Кіріспе

Ижтихад (,/ɪ//dʒ//t//ə/'/h//ɑː//d/ IJtəHAHD; اجتهاد ijtihād ,) – ислам құқығының сарапшысының тәуелсіз ойлауына немесе заңгердің заңдық мәселені шешу үшін ақыл-ой қабілетін толыққанды қолдануына қатысты исламдық құқықтық термин. Классикалық сүнни теориясына сәйкес, ижтихад араб тілін, теологияны, аяннан түскен мәтіндерді және заң ілімінің (усул әл-фиқһ) қағидаларын білуді талап етеді.

Исламның алғашқы бес ғасыры бойы ижтихад практикасы сүнни мұсылмандары арасында теориялық және практикалық тұрғыда жалғасты. Ижтихад және муджахидтердің болуына қатысты пікір таласы VI-XII ғасырлардың басында басталды. 14 ғасырда ислам фиқһының (заңтану) дамуы жетекші сүнни заңгерлерін негізгі құқықтық мәселелер шешілгенін және ижтихад аясының біртіндеп шектелетінін мәлімдеуге итермеледі. Соңғы зерттеулер ижтихад практикасы ислам тарихында ешқашан тоқтамағанын көрсетсе де, қалыптасқаннан кейінгі кезеңде құқықтық өзгерістердің ауқымы мен механизмдері әлі де талқыланып жүр. Ижтихад жаңа заман кезеңі бойы қолданылып, ижтихадтың тақлидтен артықшылығы туралы талаптар үнемі айтылып келді. 18 ғасырдан бастап ислам реформаторлары тақлидтен бас тартып, ижтихадқа баса назар аударуды қалай бастады, оны исламның бастапқы қағидаларына оралу деп қарастырды. 19 ғасырда заң принциптеріне (усул) негізделген усулилердің, хабарларға (хабар) немесе дәстүрлерге баса назар аударған ахбарилерге ("дәстүршілдерге") қарсы жеңіске жеткеннен кейін, ижтихад шииттердің басты практикасына айналды.

Этимологиясы мен анықтамасы

Сөз араб тіліндегі үш әріпті етістік түбірден шыққан: ج ه د (ALA, 'күресу'): "t" әрпі сөздің VIII туынды етістік түрі болғандықтан қосылған. Сөздің түпкі мағынасы – белгілі бір іс-әрекетте жұмсалатын денелік немесе зияткерлік күш-жігер. Ижтихадтың құқықтық мағынасы ислам құқығы теориясының ғалымдары бойынша бірнеше анықтамаға ие. Кейбір ғалымдар оны заңгердің шешімге жетуге бағытталған іс-қимылы мен қызметі деп анықтайды. Әл-Газали (505/1111) оны "діни үкімдерді алу мақсатымен заңгердің салған барлық күш-жігері" деп түсіндіреді. Сондай-ақ, ижтихад – "шариғаттың (исламдық канондық құқықтың) ахкамдары (үкімдері) туралы білім алу үшін мужтахидтің салған күш-жігері" ретінде де анықталады. Осы көзқарас бойынша, ижтихад негізінен ықтималдыққа (занн) жететін қорытындыдан (истинбат) тұрады. Осылайша, бұл нақты мәтіннен үкімді алуды, сондай-ақ тәуелсіз құқықтық негіздемесіз қабылданған үкімдерді жоққа шығарады. Шариғат бойынша үкім шығара білетін, бірақ көзқарасын пайдаланып, дереккөздерден үкім шығаруға қабілетсіз адам мужтахид емес, муқаллид деп аталады.

Жазбаларға негізделген

Ислам ғалымы Асғар Әли Инженер ижтихад негізін Мұғад ибн Жабал (сондай-ақ Мағад ибн Жабал) есімді сахабаның (Ислам пайғамбары Мұхаммедтің серігі) жеткізген хадисімен түсіндіреді. Сунна Әбу Даудтың 24-кітабындағы хадис бойынша, Мұхаммед Мұғадты Йеменге жіберді. Кету алдында оған қандай жағдайда үкім шығаратынын сұрады. Мұғад Құранға сүйенемін деді. Пайғамбар одан мәселенің шешімін Құранда таба алмаса не істейтінін сұрады. Мұғад Сүннет бойынша үкім шығарамын деді. Бірақ Пайғамбар Сүннетте де шешім таба алмаса не істейтінін сұрағанда, Мұғад "ана аждаһиду" (шешім табуға тырысамын) деді. Пайғамбар оның арқасын қағып, дұрыс айтқанын жеткізді.

қалыптасу кезеңі

Алғашқы кезеңінде ижтихад – Құдайдан келген аяндар туралы білімге негізделіп, заңдық пікірге (ра'й) жету үшін ой-қиялына күш салуды білдірді. Ижтихад практикасы уақыт өте келе өзгергендіктен, муджахидтің мұсылман қоғамы үшін заң үкімдерін шығаруы діни міндетке айналды. Муджахид – Құран, Сүннет және араб тілін жақсы білу, сондай-ақ заң теориясы мен сот тәжірибесін терең түсіну сияқты белгілі бір талаптарға сай келетін мұсылман ғалымы; осының бәрі оларды ижтихад жасауға толыққанды білікті деп санауға мүмкіндік береді.

