Ерте ислами ақылына негіделген діни бағыттар: Муътазила тарихы
Mu'tazilism
Мұтазилизм – ерте Ислам дінінде пайда болған, Ақыл-эстетикалық бағытты ұстанған теологиялық мектеп. Құдайдың бірлігі, әділеттілігі, адамның еркіндігі туралы тұжырымдар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ертедегі исламдық рационалистік теологиялық секта
Early Islamic rationalist theological sect
Му'тазилизм (المعتزلة, жекеше معتزلي) – ертедегі ислам тарихында пайда болған және Басра мен Бағдатта гүлдеген ислам сектасы. Оның жақтастары, му'тазилиттер, үшінші халифа Османның қайтысынан кейін Әли мен оның қарсыластары арасындағы шиеленісте бейтараптығымен белгілі болды. 10 ғасырға қарай әл-му'тазила термині ерекше исламдық теология мектебін (калам) білдіретін атауға айналды. Бұл теология мектебін Уасил ибн Ата құрған. Кейінгі му'тазила мектебі үш негізгі принципке негізделген исламдық рационализмді дамытты: Алланың бірлігі (Таухид) және әділдігі (Әл-'адл), адамның еркіндігі, және Құранның жаратылуы. Му'тазилиттер Құранның жаратылмаған және Алламен бірге мәңгілік екенін жоққа шығарғанымен танымал, егер Құран Алланың нақты сөзі болса, онда Ол логикалық тұрғыдан "өз сөзінен бұрын болуы керек" деп мәлімдеді. Бұл, Алланың Құранды білуі мәңгілік болғандықтан, Ол да одан жаратылмаған деген сүнни дәстүрлі көзқарасына (Аш'ари, Матуриди және дәстүршіл (Атари) мектептерінің ұстанымы) қайшы келді. Сондай-ақ, бұл мектеп теологиялық «жамандық мәселесін» шешуге тырысты, Алла әділ және дана болғандықтан, Ол ақылға сыймайтын нәрсені бұйыра алмайды немесе жаратылыстарының игілігін ескермей әрекет ете алмайды; демек, жамандық – адамның Құдай берген еркінен туындаған, адамның іс-әрекеттеріндегі қателіктердің салдары ретінде қарастырылуы керек. Му'тазилиттер секулярлық рационализмге қарсы болды, бірақ адамның зиялы қабілеті мен ақылы діни принциптерді түсінуге мүмкіндік беретініне сенді; жақсылық пен жамандық – ақыл-ойымен анықталатын санаттар, оларды «көмексіз ақылмен орнатуға болады». Бұл қозғалыс Аббасид халифаты кезінде, «михна» кезеңінде (833–851 жж.), 18 жылға созылған діни қуғын-сүргін кезінде, Аббасид халифасы әл-Мамунның діни ғалымдарды му'тазилалық доктринаға сәйкес келмеген жағдайда жазалауы, түрмеге қамауы немесе тіпті өлтіруі арқасында саяси билікке жетті, әл-Мутаваккил оны кері қайтарғанға дейін. Аглабидтер (800–909 жж.) де му'тазилизмді ұстанды және оны Ифрикияның мемлекеттік доктринасы ретінде енгізді. Сонымен қатар, әл-Хакам II (961–976 жж.) билігі тұсындағы грек-араб аударма қозғалысының жетекші тұлғалары му'тазилиттердің ізбасарлары болды. Му'тазилизм де Ирак пен Парсыда Буйидтер (934–1062 жж.) билігі кезінде белгілі бір деңгейде гүлдеді.
Mu'tazilism (المعتزلة, singular معتزلي) was an Islamic sect that appeared in early Islamic history and flourished in Basra and Baghdad. Its adherents, the Mu'tazilites, were known for their neutrality in the dispute between Ali and his opponents after the death of the third caliph, Uthman. By the 10th century the term al muʿtazilah had come to refer to a distinctive Islamic school of speculative theology (kalām). This school of theology was founded by Wasil ibn Ata. The later Mu'tazila school developed an Islamic type of rationalism, partly influenced by Ancient Greek philosophy, based around three fundamental principles: the oneness (Tawhid) and justice (Al 'adl) of God, human freedom of action, and the creation of the Quran. The Mu'tazilites are best known for rejecting the doctrine of the Quran as uncreated and co eternal with God, asserting that if the Quran is the literal word of God, he logically "must have preceded his own speech". This went against the orthodox Sunni position (followed by the Ashʿarī, Māturīdī and the Traditionalist (Athari) schools) which argued that with God being all knowing, his knowledge of the Quran must have been eternal, hence uncreated just like him. The school also worked to resolve the theological "problem of evil", arguing that since God is just and wise, he cannot command what is contrary to reason or act with disregard for the welfare of His creatures; consequently evil must be regarded as something that stems from errors in human acts, arising from man's divinely bestowed free will. The Mu'tazila opposed secular rationalism, but believed that human intelligence and reason allowed Man to understand religious principles; that good and evil are rational categories that could be "established through unaided reason". The movement reached its political height during the Abbasid Caliphate during the "mihna", an 18 year period (833–851 CE) of religious persecution instituted by the Abbasid caliph al Ma'mun where religious scholars were punished, imprisoned, or even killed unless they conformed to Mu'tazila doctrine, until it was reversed by al Mutawakkil. The Aghlabids (800–909 CE) also adhered to Mu'tazilism, which they imposed as the state doctrine of Ifriqiya. Similarly, the leading elite figures of the Graeco Arabic translation movement during the reign of al Hakam II (r. 961–976) were followers of the Mu'tazila. Mu'tazilism also flourished to some extent during the rule of the Buyids (934–1062 CE) in Iraq and Persia.
