Кіріспе

Принц Чарльз I мен Инфанта Мария Аннаның некеге келісім жасау ұсынысы

«Испан келісімі» – Англия королі Джеймс I-нің ұлы, Принц Чарльз мен Испания королі Филипп III-нің қызы, Испания Инфантасы Мария Аннаның некеге келісім жасау ұсынысы. Келіссөздер 1614-1623 жылдар аралығында жүргізілді және осы кезеңде толыққанды күйремей тұрып, британдық сыртқы және діни саясаттың бірқатар мәселелерімен тығыз байланысты болды. Англияның протестанттық палатасында бұл саясатқа қолдау көрсетілмеді, себебі соңғы ағылшын-испан соғысы әлі естерінен шыққан жоқ. Бұл бастама 1614 жылы Гондомардың Англияға жасаған елшілік кезінде болды, ол Испанияның Джеймстің Ирландиядағы қиын жағдайға түскен билігіне араласпайтынын ұсынды, егер Джеймс испандық Америка суларындағы ағылшын «жеке қаруланушыларын» шектесе. Сонымен қатар, ол 500 000 фунт стерлинг (кейін 600 000 фунт стерлингке дейін арттырылды) көлемінде күйеу жігіттің қоржынын ұсынды, бұл Джеймске 1614 жылғы Парламенттің оған қажетті қаржылық көмекті көрсетпегеннен кейін әсіресе тартымды көрінді. Еуропаның жетекші протестанттық және католиктік патшалық отбасылары арасында некеге қол жеткізу мақсатындағы келіссөздердің кульминациясы 1623 жылы Мадридте, Принц Чарльз бен Джеймстің сүйіктісі, Джордж Вильерс, 1-ші Даке Букингемнің елшілігімен өтті. Король Джеймс неке шартына қол қойғанмен, той өте қойған жоқ; сын Парламенттің таратылуына әкеп соқты.

Өмірбаян

1612 жылы қайтыс болған Карлдың ағасы, Уэльс ханзадасы Генрих Фредерик үшін испандық некеге оның анасы, Данияның Анна патшайымы ұсыныс жасаған еді. Ол қайтыс болғаннан кейін, қызы Елизаветаның да испандықпен үйленуін қолдады, бірақ 1613 жылы Елизавета белгілі бір протестант ханзадасына тұрмысқа шықты. Екінші ұлы Карл үшін Савойя мен Тосканадан, сондай-ақ Испания мен Франциядан да үйлену мүмкіндіктері қарастырылды. 1614 жылдан бастап 1619 жылы қайтыс болғанға дейін Анна патшайымы испандық некеге белсенді қолдау көрсетті, кейде француздық некеге басымдық берді және испандықтардың ұсыныстарының тек өз мүдделеріне ғана негізделгенін түсінді. 1620 жылы оған қарсы айтылған бір мәселе – бұрынғы «испандық үйленулер», яғни Арагондық Екатеринаны Англияға әкелген және Испанияның Филипп II-сінің королева Мэриге үйленуіне себеп болған оқиғалар, халық жадында жаман қалды.

Джеймс І саясаты

1618 жылдың басында I және VI Джеймс мықты дипломатиялық жағдайда болды. Еуропадағы соғыстарға қарсы оның күш-жігері көбінесе тиімді болды және католик державаларымен жақсы қарым-қатынаста болған протестант үкімшісі ретінде оның беделі жоғары еді. Халықаралық қатынастардағы діни факторды төмендетудегі табысы Джеймстің үшін, Испаниялық үйленудің сәтсіздігімен және Отыз жылдық соғыстың басталуымен бірге нашарлады. 1618 жылы ол әлі де Испаниямен қарым-қатынасын жақсарту үшін жан-жақты шаралар қолданып жатты, мысалы, кальвинистерге қарсы епископ Ланселот Эндрюс тағайындалды және қарақшыл сэр Уолтер Рэли өлімге кесілді. Ішкі саясатта, 1616 жылдан бастап Уэльс принці Чарльз бен Испания инфантасы Мария Аннаның некесінен күтілетін испандық құдайы Джеймс үшін табыс көзі болуы мүмкін еді, ол парламенттен субсидияларға тәуелді болмай билеудің жолдарын іздеді. Испандық үйлену саясатын Говардтар және басқа да католиктік көзқарасты министрлер мен дипломаттар қолдады, олар «Испан партиясы» деп белгілі болды, бірақ Англиядағы кейбір протестант топтары оған терең күмәнмен қарады. Джеймс 1621 жылы жеті жылдан кейін алғашқы парламентін шақырғанда, оның күйеу баласы, Пфальц сайлаушысы Фридрих V-ті қолдау үшін әскери экспедицияға қаржы жинау туралы пікірлер ашық айтылды. Шындығында, Папа V Пауль инфантаның протестантқа үйленуіне қажетті рұқсатты бермейтіні анық болды. Бұл факт Испания короліне белгілі болған, бірақ Гондомар хат алмасып жатқандардан хабарсыз болды. Папа V Пауль 1621 жылдың басында қайтыс болды, ал оның орнына келген Папа XV Григорий үйлену идеясын қолдайтын болды деп есептелді. Джеймс ағылшын католиктерінің мүддесін қорғау үшін Джордж Гейджді Римге жіберді. Бұл мәселе кардиналдардың шағын тобына жүктелді, олар ағылшын католиктеріне жақсы қараудың шарты екенін атап өтті.