Даудың басталуы

Мұжтахидтердің бар екендігі туралы пікір таласы алғашқы нысанымен алтыншы/он екінші ғасырларда басталды. Бесінші ғасырдың ханбали заңгері Ибн Әкіл (1040–1119) ханафи заңгерінің мәлімдемесіне жауап ретінде, ақыл мен діни дәлелдерді пайдаланып, мұжтахидтердің болу қажеттігін жақтады. Бір ғасырдан кейін шафии заңгері Әл-Амиди ханбалилердің және көрнекті шафиилердің пікірлеріне қарсы шығып, мұжтахидтердің жойылуы мүмкін екенін дәлелдеді. Ғасырлар бойында бұл пікір таласы үш лагерьге біріккен ғалымдардың назарына ілікті: 1) Ханбалилер және шафиилердің көпшілігі мұжтахидтердің жойылуының теориялық мүмкіндігін жоққа шығарды, 2) мұжтахидтердің жойылуы мүмкін, бірақ дәлелденбегенін айтқан заңгерлер тобы, 3) мұжтахидтердің жойылуын жақтаған топ. Өздерінің пікірлерін растау үшін тәқлидті жақтаушы ғалымдар білімсіз басшылардың «үкім шығаруымен» және басқаларды адастыруымен білімнің жоғалуын хабарлайтын Пайғамбардың хадистерін келтірді. Мұқалидтер сондай-ақ, ата-бабалардың заңдарын жеткізілген риуаят тізбектері арқылы алғанда, ижтихадтың жалпыға ортақ міндет емес (фард кифая) екенін дәлелдеді, сондықтан олардың заңдарына сүйенуге болады. Мұжтахидтердің мәңгілік болуын жақтаған ханбалилер білім мен дұрыс шешімдер мұсылман үмметімен бірге, мұжтахид ғалымдардың басшылығымен Қиямет күніне дейін болады деген Пайғамбардың хадистерін келтіріп, олардың пікірін растады, осылайша пікір таласына діни мағына берді. Олар сондай-ақ басшылық және діни түсіндіру билігі мәселесін көтеріп, мұжтахидтерсіз дәуірдің мүмкін еместігін қатаң түрде жоққа шығарды, осы ілімді діни дәлелдер мен ақылды қолдана отырып қорғады. «Ғалымдар – пайғамбарлардың мұрагерлері» сияқты Пайғамбардың дәстүрлерін келтіре отырып, ханбалилер Құдайдың кез келген дәуірді дұрыс жетекшісіз қалдырмайтынына сенімді болды, яғни исламдық фуқаха (заңгерлер) ижтихад арқылы жаңа мәселелерді шешеді. Шафии ғалымдарының көпшілігі де ижтихадты фард кифая (қоғамдық міндет) ретінде жақтады. 16 ғасырдың танымал шафии заңдық еңбегі «Фатх әл-Муин» мұжтахидтердің бар екенін растады және оларды қади лауазымын фард кифая ретінде атқаруға міндеттеді. Шафиилердің жетекші заңгері әл-Сүюти (1445–1505) ижтихадты қоғамдық міндет ретінде белгіледі, оны тастау бүкіл үммет үшін күнә болар еді. Шафиилер мұсылманның халыққа танымал дәстүрін де ұстанып, әр ғасырда дінді жаңартатын мужаддидтердің пайда болуын жақтады. Мужаддидтер идеясын насихаттаушылар ретінде (олар мужаддидтер деп есептелді) тәждитті мойындаған немесе мужаддидтер ретінде құрметтелген заңгерлердің көпшілігі шафиилер болды. Екінші жағынан, әл-Рафии (623 жылы қайтыс болған) сияқты кейбір көрнекті шафии заңгерлері өз дәуірінде Муджахид Мутлақтардың (жоғары дәрежелі мұжтахидтер) болмауы туралы «келісім» туралы болжам жасады, ал басқалары мұжтахидтердің болмауының теориялық мүмкіндігін растады. Алайда, мұндай мәлімдемелерде заңдық терминологияда түсініксіздіктер болды және бұл мәселе бойынша қалыптасқан консенсусқа жеткен жоқ. Сонымен қатар, Рафиидің өзі мұжтахид және мужаддид деп есептелді. 676/1277 жылы қайтыс болған шафии мухаддис және заңгер Яхия ибн Шараф әл-Навауи, тіпті тәқлид лагерінің шафиитері үшін де негізгі анықтама болып табылады, лайықтар үшін мадхабқа кіру міндетті емес екенін айтып, ортодоксалды шафии ижтихадтық ұстанымды нығайтты. Ижтихадтық ұстанымды жақтаған басқа көрнекті классикалық шафии заңгерлері Таджуддин әл-Субки, Дахаби, Иззуддин ибн Абдуссалам, Ибн әл-Салах, Әл-Булқин және т.б. Таджуддин әл-Субки (1370) өзінің «Китаб Му'ид ан Ни'ам ва Мубид ан Ниқам» кітабында классикалық дәуірдегі шафиилік ұстанымды былай деп түйіндеді: «Аллаға адамдар бір мадхабты және діннің қосалқы мәселелерінде оған байланысты партиялық қатынасты (тахазуб) қабылдауға мәжбүрлеуді қабылдауға болмайды және партиялық қатынас пен қызғаныштан басқа ештеңе бұл құлшынысты және құлшынысты итермелемейді. Егер Әбу Ханифа, Шафии, Малик және Ахмад тірі болса, олар бұл адамдарды қатты сынға алып, олардан бас тартар еді».