Этимология
Мұтазили атауы үтірлі түбірдің VIII (iftaʿala) рефлексивтік сабағынан туындаған, яғни "өзгелену, бөліну, зейнеткерлікке шығу" мағынасын білдіреді. Мысалы, اعتزل (iʿtazala) сөзі "өзін (қайта) бөлу; одан бас тарту" дегенді көрсетеді. Атау, негізін қалаушының теологиялық келіспеушілікке байланысты Хасан әл-Басридің оқу шеңберінен "қайтысынан" алынған: Васил ибн ʿАта күнә жасаған адамның құқықтық жағдайы туралы сұрақ қойды: ауыр күнә жасаған адам сенуші ме, әлде сенбейтін бе? Хасан ол адамның мұсылман болып қалатынын айтты. Васил бұған қарсылық білдіріп, күнәкардың сенуші де, сенбейтін де емес екенін айтып, оқу тобынан шығып кетті. ʿАмр ибн ʿУбайдты қоса алған басқалар да оны құшақтап, жаңа шеңбер құрды. Хасанның "Васил бізден кетіп қалды" деген сөзі осы қозғалыстың атының шығуына себеп болды деп есептеледі. Кейіннен бұл топ өздерін Ахл әл-Тавхид ва л-ʿАдл (Аһл-Таухид ва-Адл, "монотеизм және әділеттің жақтастары") деп атады, ал "мұтазили" деген атауды алғаш рет олардың қарсыластары қолданды. Iʿtazala етістігі дау-жанжал кезінде бейтарапты білдіру үшін де қолданылады (мысалы, екі тараптың арасындағы даудан "қайта тарту"). Encyclopædia Britannica мәліметінше, "Ислам тарихының алғашқы кезеңдерінде [Мутазила] атауы алғаш рет 656 жылы үшінші халифа Усманның қазасынан кейін ʿАлидің мұсылман қауымына басшылық етуіне байланысты туған дау кезінде пайда болды. ʿАли мен оның қарсыластарын айыптамай, орташа ұстанымды сақтағандар Мутазила деп аталды". Карло Альфонсо Наллино Василий мен оның ізбасарларының теологиялық мұтазилизмі осы бастапқы саяси мұтазилизмнің жалғасы екенін айтты. 10-шы ғасырға қарай бұл термин Басра және Бағдатта (8-10 ғасырлар) гүлденген ислами теология мектебін (калам) білдіретін болды. Сунни деректеріне сәйкес, мұтазили теологиясы сегізінші ғасырда Басрада (қазіргі Ирак) пайда болды, онда Васил ибн ʿАта (131 AH / 748 AD жылы қайтыс болды) Хасан әл-Басридің сабақтарын аль-Манзила байна әл-Манзилатайн (екі позицияның арасындағы позиция) мәселесіне байланысты теологиялық даудан кейін тастап кетті.
The name Muʿtazili is derived from the reflexive stem VIII (iftaʿala) of the triconsonantal root ع ز ل "separate, segregate, retire", as in اعتزل iʿtazala "to separate (oneself); to withdraw from". The name is derived from the founder's "withdrawal" from the study circle of Hasan al Basri over a theological disagreement: Wāṣil ibn ʿAṭā' asked about the legal state of a sinner: is a person who has committed a serious sin a believer or an unbeliever? Hasan answered the person remains a Muslim. Wasil dissented, suggesting that a sinner was neither a believer nor an unbeliever and withdrew from the study circle. Others followed to form a new circle, including ʿAmr ibn ʿUbayd. Hasan's remark, "Wāṣil has withdrawn from us", is said to be the origin of the movement's name. The group later referred to themselves as Ahl al Tawḥīd wa l ʿAdl (اهل التوحيد و العدل, "people of monotheism and justice") and the name muʿtazili was first used by its opponents. The verb iʿtazala is also used to designate a neutral party in a dispute (as in "withdrawing" from a dispute between two factions). According to the Encyclopædia Britannica, "The name [Mu'tazila] first appears in early Islāmic history in the dispute over ʿAlī's leadership of the Muslim community after the assassination of Uthman, the third caliph, in 656 CE. Those who would neither condemn nor sanction ʿAlī or his opponents but took a middle position were termed the Muʿtazilah." Carlo Alfonso Nallino argued that the theological Mu'tazilism of Wasil and his successors was merely a continuation of this initial political Mu'tazilism. By the 10th century CE the term had also come to refer to an Islamic school of speculative theology (kalām) that flourished in Basra and Baghdad (8th–10th century). According to Sunni sources, Mu'tazili theology originated in the eighth century in Basra (now in Iraq) when Wāṣil ibn ʿAṭā' (died 131 AH/748 AD) left the teaching lessons of Hasan al Basri after a theological dispute regarding the issue of al Manzilah bayna al Manzilatayn (a position between two positions).
Ахл-әл-қалам
Ғалым Дэниел В. Браун мутазилаларды "кейінгі ахл ал-калам" деп сипаттайды, бұл ахл ал-калам мутазилалардың ізашары болған дегенді көрсетеді. Ахл ал-калам ислам тарихында Әл-Шафии мен оның исламның соңғы билігі Мұхаммедтің хадисі болды деген қағидасына қарсылас ретінде еске алынады, сондықтан тіпті Құран да "[хадистің] жарығында түсіндірілуі керек, ал керісінше емес".
Scholar Daniel W. Brown describes the Mu'tazila as "the later ahl al kalām", suggesting the ahl al kalām were forerunners of the Mu'tazili. The ahl al kalām are remembered in Islamic history as opponents of Al Shafi‘i and his principle that the final authority of Islam was the hadith of Muhammad, so that even the Qur'an was "to be interpreted in the light of [the hadith], and not vice versa."
Тарихи дамуы
Әбу әл-Худхейл әл-Аллаф (235 жылы қайтыс болды/849 жылы), Васил ибн Ата (واصل بن عطاء) және Амр ибн Убайдтан кейінгі бірнеше ұрпақтан соң өмір сүрген, Басрадағы мутазилизмді жүйелеуші және ресмилендірген дінтанушы деп саналады. Осы мектептің тағы бір саласы Бағдадта Бишр ибн әл-Мутамирдің (210 AH / 825 жылы қайтыс болды) басшылығымен орналасты; бастамашылар оны халифаның жеке жоспары деп ойлады: әл-Мамунның (813–833) тұсында "Мутазилизм мемлекеттік дінге айналды". Мұтазилані қолдаған Омейяд халифаларының ішінде Хишам ибн Абд әл-Малик және Язид III болды. Мұтазилиттер адамның ерік бостандығын жақтады, сондай-ақ кейінгі Омейяд кезеңіндегі қадариттер де осы пікірде болды. Мұтазилиттердің пікірінше, Құдайдың адамдарға қатысты іс-әрекеттері әділдік пен ақылға негізделуі керек. Бұл екі қағиданы кейінгі ортодоксальды Аш'арит мектебі жоққа шығарды.
Abu al Hudhayl al 'Allaf (died 235 AH/849 AD), who lived a few generations after Wāṣil ibn ʿAtāʾ (واصل بن عطاء) and ʿAmr ibn ʿUbayd, is considered the theologian who systematized and formalized Mu'tazilism in Basra. Another branch of the school found a home in Baghdad under the direction of Bishr ibn al Mu'tamir (died 210 AH/825 AD); the instigators thought it was the Caliph's own scheme: under al Ma'mun (813–833), "Mu'tazilism became the established faith." Umayyad Caliphs who were known for supporting the Mu'tazila include Hisham ibn Abd al Malik and Yazid III. The Mu'tazilites maintained man's creation of free will, as did the Qadarites of the later Umayyad period. The Mu'tazilites also maintained that justice and reason must form the foundation of the action God takes toward men. Both of these doctrines were repudiated by the later orthodox school of the Ashʿarites.