Саяси қарсылық

1620 жылдарға қарай континенттегі оқиғалар католиктерге қарсы сезімді жаңа бір деңгейге көтерді. Католиктік Киелі Рим империясы мен протестанттық Пфальц арасында қақтығыс басталды, онда богемиялықтар императорды патшалықтан шеттетуге және оның орнына Джеймстің күйеу баласы, Пфальц курфюрсті Фредерик V-ті сайлауға бел буды, бұл Оттыз жылдық соғыстың бастауы болды. Джеймс 1620 жылы император Фердинанд II Прагадан қуған қызы Елизавета мен Фредерикке көмек көрсету үшін қажетті қаражатты жинаудың жалғыз жолы ретінде парламентті шақырды. Бір жағынан, парламент Фредерикке көмек көрсету үшін маңызды әскери операцияларды қаржыландыруға жеткіліксіз қаражат бөлді, екінші жағынан Испанияға қарсы тікелей соғыс жариялауды талап етті. 1621 жылдың қараша айында сэр Эдвард Коук бастаған палаталар Испаниямен соғыс жариялауды, сондай-ақ принц Чарльздың протестант әйелге үйленуін және католиктерге қарсы заңдарды күшіне енгізуді көздейтін петиция ұсынды. Джеймс петицияны естіген соң, "Құдай маған сабыр берсін!" дегені айтылады. Олар бұған наразылық білдіріп, өздерінің құқықтарын, соның ішінде сөз бостандығын қорғады. Джеймс былай деп жазды: "Егер азаматтарымыз өздерінің бостандықтары туралы монархияға қарсы осындай сөздер айтса, біз олардың бұл құқықтары алдыңғы билеушілеріміздің кеңшілігімен берілгенін мойындағанда ғана шыдамдылық таныта аламыз." Букингем мен испан елшісі Гондомардың ықпалымен Джеймс наразылық петициясын парламенттік жазбалардан алып тастап, парламентті таратып жіберді.

Оппозициялық әдебиет, цензура және қамауға алу

Саяси процестерден тыс, испандықтарға және католиктерге қарсы сезімдер күшті болды. Испанияға үйлену туралы келісімге қарсы шабуылдар, сот арқылы "жала жабу, жалған жасау және партиялық бұрмалау" жолымен жүзеге асырылды. Испания партиясымен байланысты тұлғалар туралы жасалған, шындықтан алыс жеке мәліметтер таратылды, әсіресе пуритандық топтар тарапынан. Томас Скотт 1619 жылдан бастап осы науқандағы рөлімен ерекше көзге түсті. 1620 және 1621 жылдары Джеймс мемлекеттік істер туралы жазуға немесе сөйлеуге тыйым салатын жарлықтар шығарды. Джон Эверард 1621 жылдың ақпанында Сент-Мартин-ин-филдс шіркеуінде осы келісімге қарсы уағыз айтты және шамамен жарты жыл Гейтхаус түрмесінде отырды. Роберт Мейсон 1622 жылы досы Томас Хоббсқа осы келісімге қатысты халық пікірін жазғанда, Джеймстің саясатын сынап, Гондомардың Палатинды Фредерик V-ке қайтару мүмкіндігін көрсету арқылы қолдау табудағы шеберлігін атап өтті. Бірақ, ол өз пікірлерін құпия сақтау туралы өтініштермен қоршады. Томас Миддлтонның 1624 жылғы «Шахмат ойыны» атты пьесасы испандық келісімге байланысты оқиғаларды көркемдеп бейнеледі. Ол Гондомарға, қара жылқы түрінде, ерекше қатал болды. Пьесалар кез келген жағдайда цензураланды, ал Генри Герберт, «Сахна шебері» ретінде, оны сахнаға қоюға рұқсат берді; 1624 жылдың тамызында бұл пьеса қысқа ғана даулы сәттілікке ие болды. Герберт патша отбасының мүшелерін бейнелеуде бұрын-соңды болмаған еркіндіктерге жол бергені, қазір испандықтарға қарсы партияның үстемдік еткен сотында болғандығы айтылады. Алдыңғы екі жылдағы испандық көріністері бар пьесалар, Миддлтон мен Роулидің «Өзгергіш» және Томас Деккердің «Мені Лондонмен үйлендір» пьесалары, оларды осы келісімге қарсы қоюға болатындығы туралы жасырын түрде оқылды.