"Есік жабылуы" ұғымының пайда болуы

Шафииттердің көзқарасына қарама-қайшы, классикалық шафииттік теолог Абд әл-Малик әл-Жувайни (1085 ж. / 478 ж. / Х.) муджтахидтердің бар екендігі туралы дау-дамайға қатысты жаңа ілімді ұсынды. Джувайни мен оның Шафии әріптестері муджтахидтердің жоғалуы ғана емес, ол бұрыннан болғанын айтты. Джувейнидің ілімін оның шәкірті Газали (1111 ж. / 505 ж. / Х.), әл-Каффаль әл-Шаши (1113 ж. / 507 ж. / Х.) қабылдады және келесі ғасырда Шафии ғалымдары Фахр әл-Дин әл-Рази (606/1209), Сайф әл-Дин әл-Амиди (631/1233), Рафии (623/1226) таратып жүрді. Бұл ғалымдар муджтахидтер бұрыннан жоғалып кеткенін айтты және кейбіреулер бұл мәселеде консенсусқа қол жеткізілгенін мәлімдеді. Содан кейін, Джувейнидің Селжук меценаты Низам-ул-Мулк үшін жазған "Гият әл-умам фи-илтият әл-зулам" кітабында баяндалған құқықтық минимализм теориясы кеңінен танылды. Бұл жүйе құқықтық және процедуралық минимализмді іске асыратын негізгі принциптерді қамтыды; сондай-ақ ортағасырлық мұсылман әлеміндегі ислам соттары мен құқықтық жүйенің стандартына қол жеткізуге тырысты. Ең маңыздысы, ықпалды ислам теологы Әл-Газзали Ижтихадтың жабылуы туралы ұғымды енгізді, себебі ол Құранды жеткілікті білмейтін көптеген адамдардың муджтахидтер екенін мәлімдегенін көрді. Газалидің қатаң аскетизмге және суфи мистикасының дәстүрлерін еліктеуге баса назар аударуы оны рационалды ізденіске және физика сияқты ғылымдарға дінге қайшы келетіндігі үшін шабуыл жасауға итермеледі. Оның ұлы ғалым ретіндегі мәртебесіне байланысты көптеген ғалымдар оның шақыруын орындады, тіпті олардың көпшілігі оған қарсы пікір білдіре берді. Хасан Ханафи сияқты зиялылар Газалидің өзінің дәуірінде Ижтихадты шектеуге тырысқанын, осылайша исламның сыртқы жауыздарына, мысалы крестшілерге қарсы тұра алатын қатаң және тұрақты ортодоксияны құруға ұмтылғанын айтады. Пәкістандық философия профессоры С. А. Кадирдің пікірінше, Газалидің күш-жігері ортағасырлық исламдық ортодоксиядағы Ижтихадтың ауқымын шектеуге зор әсер етті. Алайда, Әл-Газзалидің өзі "есікті жапқан" ба, әлде ол тек алдыңғы ғалымдарының қалыптасқан саясатын жалғастырған ба, әлде есік ешқашан жабылмаған ба деген мәселеде ғалымдар арасында қызу пікірталас жалғасуда. Профессор Джеймс П. Пискаторидің сөзіне сәйкес, сунни фикхындағы Ижтихад ережесі ешқашан "тығыз жабылмады" және белгілі бір дәрежеде ашық қалды. 16 ғасырда дін қызметкерлерінің көпшілігі Газалидің ілімін қасиетті және Ижма (келісім) арқылы бұзылмайтын деп санайтын. Классикалық дәуірден кейін Шафии ғылымының үлкен бөлігі Ханафиттік Маликиттік Мукаллид лагерлерінің сыртқы ықпалына байланысты Тәқлидті жақтаушы позицияға көшті. Олардың арасында ең танымалдары Ибн Хажар әл-Хайтами (1566 ж. қайтыс болған). Алайда, көптеген адамдар Ижтихадты қорғады, ал басқалары муджтахидтердің жоғалуын теориялық тұрғыдан мойындаса да, олардың шын мәнінде жоғалып кеткенін жоққа шығарды.