Мина
Дегенмен, қуғын-сүргін науқаны олардың дінтануын (теологиясын) және жалпы алғанда, Аббасид мемлекетіндегі мұсылман халқының қолдауын жоғалтты. Аббасид халифатының өңірінде мұсылмандардың саны арта келе жатқанда, және осы жаңадан енгізілген рационализмнің артық әрекеттеріне қарсылық ретінде дінтанушылар ықпалын жоғалта бастады. Бұл мәселе Аббасид халифасы әл-Мамун (218 жылы қайтыс болды) бастаған Михна – діни тергеумен (инквизициямен) одан әрі ушықты. Қозғалыс Михна кезінде, яғни 833 жылы Аббасид халифасы әл-Мамунның бастаған діни қуғын-сүргін кезеңінде саяси биігіне жетті. Осы кезеңде діни ғалымдар (суниттер мен шииттер сияқты) Мутазила доктринасына бағынбаған жағдайда жазаланды, түрмеге қамалды, тіпті өлтірілді. Бұл саясат 18 жылға созылды (833–851 жж.), әл-Мамунның тікелей ізбасарлары әл-Мутасим мен әл-Ватиқ билік еткен жылдары және 851 жылы бұл саясатты кері қайтарған әл-Мутавоккилдің билігінің алғашқы төрт жылында да жалғасты. Сунни заңгері және Ханбали мектебінің негізін қалаушы Ахмад ибн Ханбал әл-Мамунның Михнасының құрбаны болды. Мутазила сенімін қабылдап, тарату туралы әл-Мамунның талабын қабылдамағандықтан, ибн Ханбал Аббасид билеушілері тарапынан тұтқындалып, азапталды.
The persecution campaign, nonetheless, cost them their theology and generally, the sympathy of the Muslim masses in the Abbasid state. As the number of Muslims increased throughout the Abbasid Caliphate, and in reaction to the excesses of this newly imposed rationalism, theologians began to lose ground. The problem was exacerbated by the Mihna, the inquisition launched under the Abbasid Caliph al Ma'mun (died 218 AH/833 AD). The movement reached its political height during the Mihna, the period of religious persecution instituted by the 'Abbasid Caliph al Ma'mun in AD 833 in which religious scholars (such as Sunnis and Shias) were punished, imprisoned, or even killed unless they conformed to Mu'tazila doctrine. The policy lasted for 18 years (833–851 CE) as it continued through the reigns of al Ma'mun's immediate successors, al Mu'tasim and al Wathiq, and the first four years of the reign of al Mutawakkil, who reversed the policy in 851. Ahmad ibn Hanbal, the Sunni jurist and founder of the Hanbali school of thought was a victim of al Ma'mun's Mihna. Due to his rejection of al Ma'mun's demand to accept and propagate the Mu'tazila creed, ibn Hanbal was imprisoned and tortured by the Abbasid rulers.
Миханадан кейінгі кезең
Халифа әл-Мутаваккилдің (847-861) тұсында, "дәстүрлі мұсылман дінін қайта орнатуға ұмтылған" (бұрынғы халифалар кезінде Ахмад ибн Ханбалға жасалған қуғын-сүргінге наразылық тудырғандықтан, ол өзінің заңдылығын қалпына келтіргісі келді), мутазилиттік доктрина жоққа шығарылды және Аббасид халифалығында мутазилиттік профессорлар қуғын-сүргінге ұшырады; шииттер, христиандар және яһудилер де қуғын-сүргінге ұшырады. 800-909 жылдар аралығында Ифрикияда орналасқан араб әулеті – Ағлабидтер де мутазилизмді қабылдап, оны Ифрикияның мемлекеттік доктринасы ретінде таңды. Сонымен қатар, әл-Хакам II билігі кезінде грек-араб аударма қозғалысының жетекші элиталық тұлғалары мутазилиттердің ізбасарлары болды.
Under Caliph al Mutawakkil (847–861), "who sought to reestablish the traditional Muslim's faith" (he intentionally wanted to restore his legitimacy due to the backlash towards Ahmad ibn Hanbal's persecution under previous Caliphs), Mu'tazilite doctrine was repudiated and Mu'tazilite professors were persecuted in the Abbasid Caliphate; Shia Muslims, Christians and Jews were also persecuted. The Aghlabids, an Arab dynasty centered in Ifriqiya from 800 to 909, also adhered to Mu'tazilism, which they imposed as the state doctrine of Ifriqiya. Similarly, the leading elite figures of the Graeco Arabic translation movement during the reign of al Hakam II were followers of the Mu'tazila.
1. Монотеизм
Барлық мұсылмандық теология мектептері бір жағынан антропоморфизмге түспей, екінші жағынан осы қасиеттерге қатысты жазбалардағы мағынаны толығымен жоймай, құдайлық трансценденттілік пен құдайлық атрибуттарды растау дилеммасына тап болды. Таухид ілімі, белгілі мутазили ғалымы Бас судья Кади Абд әл-Жаббардың (415 һ.ж./1025 ж. қайтыс болған) сөздерімен айтқанда: Құдай бірегей болғандықтан, Оған ешбір жаратылыстың ортақ емес қасиеттері бар екенін білу. Бұл, әлемнің бір жаратушысы бар екенін, Ол мәңгілік өткенде болған және жойыла алмайды, ал біз болмағаннан кейін пайда болдық және жойылуға жатамыз, деген біліммен түсіндіріледі. Сондай-ақ, Оның мәңгілікке дейін және мәңгілікке дейін толық күшті екенін, әлсіздікке ұшырамайтынын білесіз. Оның өткен мен қазіргінің бәрін білетінін, білімсіздікке ұшырамайтынын білесіз. Оның бұрын болғанның бәрін, қазіргінің бәрін және егер болғанда болатын нәрселерді қалай болатынын білетінін білесіз. Оның өткен мен болашақта мәңгілік тірі екенін, Оған азап пен қайғы келмейтінін білесіз. Оның көзге көрінетін нәрселерді көріп, сезімтал нәрселерді сезінетінін, бірақ Оған сезім мүшелерінің қажеті жоқ екенін білесіз. Оның мәңгілікке дейін жеткілікті екенін, мұқтаждыққа ұшырамайтынын білесіз. Оның денеге ұқсамайтынын, жоғарылап, төмендеп, қозғала алмайтынын, өзгермейтінін, біріктірілмейтінін, пішін, мүшелер мен дене бөліктерінің болмайтынын білесіз. Оның қозғалыс, тыныштық, түс, тамақ немесе иіс сияқты жағдайларға ұқсамайтынын білесіз. Оның мәңгілікке дейін біреу екенін, Оның жанында екіншісі жоқ екенін, ал Одан басқаның бәрі жаратылған, жасалған, тәуелді, құрылымдалған және басқа біреу/нәрсемен басқарылатынын білесіз. Егер мұның бәрін білсеңдер, онда Құдайдың бір екенін білесіздер.
