солтүстік Африкадан келген әртүрлі қауымдардың Ислам мемлекетіне енуіне оңайлық жасады, бұл Ислам мемлекетінің жылдам кеңеюіне көмектесті. Мәдина ғалымдары күрделі құқықтық мәселелер бойынша кеңес алды. Шариғат және ресми, орталықтандырылған фиқһ мектептері кейінірек, Аббасидтер кезінде дамыды.

Батыс заңдарына әсері

Исламның алтын ғасыры деп аталатын исламның классикалық кезеңінде мұсылман заңгерлері бірқатар маңызды құқықтық институттарды дамытты. Ондай институттардың бірі – Хавала, ертедегі ресми емес құндылықтарды беру жүйесі, ол ислам заңнамасының мәтіндерінде 8 ғасырдың басында еске алынған. Хавала кейіннен жалпы құқықтағы және азаматтық құқықтағы агенттік дамуына ықпал етті, мысалы, француз құқығындағы aval және итальян құқығындағы avallo. 7-9 ғасырларда қалыптасқан ислам құқығындағы уақф ағылшын траст құқығындағы трасттарға едәуір ұқсас келеді. Мысалы, әрбір уақфтың уақиф (негіздеуші), мутаулли (сенімді), қади (судья) және иеленушілері болуы қажет еді. 12-13 ғасырларда Англияда крест жорықтары кезінде дамыған траст құқығын крестшілер енгізген болуы мүмкін, олардың Орта Шығыста кездескен уақф институттарынан әсер алған. Ислам құқығына сәйкес, сотта дауласушы тараптар үштен он екіге дейін куәгерлерден жазбаша куәліктер ала алады. Барлық куәгерлердің мәлімдемелері сәйкес келсе, нотариустар олардың бірауыздан берген куәлігін заңды құжатта растайды, оны сот талабын қолдау үшін пайдалануға болады. Нотариустар судьяны әрбір куәгердің куәлігін тыңдаудың уақытты қажет ететін жұмысынан босатады, ал олардың құжаттары әрбір ауызша куәліктің заңдылығын куәландырады. Мәлики мектебі белгілі бір заңдық істерде, соның ішінде тіркелмеген некелер мен жер дауларында кемінде он екі куәгердің мәлімдемесін жинау үшін екі нотариусты талап етеді. Джон Макдизи осы он екі куәгердің мәлімдемелерін, яғни лафиф деп аталатын, Генрих II кезіндегі ағылшын ортақ құқығындағы қазылар алқасының сот отырыстарымен салыстырды, патшаның реформалары мен Сицилия Корольдігінің құқықтық жүйесі арасындағы байланыс бар екенін болжады. Бұрын аралға түрлі ислам династиялары билік еткен. Көптеген басқа негізгі ортақ құқық институттары ислам құқығы мен заң ғылымындағы ұқсас заң институттарынан бейімделген болуы мүмкін және нормандар Англияны жаулап алғаннан кейін, сондай-ақ крестонос жорықтары кезінде крестоносшылар Англияға әкелген. Атап айтқанда, "борыш арқылы қорғалған ағылшын патшалық шарты исламдық ақдпен, ағылшын жаңа иеленудің ассизі исламдық истихқақпен, ал ағылшын қазылар алқасы исламдық лафифпен сәйкестендіріледі". Джон Макдизи "ағылшын заң институттары, мысалы, "скхоластикалық әдіс, оқытуға рұқсат", "Англиядағы сот палаталары және исламдағы медреселер" және "еуропалық команда" (Исламдық қирад) ислам құқығынан туындаған болуы мүмкін деп болжады. Осы ықпал кейбір ғалымдарды ислам құқығы "ортақ құқықтың толыққанды жүйесіне" негіз салған деген тұжырымға келтірді.