Кейінгі классикалық кезең

14 ғасырдың соңына дейін мұжытахидтердің өз мектептерінде ижтихад жасау туралы талаптарын айыптау үшін ешкім белсенді түрде дауыс көтерген жоқ. Дегенмен, тәқлид доктринасы халық арасында нығайып, қолдау жинады. Мұқалидтердің мұжытахидтердің талаптарына ашық шабуыл жасаған алғашқы оқиға Суютидің өмірінде, Мысырда болды. Суюти Шафии мектебінде ең жоғары деңгейдегі ижтихадты жүзеге асыратынымды мәлімдеді. Ол ижтихадтың шариғаттың тірегі екенін және мұжытахидтердің үздіксіз бар екеніне сенді. 15 ғасырдың шамасында көптеген суннит заңгерлері діни заңның барлық маңызды мәселелері шешілгенін, соның салдарынан тәқлидқа – «орнатылған заңдық үлгілер мен дәстүрлерге» ижтихадтан (اجتهاد) артықшылық беруге болатынын айтты. Осман дін қызметкерлері ижтихадты теорияда мойындамаса да, 16 және 17 ғасырларда Осман ханафит ғалымдары көптеген жаңа заңдық мәселелерді шешу үшін ижтихадты қолданды. Жылжымалы мүлік, есірткі, кофе, музыка, темекі сияқты бірқатар мәселелер бойынша түрлі заңдық шешімдер қабылданды. Бірақ «мұжытахидтердің жойылуы» туралы ресми доктринаны қолдау үшін Осман ғалымдары ижтихадты тіпті оны жүзеге асырған кезде де жоққа шығарды. Тәқлидтің артуы кейбір батыс ғалымдарын «ижтихад есігінің» 10 ғасырда жабылып қалғанына сендірді. Ижтихадты қолдайтындар негізінен ханбалилер мен шафиилерден, ал тәқлидты қолдайтындар негізінен ханафиттерден тұрды, оларға маликтілер және кейбір шафиилер де қолдау көрсетті.

Зерттеулердің соңғы нәтижелері 10 ғасырда немесе тіпті 15 ғасырда ижтихад практикасы тоқтатылған деген пікірді жоққа шығарғаны айтылады, бірақ осы кезеңдегі заңдық өзгерістердің көлемі мен оның механизмдері ғылыми талқылаулардың нысаны болып қалуда.