All Muslim schools of theology faced the dilemma of affirming divine transcendence and divine attributes, without falling into anthropomorphism on the one hand or emptying scriptural references to those attributes of all concrete meaning. The doctrine of Tawhīd, in the words of the prominent Mu'tazili scholar Chief Justice Qadi Abd al Jabbar (died 415 AH/1025 AD) is: the knowledge that God, being unique, has attributes that no creature shares with him. This is explained by the fact that you know that the world has a creator who created it and that: he existed eternally in the past and he cannot perish while we exist after being non existent and we can perish. And you know that he was and is eternally all powerful and that impotence is not possible for him. And you know that he is omniscient of the past and present and that ignorance is not possible for him. And you know that he knows everything that was, everything that is, and how things that are not would be if they were. And you know that he is eternally in the past and future living, and that calamities and pain are not possible for him. And you know that he sees visible things, and perceives perceptibles, and that he does not have need of sense organs. And you know that he is eternally past and in future sufficient and it is not possible for him to be in need. And you know that he is not like physical bodies, and that it is not possible for him to get up or down, move about, change, be composite, have a form, limbs and body members. And you know that he is not like the accidents of motion, rest, color, food or smells. And you know that he is One throughout eternity and there is no second beside him, and that everything other than he is contingent, made, dependent, structured, and governed by someone/thing else. Thus, if you know all of that you know the oneness of God.
2. Құдайдың әділдігі
Дүниеде зұлымдықтың бар екендігі мәселесіне тап болған Муғтазилалар адамның ерік бостандығына назар аударды, сондықтан зұлымдық адамның іс-әрекеттеріндегі қателіктерден туындайтын нәрсе ретінде анықталды. Құдай ешқандай жамандық жасамайды және ешкімді жамандық жасауға мәжбүрлемейді. Егер адамның зұлымдық әрекеттері Құдайдың еркінен туындаған болса, онда жазалаудың мәні болмас еді, өйткені адам Құдайдың еркін орындаған болар еді, не істесе де. Муғтазилалар Құдайдың берген ерік бостандығын теріс пайдаланудан туындайтын, адамның күшіне басып, зұлымдыққа ұшыраған азаптардың бар екенін мойындады. Мұтазилалар осы типтегі "көрінетін" зұлымдықты түсіндіру үшін ислами дініндегі тәкліф доктринасына сүйенді: "Құдай Өзінің әрбір жаратылысына оның қабілетінен асып түсетін нәрсені бұйырмайды" [Құран 2:286]. Бұл үлкен жақсылыққа қызмет ету үшін "құдайдың әрекетінің" болуын немесе одан да үлкен зұлымдықты болдырмау үшін зұлымдық әрекеттерінің болуын білдіреді. Қорытындылай келе, өмір – жан-жақты және рационалды таңдаудың соңғы "әділ сынағы", қазіргі жағдайында да, ақыретте де жоғары әділ жауапкершілікке ие. Адамдар сенімге, иманына, берік сенімге және Құдайға, сондай-ақ оның туралы сенімділікке ие болуы керек, және игі амалдар жасауы керек, амал салих, осылайша иманы олардың моральдық таңдауларында, іс-әрекеттерінде және Құдаймен, адамдармен және осы әлемдегі барлық жаратылыстармен қарым-қатынастарында көрініс табуы керек. Егер барлық адам сау және бай болса, онда адамдарға жүктелген міндеттердің мәні болмайды, мысалы, жомарт болу, мұқтаждарға көмектесу және мұқтаждарға және кемсінтілгендерге қайырымдылық көрсету. Адамдардың тағдырындағы теңсіздіктер мен оларға тиген апаттар, осылайша, өмірдің сынағының ажырамас бөлігі болып табылады. Барлығы сынақтан өтеді. Күштілер, байлар және дені сау адамдар өздерінің барлық күштерін және мүмкіндіктерін зардап шеккендерге көмектесуге және олардың азабын жеңілдетуге жұмсауы керек. Олар Құдайдың нығметтері мен кеңшілігіне қатысты жауап берулері сұралады. Ең бақытсыз адамдар сабырлылықпен табандылық танытуы керек және оларға азап шегулері үшін өтемақы беріледі, Құранның 39:10-да айтылғандай және Мұхаммед Асадтың аудармасында "санауға келмейтін" делінген. Өмірдің сынағы ең алдымен толыққанды ақыл-есі бар ересектерге арналған. Балалар өмірдің табиғатына байланысты зардап шегуі мүмкін және зардап шегетіні байқалады, бірақ олар күнә мен жауапкершіліктен толығымен бос деп есептеледі. Құдайдың әділдігі өтемақы теориясы арқылы расталады. Барлық зардап шеккендерге өтемақы төленеді. Бұл сенімсіздерді және одан да маңыздысы, жұмаққа баратын балаларды қамтиды. Әбд әл-Жаббардың сөздері бойынша, 'Адл доктринасы: Бұл Алланың барлық моральдық жамандықтан (қабиһ) алыс екенін және Оның барлық іс-әрекеттерінің моральдық жақсы екенін (хасана) білу. Бұл - адамның әділетсіздігінен (зулм), зорлық-зомбылықтан (жаур) және осы сияқты нәрселерден ешнәрсе Алланың жаратылысынан (мин халқихи) емес екенін білу. Кім Оған мұны таңса, ол Оған әділетсіздік пен жолсыздық (сафах) таңған болады және осылайша әділдік доктринасынан адасады. Сондай-ақ, Құдай сенімсіздікке сенімді болмайынша, оған оны қабылдауға күш (ал-қудра) бермейді және адамға оның қабілетіне жетпейтін нәрсені бұйырмайды, бірақ ол сенімсізге сенімсіздікті өз еркімен таңдауға мүмкіндік береді, Құдайдың еркімен емес. Сондай-ақ, Құдай серкештікке ұмтылмайды, тілектеспейді және қаламайды. Керісінше, Ол оған қарсы тұрады және оны жек көреді және тек бағынуды қалайды, оны қалайды және жақсы көреді. Сондай-ақ, Ол көпқұдайшылардың (ал-мушрикин) балаларын олардың әкелерінің күнәсі үшін тозақта жазаламайды, өйткені Ол: "Әр жан тек өзінің ісі үшін жауапты" [Құран 6:164] деді; және Ол біреудің күнәсі үшін ешкімді жазаламайды, өйткені бұл моральдық жамандық (қабиһ) болар еді, ал Құдай мұндай нәрседен алыс. Сондай-ақ, Ол Өзінің үкімінен (хукм) шегінбейді және тек оларды пайдаға айналдыру үшін ауру мен сырқатты тудырады. Кімде-кім басқаша айтса, ол Құдайдың теріс екенін мойындап, Оған жолсыздық таңған болады. Сондай-ақ, Ол Өзінің барлық жаратылыстарының мүддесі үшін, оларға моральдық және діни міндеттерді (юкаллифухум) жүктеген және оларға Өзі жүктеген нәрсені көрсеткен және тура жолды көрсеткен, сондай-ақ жалған жолды (тариқ л-батил) көрсеткен, сонда біз одан аулақ бола аламыз. Сондықтан, кімде-кім қырыққан болса, бәрі түсінікті болғаннан кейін ғана қырыққан болады. Сондай-ақ, біздің барлық пайдамыз Құдайдан екенін білесіздер; Ол былай дейді: "Сендерге Құдайдан келмеген жақсылық жоқ" [Құран 16:53]; ол бізге Одан немесе басқа жерден келеді. Осылайша, осының бәрін білген соң, сендер Құдайдың әділдігін білесіздер.