Мұжтахидтердің рейтингі

XI ғасырдан кейін сүнни құқық теориясы заңгерлерді ижтихадқа қабілеттіліктеріне сәйкес реттеу жүйесін жасады. Мұндай реттеулердің бірі мадхабтардың негізін қалаушыларды, әдістемелік жаңалықтарға қабілетті «абсолютті муджтахидтер» (муджтахид мутлақ) деп есептеліп, ең жоғары деңгейге, ал тек тақлидке қабілетті заңгерлерді ең төменгі деңгейге орналастырды. Муджтахидтер мен ижтихад пен тақлидті біріктіргендер орта деңгейлерді иеленді. XI ғасырда заңгерлер муфтидің (заңгердің) муджтахид болуын талап етті; XIII ғасырдың ортасына қарай көптеген ғалымдар мукаллидтің (тақлидтің іс жүзінде қолданушысының) бұл рөлге лайықты екенін қабылдады. Сол дәуірде кейбір заңгерлер ижтихадты жүзеге асыратын адамдардың әлі де бар-жоғы туралы ойлана бастады және XVI ғасырдан кейін «ижтихад есігінің жабылуы» (إغلاق باب الاجتهاد iġlāq bāb al ijtihād) деген тіркес пайда болды. Ханбали теологы Тақи әд-Дин Ибн Таймия (1328 ж. / 728 ж.ж.) мадхабтық стандарттар мен жіктелімдерге негізделген реттеулерге қарсы шыққан көрнекті тұлға болды. Ижтихадтың кез келген мұсылманға рұқсат етілгенін дәлелдеп, Ибн Таймия былай деп жазады: «Ижтихад есіктері тіпті қарапайым адамдарға да ашық, олар жазадан қорқып ижтихад жасауға рұқсат етіледі: муфти, әскер және қарапайым адам. Егер олар өз білімдерінің шегінде Пайғамбарға (ﷺ) еретін ниетпен ижтихад бойынша сөйлесе, жазаға тартылмайды; бұл мұсылмандардың келісімі бойынша, тіпті олар келісімге қол жеткізілген мәселеде қателік жасаған жағдайда да осылай». Заң мектептері (мадхабтар) IV/X ғасырдың ортасында қалыптаса бастады және мадхабтарға мүше болу практикасы кең таралды. Муджтахидтерді жүйелі түрде жіктеу V/XI ғасырдың соңында пайда болды. Осылайша олар білікті муфтилердің ижтихадын жеңілдетуге тырысты. Заңгерлердің ең ерте белгілі жіктелуі – Ибн Рушдтің (520/1126 ж.ө.) муфтилердің үш түрлі жіктелуі. Бұл жіктелуде ең жоғары муфти – муджтахид (өзі Ибн Рушд сияқты), ал соңғы екі деңгей – муджтахид емес, яғни муджтахид Киелі кітаптар мен мектептің жалпы принциптері негізінде тәуелсіз ойлауы керек. Ал Ғаззали муджтахидтердің екі деңгейін ажыратты: тәуелсіз (мутлақ) және мадхабқа байланысты (муқайяд) үш деңгейлік жіктелімде. VII ғасырда Шафии заңгері Ибн әл-Салах (643/1245 ж.ө.) муфтилердің бес деңгейлік жіктелуін жасады. X/XVI ғасырда Османдық шейх әл-Ислам Ахмед ибн Кемал (940/1533 ж.ө.) жеті деңгейлік заңгерлердің ханафиттік жіктелуін жасады. Бұрынғы жіктелімдерден айырмашылығы, соңғы жіктелім муджтахидтердің жойылуын жақтаған тақлидті жақтаушылар тарапынан қолдау тапты. Осы жіктелімдердің барлығы 4 мектептің негізін қалаушыларына сәйкес келетін идеалды стандарттың үлгісін жасады. Алайда, негізін қалаушы муджтахидтің бұл жіктелу тұжырымы хронологиялық үзілістерге ұшырады, осы процесте негізін қалаушының алдыңғылары мен оның тікелей интеллектуалды тарихы ескерілмеді. Негізін қалаушы имамдар тәжірибелі заңгерлер болғанмен, олар V/XI ғасырдан бастап бейнеленгендей абсолютті және нақты болған жоқ. Ибн Кемалдың жеті деңгейлік жіктелуі, әсіресе, Аль-Азхардың Бас мүфтиі болған Мұхаммед Бахит әл-Мути (1854 немесе 1856 – 1935) сияқты басқа ханафиттер тарапынан қатаң сынға ұшырады. Көптеген ислам реформаторлары, 18-шы ғасырдан бастап, бұл жіктелімдерді мүлдем сынға алды, өйткені бұл жіктелімдер әрбір муфтиді басшылар мен ізбасарлар тұрғысынан, негізін қалаушы имамдарға және имамдардың білімінен кейін біртіндеп төмендейтін ұрпақтарға қатысты деп санайды. Ибн Таймия мен Мұхаммед ибн Абд әл-Ваххабтың (1792 ж. / 1206 ж.ж.) ілімдеріне адал болған уахабилер қозғалысы ижтихадты шақырып, тақлидке қарсы болды. Ижтихадқа қатысты уахаби ұстанымын қолдаған Неджд әмірлігінің беделді қадисі Абд әл-Рахман ибн Хасан Әл әш-Шейх (1196–1285 А.Х. / 1782–1868 ж.ж.) былай деп мәлімдеді: «Егер бір ғалым белгілі бір мәселеге қатысты дұрыс шешімге немесе үкімге келуге бар күшін салғанда, егер оның үкімі дұрыс болса, ол екі есе сыйлық алады, ал егер оның үкімі қате болса да, ол әлі де сыйлық алады. Ал басқа ғалымдарға еліктеу жаиз емес, тек ижтихад мәселесі бойынша, онда Құраннан немесе Пайғамбардың сүннетінен дәлел жоқ. Ғалымдар мұны «Ижтихад мәселесінде ешқандай күмән болмауы керек» деп атайды. Бірақ, бұған келіспейтіндер немесе басқаша әрекет ететіндер болса, оларды сөгіп, айыптау керек. Бұл мәселе барлық ғалымдардың келісіміне ие болды, бұл туралы имам әш-Шафии айтқан». XVIII ғасыр ислам реформаторы және Йеменнің ең жоғары қадисі Әл-Шаукани (1759–1839) муджтахидтерді жіктеу теориясын мүлдем қабылдамады. Оның пікірінше, ижтихадтың бір ғана түрі бар, оны жеткілікті білімі бар кез келген адам жүзеге асыра алады. Шаукани ғалымның ижтихад жасау үшін бес саладағы әрқайсысы бойынша бір жинақты оқуы жеткілікті дейді. Шаукани пікірінше, ижтихадтың жабылуын таратып, Құран мен сүннені тек төрт имам ғана түсіне алады деп мәлімдейтін мукаллидтер кінәлі: «(Аллаға өтірік айту) және Оның өздері үшін заңын түсінетін және Оған қалай құлшылық ету керектігін білетін адамдарды жасай алмауына айыптау. Олар Оның Кітабы мен Пайғамбары арқылы белгілеген нәрселер уақытша заң екенін көрсетуге тырысады, мадхабтар пайда болғаннан кейін Кітап пен Сүннет болмайды [егер осы адамдарға сенсек], бірақ олар жеке пікірлерімен және сезімдерімен жаңа заң шығарып, басқа дін ойлап тапты». Бұл көзқарас XIX және XX ғасырлардағы көптеген саләфи реформалық қозғалыстарға әсер етті.