Facing the problem of existence of evil in the world, the Mu'tazilis pointed at the free will of human beings, so that evil was defined as something that stems from the errors in human acts. God does nothing ultimately evil, and he demands not from any human to perform any evil act. If man's evil acts had been from the will of God, then punishment would have been meaningless, as man performed the will of God no matter what he did. Mu'tazilis did not deny the existence of suffering that goes beyond human abuse and misuse of their free will granted to them by God. In order to explain this type of "apparent" evil, Mu'tazilis relied on the Islamic doctrine of taklif: "God does not order/give the soul of any of his creation, that which is beyond its capacity." [Qur'an 2:286] This entailed the existence of an "act of god" to serve a greater good, or the existence of evil acts to prevent a far greater evil. In conclusion, it comprised life is an ultimate "fair test" of coherent and rational choices, having a supremely just accountability in one's current state, as well as the hereafter. Humans are required to have belief, iman, secure faith and conviction in and about God, and do good works, amal saleh, to have iman reflected in their moral choices, deeds, and relationship with God, fellow humans, and all of the creation in this world. If everyone is healthy and wealthy, then there will be no meaning for the obligations imposed on humans to, for example, be generous, help the needy, and have compassion for the deprived and trivialized. The inequalities in human fortunes and the calamities that befell them are, thus, an integral part of the test of life. Everyone is being tested. The powerful, the rich, and the healthy are required to use all their powers and privileges to help those who suffer and to alleviate their suffering. In the Qiyamah (Judgment Day), they will be questioned about their response to Divine blessings and bounties they enjoyed in their lives. The less fortunate are required to patiently persevere and are promised a compensation for their suffering that, as the Qur'an puts it in 39:10, and as translated by Muhammad Asad, is "beyond all reckoning". The test of life is specifically for adults in full possession of their mental faculties. Children may suffer, and are observed to suffer, given the nature of life but they are believed to be completely free from sin and liability. Divine justice is affirmed through the theory of compensation. All sufferers will be compensated. This includes non believers and, more importantly, children, who are destined to go to Paradise. The doctrine of 'Adl in the words of ʿAbd al Jabbar: It is the knowledge that God is removed from all that is morally wrong (qabih) and that all his acts are morally good (hasana). This is explained by the fact that you know that all human acts of injustice (zulm), transgression (jawr), and the like cannot be of his creation (min khalqihi). Whoever attributes that to him has ascribed to him injustice and insolence (safah) and thus strays from the doctrine of justice. And you know that God does not impose faith upon the unbeliever without giving him the power (al qudra) for it, nor does he impose upon a human what he is unable to do, but he only gives to the unbeliever to choose unbelief on his own part, not on the part of God. And you know that God does not will, desire or want disobedience. Rather, he loathes and despises it and only wills obedience, which he wants and chooses and loves. And you know that he does not punish the children of polytheists (al mushrikin) in Hellfire because of their fathers' sin, for he has said: "Each soul earns but its own due" (Qur'an 6:164); and he does not punish anyone for someone else's sin because that would be morally wrong (qabih), and God is far removed from such. And you know that he does not transgress his rule (hukm) and that he only causes sickness and illness in order to turn them to advantage. Whoever says otherwise has allowed that God is iniquitous and has imputed insolence to him. And you know that, for their sakes, he does the best for all of his creatures, upon whom he imposes moral and religious obligations (yukallifuhum), and that He has indicated to them what he has imposed upon them and clarified the path of truth so that we could pursue it, and he has clarified the path of falsehood (tariq l batil) so that we could avoid it. So, whoever perishes does so only after all this has been made clear. And you know that every benefit we have is from God; as he has said: "And you have no good thing that is not from Allah" (Qur'an 16:53); it either comes to us from him or from elsewhere. Thus, when you know all of this you become knowledgeable about justice from God.
3. Уәде мен қатер [әл-ва'д вал-ва'ид]
Бұл - соңғы күнге қатысты сұрақтар, немесе араб тілінде – Қиямат күні (Qiyamah). Абдул Жаббардың пікірінше, Құдайдың өзгермейтін уәделері мен ескертулерінің доктринасы, исламдық тұрғыдан адамның өмір сүру философиясымен байланысты. Адамдар (арабша – insan) өзінің мәнінде бір нәрсеге бағынуға қажеттілікпен жаратылған. Сонымен қатар, әрбір адамның кемелсіз әлемдегі күресте ішкі тыныштық пен қанағатты іздеуі – табиғи қажеттілік саналады. Құдайды тану, шындық және таңдау, адамның бағыну қажеттілігімен байланысты, Исламда Құдайдың уәдесі және сыйапаты (әл-тауаб) ретінде қарастырылады. Оның ескертуі – адамның саналы түрде бағынуын және Оның айқын ескерткен қағидасынан өзгеше нәрсені таңдауын білдіреді. Ол сөзінен қайтпайды, уәдесін бұзбайды, хабар бергенінде өтірік айтпайды, осы тұрғыда кейінге қалдырушылардың (мұржиялықтардың) пікіріне қарсы тұрады.
This comprised questions of the Last day, or in Arabic, the Qiyamah (Day of Judgment). According to 'Abd al Jabbar, The doctrine of irreversible Divine promises and warnings, is fashioned out the Islamic philosophy of human existence. Humans, (or insan in Arabic) are created with an innate need in their essence to submit themselves to something. Also, it is seen as an innate need of all humans to pursue an inner peace and contentment within the struggles of an imperfect world. Knowledge of God, truth, and choices, in relation to one's innate need of submission is seen in Islam as the promise and recompense of God (al thawab) to those who follow. His warning is looked at as a conscious decision by a human submitting themselves, and choosing a varying principle which he had given a clear warning to. He will not go back on his word, nor can he act contrary to his promise and warning, nor lie in what he reports, in contrast to what the Postponers (Murjites) hold.
4. Орташа жағдай [Әл-Манзила бин әл-Манзилатайн]
Сонымен, ауыр күнә жасап, тәубе етпей қайтыс болған мұсылмандар имандылар (сенушілер) деп есептелмейді, сонымен қатар олар күпірлікке (сенбеушілікке) де жатпайды, екеуінің арасындағы белгісіз жағдайға (фасик) жатады. Мұның себебі, иманды – Құдайға сенімі мен нанымы бар, сондай-ақ оның сенімі амалдары мен моральдық таңдауларында көрінетін адам. Осы екі жақтың бірінде кемшілік болса, адам, анықтама бойынша, иманды емес. Екінші жағынан, ауыр күнә жасаған адам күпірлікке (яғни, жоққа шығарушы; сенбеуші) айналмайды, себебі күпірлікке, басқа нәрселермен қатар, Жаратушыны жоққа шығару кіреді – мұны ауыр күнә жасаған адам міндетті түрде жасамайды. Ауыр күнә жасап, тәубе етпей қайтыс болғандардың тағдыры – тозақ. Тозақ монолиттік жағдай емес, адамның амалдары мен таңдауларының кең спектрін және Ақырғы Сотқа (Исламдағы Құдайдың тағы бір аты) байланысты түсініктің жетіспеуін қамтитын көптеген дәрежелерден тұрады. Сондықтан, аралық жағдайға жатқандар, тіпті тозақта болса да, сенімі мен басқа да жақсы амалдарының арқасында аз жазаға тартылады. Мұтазилиттер бұл ұстанымды харижиттер мен мурджиттер арасындағы орта жол ретінде қабылдады. ʿАбдул-Жаббардың сөздері бойынша, аралық жағдай туралы ілім – кісі өлтірген, зина жасаған немесе ауыр күнә жасаған адамның үлкен күнәкар (фасик) екендігі және ол сенуші емес екендігі, сондай-ақ оның жағдайы мақтау мен ұлылыққа қатысты сенушілердің жағдайымен бірдей емес, себебі оған қарғыс айтылып, назардан тыс қалдырылу керек. Дегенмен, ол біздің мұсылман зиратымызға жерленбейтін, оған дұға оқылмайтын немесе мұсылманмен неке қимайтын сенбеуші емес. Керісінше, ол аралық жағдайға жатады, сепаратистер (харижиттер) оны сенбеуші дейтін, ал мурджиттер оны сенуші дейтін жағдайдан өзгеше.
That is, Muslims who commit grave sins and die without repentance are not considered as mu’minīn (believers), nor are they considered kafirs (non believers), but in an intermediate position between the two, (fasiq). The reason behind this is that a mu’min is, by definition, a person who has faith and conviction in and about God, and who has their faith reflected in their deeds and moral choices. Any shortcoming on any of these two fronts makes one, by definition, not a mu’min. On the other hand, one does not become a kafir (i. e. rejecter; non believer), for this entails, inter alia, denying the Creator—something not necessarily done by a committer of a grave sin. The fate of those who commit grave sins and die without repentance is Hell. Hell is not considered a monolithic state of affairs but as encompassing many degrees to accommodate the wide spectrum of human works and choices, and the lack of comprehension associated to The Ultimate Judge (one of the other names in Islam of God.) Consequently, those in the intermediate position, though in Hell, would have a lesser punishment because of their belief and other good deeds. Mu'tazilites adopted this position as a middle ground between Kharijites and Murjites. In the words of ʿAbd al Jabbar, the doctrine of the intermediate position is the knowledge that whoever murders, or commits zina, or commits serious sins is a grave sinner (fasiq) and not a believer, nor is his case the same that of believers with respect to praise and attributing greatness, since he is to be cursed and disregarded. Nonetheless, he is not an unbeliever who cannot be buried in our Muslim cemetery, or be prayed for, or marry a Muslim. Rather, he has an intermediate position, in contrast to the Seceders (Kharijites) who say that he is an unbeliever, or the Murjites who say that he is a believer.