Қазіргі заман

16-17 ғасырлар тоғысында суннит мұсылман реформаторлары тақлидті сынап, заңдық мәселелерде ижтихадты кеңінен қолдануға шақырды. Олар дін ғалымдары жасаған тәжірибелерге ғана сүйенудің орнына, Исламның негізгі мәтіндерін – Құран мен Суннаны түсіндіру арқылы заң мен мінез-құлық қағидаларын орнату қажет деп мәлімдеді. Шах Валиулла Дехлави ижтихадтың жақтаушысы болды және оны қоғамның өркендеуі үшін маңызды деп санады. Ол классикалық теорияны қайталай келе, ижтихадты "фард кифая" (ұжымдық міндет) деп есептеді. Тақлидке байланысты тараған партиялық көзқарасты айыптап, мұқалидтерді "заманымыздың адасқан қарапайымдары" деп атады. Ол өзін Ханафи мектебінің жоғары дәрежелі мүжтахиді деп санайтын. Ибн Абд әл-Ваххаб "Усул әл-Ситтах" еңбегінде мұқалидтерді мүжтахидтерді адам күшіне көтере алмайтын деңгейге шығарғаны үшін сынады. Сондай-ақ, ол Құран мен Суннадан алшақтатып, тақлидті міндеттеуді айыптады. Йемендік ғалым Шаукани да қатаң тақлидті айыптады. Мүжтахидтердің мәңгілік өмір сүретіндігін дәлелдеп, Шаукани кейінгі замандағы ижтихадтың бұрынғы заман заңгерлеріне қолжетімсіз егжей-тегжейлі нұсқаулықтардың болуына байланысты оңайырақ екенін де атап көрсетті. 18 ғасыр реформаторларының арасында тақлидті ең радикалды түрде айыптап, ижтихадты жақтаған араб ғалымы Мұхаммед ибн Абд әл-Ваххаб болды. Оның реформалық күш-жігері көбінесе зорлыққа ұласты. Ибн Абд әл-Ваххаб төрт мектепке (мәзхаб) біріккен ғасырлар бойғы заңгерлік мұраны (фиқх) жаңашылдық деп айыптады. Діни басшылардың және классикалық білімнің көп бөлігінің билігіне қарсы шығып, ол ортағасырлық түсіндірмелерге сүйенудің орнына Құран мен хадистерге тікелей оралу қажеттігін жариялады. Ибн Абд әл-Ваххабтың пікірінше, шынайы тәухидті (Таухид) сақтау үшін мұсылмандар барлық адамдық қосымшалар мен болжамдардан арылған алғашқы ұрпақтардың таза Исламына (Салафқа) қайта оралуы керек. "Мұхтасар әл-Инсаф уә әл-Шарх әл-Кабир" сияқты заңдық трактаттарында Ибн Абд әл-Ваххаб әртүрлі мектептер арасындағы заңдық пікірлерді салыстырып, салыстырмалы фиқхқа жол ашты және жиі Ибн Таймияның тұжырымдамаларына сілтеме жасады. Құран мен хадистерден тікелей қорытынды жасаудың (истинбат) бұл заңдық тәсілі, 4 заң мектебінің біріне тақлид орнына, сондай-ақ тақлидты тыйым салу, мұқалидтер лагерінен қатты айыптауға әкелді. Мұхаммед ибн Абдул Ваххаб өзінің қарсыластарын "ғалымдарды иелері ретінде қабылдауда" деп айыптап, тақлидті куфр (кәпірлік) принциптерінің ең үлкені деп айыптады. Ол "Масаил әл-Жахилия" (Жағнаят күндерінің мәселелері) трактатында былай деп жазды: "Олардың діні белгілі бір қағидаларға негізделген, оның ең үлкені – тақлид (көрі соқырлықпен ілесу). Сондықтан бұл барлық кәпірлер үшін ең үлкен принцип болды – олардың алғашқысы мен соңғысы". Ибн Абд әл-Ваххабтың тақлидті жоққа шығару, ижтихадты жақтау және радикалды мәзхапқа қарсы көзқарастарына қарсы наразылық тудырғаннан кейін, кейінгі ваххабилер дәстүрлі төрт фиқх мектебіне қатысты келісімді ұстануға көшті. Ибн Абд әл-Ваххабтың ұлы Абдулла да тақлидке қарсы ұстанымдарды жұмсартып, олардың ханбали мектебіне жататынын және төрт фиқх мектебіне тақлид ететін қарапайым халықты айыптамайтынын мәлімдеді. Ижтихад туралы уахабтықтардың ең алғашқы маңызды трактатын Ибн Абд әл-Ваххабтың шәкірті және Сауд Арабиясының бірінші мемлекетінің қадисі Ибн Муаммар (1810 жылы қайтыс болған) жазды. Ибн Муаммар "Рисалат әл-Ижтихад уә әл-Тақлид" трактатында төрт дәстүрлі сүнни заң мектебіне құрмет көрсетті және мүжтахидтердің екі санын ажыратып көрсетті: тәуелсіз мүжтахид және имамдарға байланысты мүжтахид әл-муқайяд. Ибн Муаммардың пікірінше, тақлид білімі жеткіліксіз болған қарапайым адамдар мен ғалымдар үшін рұхсат етіледі, бірақ заңның негіздерін түсіне білетіндер үшін тыйым салынған. Ибн Абд әл-Ваххабтан айырмашылығы, Ибн Муаммар қарапайым адамдарға сенімді ғалымдарға тақлид жасауға рұқсат берді, бірақ белгілі бір шектеулермен. Осыған қарамастан, ол мәзхапқа қатаң ұстануды сынады және мәзхап фанатизмін бида (жаңашылдық) деп айыптады. Ибн Муаммардың айтуынша, имамдардың пікірлері Пайғамбардың сахих хадистерінен өзгеше болса, оларды жоққа шығару керек. Ибн Муаммар мәзхап жүйесін ижтихадпен үйлестіретін ваххабилік дәстүрлі заң теориясын сипаттап былай деді: "[Дәлелді] қабылдау [позиция үшін] басқа ғалымдардың сөздерін ескермей, абсолютті мүжтахидтің [қызметі]. [Карапайым адамдар] тақлид жасауға және білімділерге жүгінуге міндетті [Бірақ әрқашан бір мектепті ғана ұстану керек деген ой] – Шайтан көптеген білімділерге сілтеген жалған көзқарас. [Олар дәлелдерді зерттеудің қиын мәселе екенін және оған тек абсолютті мүжтахид қана қабілетті екенін ойлайды. [Олар тіпті бір мектептің мүшесі осы мектепті қабылдауға міндетті, тіпті ол Құран мен сүннеттен өзгеше болса да деген пікірге келді]. Осылайша, мектеп имамы оның мүшелері үшін Пайғамбар оның үмметі үшін болғандай. [Сондай-ақ, сіз мектептердің фанатиктерінің көптеген мәселелерде олардың имамдарының нақты ұстанымдарынан өзгешеленгенін және мектептеріндегі кейінгілердің көзқарастарын ұстанғанын көресіз, алғашқы буынның кітаптары олардың арасында сирек кездеседі]". Ахмад ибн Идрис әл-Фаси ижтихадты жақтауға да баса назар бөлді. Оның заң мектептеріне (мәзхабтар) тақлид жасауға қатысты сыныны үш алаңдаушылық негіздеді. Біріншіден, Пайғамбардың дәстүрлерін ұстану қажеттігі. Екіншіден, мұсылмандар арасындағы бөліністерді азайту. Сондықтан ол Құдайдың қасақана қалдырған үнсіздігін толтыруға және Оның бір мейірімділігін жоюға бағытталған кез келген әрекетті жобалады. Қызықтысы, бұл реформаторлардың барлығы Хижазда ортақ байланысқа ие болды және Хижаз-Йемен орталығындағы ғалымдар желісіне қосылды. Шах Валиулла Дехлави және Мұхаммед Хаят әс-Синди Мұхаммед ибн Ибрахим әл-Куррани әл-Курдидің шәкірттері болды, сонымен қатар Ибрахим ибн Хасан әл-Куррани әл-Курди (1690 жылы қайтыс болған) және Әбу әл-Бақа әл-Хасан ибн Әли әл-Ажам (1702 жылы қайтыс болған)пен байланысты болды. Әл-Сануси де осы ғалымдармен оның ұстазы әл-Бадр б. Әмір әл-Мидани арқылы байланысты болды, ол Әл-Синдидің шәкірті болды, сонымен қатар басқа тәуелсіз тізбектер арқылы да байланысты болды. Әл-Шаукани Ибрахим әл-Курранимен оның ұстазы Юсуф ибн Мұхаммед арқылы байланысты. Бұл шеңберлерден тыс, дәстүрлі суфилік шеңберлердегі кейбір ғалымдар да ижтихадты жақтады. Олардың арасында көрнекті Османлы Ханафи заңгері Ибн Абидин (1784-1836) болды, ол тіпті тақлид лагерінің Ханафилері үшін де ғылыми авторитет саналады. Ибн Абидин фәтвалар шығару үшін ижтихадты қолданды, ой-пікір жүргізіп, ижтихадтың белгілі жағдайларда қолдануға болатындығына сенді. Ибн Абидинге сәйкес, Ханафи мүфтилері Әбу Ханифаның үкімдеріне, содан кейін Әбу Юсуфқа, содан кейін Шайбаниға, содан кейін Зуфарға және кейбір кіші заңгерлерге жүгінуі керек. Алайда, егер бұрынғы Ханафи ғалымы мәселеге жауап таппаса, онда ол жаңа мәселені шешу үшін ижтихадты қолдануы керек. Ибн Абидинге сәйкес, нақты мәзхапты ұстану міндетті емес.