Хадистің дұрыстығы
Аббасидтер дәуірінде ақын, теолог және заңгер Ибрахим ән-Наззам Әбу Хурайраның хадистерін қабылдамайтын Наззамия аталатын мәзһаб құрды. Оның белгілі шәкірті әл-Жәхиз де осындай хадистерді ұстанатындарды сынап, хадистік қарсыластарын әл-набита ("төмен санатындағылар") деп атады. Раша әл-Омаридің сөзіне қарағанда, ертедегі мутазилиттер хадистің "тартысты идеологиялық құрал ретінде теріс пайдаланылуға" бейім екенін айтқан; хадистің мәтінін (мазмұнын) ғана емес, оның иснадын да доктрина мен анықтығы үшін тексеру қажет; хадистің жарамды болуы үшін ол мутаватир болуы керек, яғни тауатур немесе көптеген иснадтар (ауызша хабар жеткізушілер тізбегі) арқылы қолдау көрсетілуі керек, әрқайсысы әртүрлі сахабадан басталады. Мутаватир (көп иснадты хадис) және ахад (бір иснадты хадис, яғни көбінесе барлық хадис) туралы және олардың құқықтық теоретиктер көзқарасынан маңыздылығы туралы жазған Уаэль Халлак ортағасырлық ғалым әл-Науавидің (1233–1277) кез келген мутаватир емес хадистің тек ықтимал екенін және мутаватир хадис сияқты нақтылық деңгейіне жете алмайтынын айтқандығын атап өтті. Дегенмен, мұндай мутаватир хадистер өте сирек кездесетін. Ибн әл-Салах (1245 жылы қайтыс болған), әл-Ансари (1707 жылы қайтыс болған) және Ибн Абд әш-Шәкүр (1810 жылы қайтыс болған) сияқты ғалымдар мутаватир санатына кіретін "сегіз немесе тоғыз" хадис ғана тапқан. Васил ибн Ата (700–748 жж., көптеген деректер бойынша Мутазилит мектебінің негізін қалаушы) төрт тәуелсіз хабар жеткізуші болғанда, хабардың рас екеніне дәлел бар деп есептеді. Оның болжамы бойынша, барлық хабар жеткізушілердің жалғанды ойлап табуда келісуі мүмкін емес. Василдің тауатурды қабылдауы оқиғаның болғанын куәландыратын куәгерлердің құқықтық түсінігінен туындады. Сондықтан, куәгерлердің белгілі бір санының болуы олардың жалғанды ойластыру мүмкіндігіне жол бермейді, ал жалғыз хабар бір адамның куәлігі болғандықтан, оның атауы "бір адамның хабары" (хабар әл-уахид) дегенді білдіреді. Әбу әл-Худхайл әл-Аллаф (227/841 жылы қайтыс болған) тауатур арқылы хабарларды тексеруді жалғастырды, бірақ рас екенін анықтау үшін жиырма куәгердің болуын ұсынды, сондай-ақ хабар жеткізушілердің кемінде біреуінің мүмін болуын талап етті. Ол Әбу Хурайрадан келген қайшы хадистерді айтып берді және олардың әртүрлі мазмұнын (мәтінін) қарап, оларды қабылдамау керек екенін көрсетті: олар кемшілік адамдық есте сақтауға және пікірқанастыққа сүйенді, олардың ешқайсысына да шындықты жеткізуге сенуге болмайды. Әл-Наззам Әбу Хурайрадан жеткен хадистердің сенімділігін жоққа шығарып, оның хадистері әртүрлі теологиялық секталар мен заңгерлердің талас-тартыс себептерін қолдау үшін таралып, дамығанын және бірде-бір хабар жеткізушінің хабардың мазмұнын өзгерту күдігінен жоғары тұра алмайтынын дәлелдеді. Әл-Наззамның күмәндануы Әбу Хурайрадан жеткен хабардың жалғыз немесе мутаватир болуына қатысты тексеруді ғана емес, консенсустың сенімділігін де жоққа шығарды, бұл бірыңғай хабарды тексеру үшін жасалған классикалық мутазилиттік критерийлердің маңызды бөлігі болды (төменде қараңыз). Шындығында, Әбу Хурайрадан жеткен консенсус пен тауатурды қабылдамауы оған күмәндануының тереңдігі мен ауқымы үшін ерекше атақ әкелді.
During the Abbasid dynasty, the poet, theologian, and jurist, Ibrahim an Nazzam founded a madhhab called the Nazzamiyya that rejected the authority of Hadiths by Abu Hurayra. His famous student, Al Jahiz, was also critical of those who followed such Hadiths, referring to his Hadithist opponents as al nabita ("the contemptible"). According to Racha El Omari, early Mu'tazilites believed that hadith were susceptible to "abuse as a polemical ideological tool"; that the matn (content) of the hadith—not just the isnad—ought to be scrutinized for doctrine and clarity; that for hadith to be valid they ought to be mutawatir, i. e. supported by tawātur or many isnād (chains of oral transmitters), each beginning with a different Companion. In writing about mutawatir (multi isnād Hadith) and ahad (single isnad hadith, i. e. almost all hadith) and their importance from the legal theoretician's point of view, Wael Hallaq notes the medieval scholar Al Nawawi (1233–1277) argued that any non mutawatir hadith is only probable and can not reach the level of certainty that a mutawatir hadith can. However, these mutawir were extremely scarce. Scholars like Ibn al Salah (died 1245 CE), al Ansari (died 1707 CE), and Ibn ‘Abd al Shakur (died 1810 CE) found "no more than eight or nine" hadiths that fell into the mutawatir category. Wāṣil ibn ʿAṭāʾ (700–748 CE, by many accounts a founder of the Mu'tazilite school of thought), held that there was evidence for the veracity of a report when it had four independent transmitters. His assumption was that there could be no agreement between all transmitters in fabricating a report. Wāṣil's acceptance of tawātur seems to have been inspired by the juridical notion of witnesses as proof that an event did indeed take place. Hence, the existence of a certain number of witnesses precluded the possibility that they were able to agree on a lie, as opposed to the single report which was witnessed by one person only, its very name meaning the "report of one individual" (khabar al wāḥid). Abū l Hudhayl al ʿAllāf (died 227/841) continued this verification of reports through tawātur, but proposed that the number of witnesses required for veracity be twenty, with the additional requirement that at least one of the transmitters be a believer. He recounted contradictory ḥadīth from Abu Hurayra and examined their divergent content (matn) to show why they should be rejected: they relied on both faulty human memory and bias, neither of which could be trusted to transmit what is true. Al Naẓẓām bolstered his strong refutation of the trustworthiness of ḥadīths narrated by Abu Hurayra within the larger claim that his ḥadīths circulated and thrived to support polemical causes of various theological sects and jurists, and that no single transmitter could by himself be held above suspicion of altering the content of a single report. Al Naẓẓām's skepticism involved far more than excluding the possible verification of a report narrated by Abu Hurayra, be it single or mutawātir. His stance also excluded the trustworthiness of consensus, which proved pivotal to classical Mu'tazilite criteria devised for verifying the single report (see below). Indeed, his shunning of both consensus and tawātur as narrated by Abu Hurayra earned him a special mention for the depth and extent of his skepticism.
Атомизм
Мұтазилиттердің Құдай туралы идеялары ежелгі гректердің атомдық ілімімен негізделген. Бұл – барлық нәрсе мен құбылыстар негізгі физикалық бөлшектерге және олардың құрамына дейін тоғытылады деген сенім. Бірақ, мұтазилиттердің атомдық ілімі тағдырға сенуді білдірмейді. Өйткені, Құдай бөлшектерді басқаруға толық жауапты болғандықтан, Оның іс-әрекеттері ғаламның материалдық заңдарымен шектелмеген. Бұл радикалды билігі мол Құдай, мүмкіндікшілдік теологияны тудырды: Құдай қалағанда әлемдегі кездейсоқ оқиғаларға тікелей араласа алады. Бұл шексіз еркіндік, әлемнің өзіндік өмірлік күші бар рухани емес, инертті материядан ғана тұратындығының арқасында мүмкін болды.