Исламдық модернизм

19 ғасырдың ортасынан бастап, Сэр Сайид Ахмед Хан, Джамал әл-дин Әл-Афгани және Мұхаммед Абдух сияқты исламдық модернистер исламды жаңғыртуды көздеп, ислам заңын және оның түсіндірмелерін қайта құру мен реформалау арқылы исламды қазіргі қоғамға бейімдеуге тырысты. Олар ижтихадты қолдануға баса назар аударды, бірақ оның бастапқы қолданылуынан өзгеше, «исламды реформалау міндетіне» академиялық немесе ғылыми ой сияқты «заманауи интеллектуалдық әдістерді қолдануға» ұмтылысты. Шах Валиулла Дехлави, Шовкани және Сайид Ахмет Барелвидің ойларына күшті әсер еткен, субконтиненттегі Әһли Хадис жаңғыру қозғалысы тақлидті толығымен айыптайды және кітапқа негізделген ижтихадты жақтады. 19 ғасырдың ортасында Бхопалда құрылған бұл қозғалыс хадис тағылымын зерттеуге ерекше мән береді және канондық заң мектептеріне еліктеуді тыйым салады. Олар Әһли әл-Хадис мектебінің ерте өкілдерімен байланысты. 19 ғасырдың соңында Наджди ғалымдары Әһли Хадиспен байланыс орнатып, көптеген Наджди студенттері Әһли Хадис ғалымдарынан, соның ішінде көрнекті ғалымдардан білім алды. «Мұсылман бауырластығы» өзінің негізгі философиясын Әл-Афганидің ижтихадынан бастайды. «Мұсылман бауырластығы» ижтихадтың мүміндердің имандылығын нығайтатынына сендіреді, себебі ол оларды Құранды жақсырақ зерттеуге және оның үйретімдері туралы өз қорытындыларын жасауға итермелейді. Алайда, саяси ұйым ретінде «Мұсылман бауырластығы» ижтихадтың діни және саяси мәселе ретіндегі аражігін байланыстыратын үлкен парадоксқа тап болады. Ижтихад саяси біртіншілікті әлсіретіп, көп түрлілікті (плюрализмді) дамытады, сондықтан көптеген өкіметтік режимдер ижтихадтың заңдылығын мойындамайды. Сүнни және шиит исламы, құдайлық биліктің мәңгілігі туралы әртүрлі сенімдеріне байланысты, ижтихадқа және муджтахид болу үшін қажетті талаптарға қатысты әртүрлі көзқарастарға ие.

Әйелдер муджахидтері

Әйелдер муджахид бола алады және ислам тарихы бойында дәстүрлі исламдық пікірсайыстарда маңызды рөл атқарған белгілі ислам ғалымдары мен муджахидтер болған. Мұхаммедтің әйелі Айша – белгілі хадис зерттеушісі және муджахид болған. Ол – әсерлі, зиялы және сөзді әйел болған. Урва ибн Зубайрдың айтуынша, Айша хадис және фиқһ бойынша ең білімдісі болған, сондай-ақ поэзия мен медицинада бәрінен де жоғары білімге ие болған. Әл-Зухри сол заманғы белгілі заңгер әйел Амра бинт Абдул Рахманнан дәріс алған. Ол – хадис білушілердің бірі болған және «білім мұхиты» деп сипатталған. Мәдина қазысы Амраның хабарын естігенде, қаладағы жеті атақты заңгер болғанына қарамастан, еркек пікірін алу қажеттігін семеген. Ислам ғалымы Акрам Надви мұсылман әйел ғалымдарының 40 томдық өмірбаянын жариялаған, онда 8000-нан астам әйел ғалым туралы толық мәлімет берілген. Басқа да танымал әйелдер мухаддис және заңгерлер қатарында Зәйнәп бинт Камал, Фатима әл-Батаяхия, Фатима бинт Мұхаммед әл-Самарқанди және т.б. бар. 859 жылы Фатима әл-Фихирия Фезде Қарауийин университетін құрған, ол – әлемдегі алғашқы академиялық университет және білім беруге арналған. Умм әл-Дарда сияқты ғалымдар мешітте ер ғалымдармен отырып, пікір таластырған. Ол – хадис және фиқһ пәнінің оқытушысы болған, сонымен қатар ерлер бөлімінде дәріс берген. Оның шәкірттерінің бірі – халифа болған. Шииттік исламда Иранның қазіргі тарихында осындай дәрежеге жеткен ондаған әйелдер болған (мысалы, Сафави дәуірінде Әмина бинт әл-Мажлиси, Каджар дәуірінде Биби Ханым, Пахлави дәуірінде Леди Амин және Ислам Республикасы кезінде Зоре Сефати). Әйел муджахидтің маржа бола алатыны туралы әр түрлі пікірлер бар. Зоре Сефати және бірқатар еркек заңгерлер әйел муджахид маржа бола алады деп санайды, яғни, сенушілер әйел муджахидтің тақлидін (үлгі алуын) орындайды деп есептейді, бірақ көптеген еркек заңгерлер маржаның міндетті түрде еркек болуы керек деп санайды.