Mu'tazilite ideas of God were underpinned by the Ancient Greek doctrine of atomism. This is the belief that all things and processes are reducible to fundamental physical particles and their arrangements. Mu'tazilite atomism however did not imply determinism. Since God was ultimately responsible for manipulating the particles, his actions were not bound by the material laws of the universe. This radically sovereign God entailed an occasionalist theology: God could intervene directly in the world to produce contingent events at will. This radical freedom was possible precisely because the world was composed solely of inert matter rather than an immaterial spirit with an independent vital force of its own.
Эсхатология
Мұтазиланың "теологиялық қарсыластарымен" келіспейтін "нақтырақ айқындалған" мәселелердің бірі – жұмақ пен тозақтың (жаханам) жаратылғаны немесе олардың бар болуы сот күніне дейін күтіп тұрғаны еді. Мұтазилалардың "көпшілігі" Құдайдың Едем бағы мен тозақты бұрыннан жаратқан деген пікірді "физикалық әлем олардың болуына әлі дайын емес екендігіне" байланысты "қатты жоққа шығарды". Олар сондай-ақ, Құран ғаламдағы барлық нәрсені жоюды (үлкен фана) сипаттайтынын, тек Құдай ғана сот күнінен бұрын "сурнайдың үрленген аралығында" жойылмайтынын айтқандықтан, ахираттың екі мекені үлкен фанадан кейін жаратылады деп санаудың тиімдірек екенін жеткізді. Сан алуан хадис Алланың (уажиһ Аллаһ) жүзін көрудің жұмақтағы имандыларға берілетін сыйлықтың бір бөлігі болатынын жеткізеді. Дегенмен, Мұтазила хадисқа деген күмәндігінен бөлек, егер "Құдай материалдық емес нәрсе болса", олар сенгендей, Ол "анықтама бойынша" көрінбейтінін айтты.
One of the "most sharply defined" issues where the Mu'tazila disagreed with "their theological opponents" was whether Paradise and hell (Jahannam) had already been created or if their existence was waiting for Judgement Day. The "majority of the Mu'tazila rejected categorically" the idea that God had already created the Garden and the Fire on the grounds that "the physical universe does not allow for their existence yet". They also argued that because the Qur'an described everything in the universe except God being destroyed (the great fanāʾ) "between the trumpet blasts" before Judgement Day, it would be more sensible to assume that the two abodes of the afterlife would be created after the great fanāʾ
A number of ḥadīth promise that viewing that face of God (wajh Allah) will be part of the reward of the faithful in paradise. However, the Mu'tazila, aside from their skepticism of ḥadīth, argued that if "God was an immaterial substance", as they believed he was, He was "by definition" not visible.
Мұра
Бүгінде мутазилизм негізінен Магриб аймағында өзін василиялық деп жариялағандардың арасында сақталып келеді. Мұтазиланың негізін қалаушы ретінде танымал Васил ибн Атаға сілтеме жасап, бұл қозғалыс мутазилизмді көбінесе өзіндік белгі ретінде пайдаланады. Араб ислам философы Исмаил әл-Фаруки, ислам және салыстырмалы дінтану саласындағы авторитет ретінде әріптестері тарапынан кеңінен танылған, мутазилизмнің терең ықпалына түсті. Пан-исламист революционер Джамал әл-Дин әл-Афгани мутазилиттік көзқарастарды қабылдауымен белгілі болды. Оның шәкірті Мұхаммед Абдух (1849–1905) – мутазилиттік ойдың қайта жаңғыруына үлес қосып, Ислам модернизмінің негізін қалаушы маңызды тұлғалардың бірі болды, алайда ол өзін мутазилит деп атамаған сияқты. 1899 жылы Мысырдың Бас мүфтиі болып тағайындалғаннан кейін, ол исламды заманауи талаптарға бейімдеуге және Әл-Азхар университетінің оқу бағдарламасына өзгерістер енгізуге тырысты. Оның реформалары дәстүрлі сүнни дін өкілдері және Мұхаммед Рашид Рида (1865–1935) сияқты тікелей ізбасарлары тарапынан да күмәндануға ұшырады, бірақ Абдух кейінгі модернист және реформатор ғалымдар мен философтар үшін, мысалы, Фазлур Рахман (1919–1988), Фарид Есак (1959 жылы туған) және әсіресе Харун Насутион (1919–1998) және Наср Әбу Зайд (1943–2010) үшін шабыттың басты көзіне айналды. Мутазилиттік Исламды жаңғырту қауымдастығы (ARIM) 2017 жылдың ақпан айында Францияда Ева Жанадин мен Факер Корчане тарапынан құрылды. Қазіргі заманғы салафи джихадизмінде «мутазилиттер» деген сөзді қарсыластар топтары бір-бірінің сенімділігін жою мақсатымен епітет ретінде қолданады. Солтүстік Африкадағы «Иман бригадалары институты» Бин Ладеннің «қателіктеріне» наразылық білдіріп, «Әл-Қаида» ұйымының құқықтық комитетінің жетекші тұлғасы Абу Хафс әл-Мавританиді мутазилит деп айыптады.
Today, Mu‘tazilism persists mainly in the Maghreb among those who call themselves the Wasiliyah. Referring to Wasil ibn Ata the reputed founder of Mu‘tazila, the movement uses the mantle of the Mu‘tazila primarily as an identity marker. The Arab Islamic philosopher Ismail al Faruqi, widely recognised by his peers as an authority on Islam and comparative religion, was deeply influenced by the Mu'tazila. The pan Islamist revolutionary Jamal al Din al Afghani, was noted for embracing Mu’tazilite views. His student Muhammad Abduh (1849–1905) was one of the key founding figures of Islamic Modernism that contributed to a revival of Mu'tazilite thought in Egypt, although he himself does not seem to have called himself a Mu'tazilite. After he was appointed Grand Mufti of Egypt in 1899, he attempted to adapt Islam to the modern times and to introduce changes in the teachings at Al Azhar University. Although his reforms were disputed by traditional Sunni establishment as well as his immediate successors such as Muhammad Rashid Rida (1865–1935 C. E), 'Abduh would become the chief source of inspiration for later modernist and reformist scholars and philosophers such as Fazlur Rahman (1919–1988), Farid Esack (born 1959), and in particular Harun Nasution (1919–1998) and Nasr Abu Zayd (1943–2010). The Association for the Renaissance of Mu'tazilite Islam (, ARIM) was founded in France in February 2017 by Eva Janadin and Faker Korchane. In contemporary Salafi jihadism, "Mu'tazilite" is used as an epithet by rival groups hoping to undermine each other's credibility. The North African "Institute for the Faith Brigades" denounced Bin Laden's "misguided errors" and accused Abu Hafs al Mawritani, a leading figure in Al Qaeda's juridical committee, of being a Mu'tazilite.