Испаниядағы Карл

Әскери мүмкіндіктен айырылған Джеймс қоғамдық пікірді елемеді және Елизавета мен Фредерик иеліктерін қайтарудың жалғыз үміті ретінде испандық үйленуге қайта оралды. Бірақ 1621 жылы Испанияның Филип III-нің қайтысы осы жағдайды өзгертті. Испания тағына Филип IV-нің отыруымен бірге, үйленудің испандық жақтасы Гондомар Оливареске ықпалын жоғалтты. Келіссөздер баяулағанда, енді 22 жастағы Чарльз ханзадасы мен Бэкингем бастаманы өз қолына алып, инфантаны тікелей ұсыну үшін Кастилияға жасырын түрде сапар шешуге шешім қабылдады. Томас және Джон Смит аттарымен саяхаттап, олар 1623 жылдың 7 наурызында Мадридке келді, бұл Филип IV-ті және ағылшын елшісі Джон Дигбиді, Бристольдің 1-ші графы, таң қалдырды, өйткені ханзаданың ниеттері туралы ешкімге хабар берілмеген еді. Чарльз бен Бэкингем Мария Аннаның католик емес адамға үйленуге қарсы екенін және испандықтар, ағылшын әскерін соғыстан алшақтату үшін үйлену келіссөздерін созған, Джеймс пен Чарльз католиктерге қарсы заңдарды жоюға уәде бермесе, ешқашан келіспейтінін білмеді. Оларды Мадрид сарайында құрметпен қарсы алды. Сарайдағы қабылдау мен сапар туралы автор Андрес де Алманса и Мендоса сипаттаған. Ричард Уинн, жатын бөлмесінің джентльмені, ханшайымның басқа мүшелерімен бірге «Қайрат» кемесімен Портсмуттен ханзадаға қосылды. Уинннің сапары туралы жазбасында испандық шаруалар мен аристократтардың киімдері, сондай-ақ сапардың қиындықтары мен белгісіздігі туралы айтылған. Фрэнсис Стюарт «Сент-Джордж» кемесімен Кастилияға сапар шекті, ол Букингем герцогы мен Ковентри графының құрылған патентін әкелді. Ол сондай-ақ принц Чарльз үшін көптеген зергерлік бұйымдарды әкелді, олардың көпшілігі Данияның Аннасына тиесілі болған. Олардың ішінде: «Тетис мерекесі» маскасы кезінде ханзада Генриге сыйланған зергерлік қылыш; «Португалиялық алмаз»; «Кобам інжуі»; зергерлік бас киімдер; және басында алмасты бақа мен рубин орнатылған сақина болды. Құпия шартқа қол қойылса да, ханзада мен герцог қазан айында инфантасыз Англияға оралды. Сантандерге бара жатқанда олар Эль-Эскориал, Вальсайн сарайы, Сеговия алқасы, Вальядолид, Паленсия және Фромиста қалаларын аралады. Британдықтардың бір бөлігі ашық қуаныш білдірді.

Таза кеңес

1617 жылдан бастап неке туралы келіссөздерлер Жеке кеңеспен жүргізілді. Шындығында, испан тарапымен құпия байланыс қажет деп есептелді, және осы мақсатта кеңестің кіші комитеті құрылды; ол кейіннен сыртқы саясатты кеңінен талқылау платформасына айналып, келесі ханшалыққа дейін сақталды. Испан некесіне қатысты соңғы шешім 1624 жылдың қаңтарында Жеке кеңесте испан талаптарын қабылдамау жөніндегі дауыс беру болды.

Салдары

Испаниядағы қарым-қатынастан кейін ашуланған Карл мен Бэкингем Джеймстің испан саясатын түбінен өзгертті: олар француз әйеліне үйленуді және Габсбургтердің испан империясына қарсы соғыс жариялауды ұсынды. Қажетті қаржыны жинау үшін олар Джеймсті 1624 жылдың ақпан айында шақырылған тағы бір Парламентке көндірді. Бір рет, палатадағы католиктерге қарсы пікірлердің күшеюі сарайда да байқалды, мұнда саясатты бақылау Джеймстен Чарльз бен Бэкингемге ауысты, олар патшаны соғыс жариялауға мәжбүр етті және шығын шығады деген сылтаумен қарсылық білдірген Лорд-казначей, Лионель Кранфилд, Миддлсекстің 1-графының қызметтен алынуын және түрмеге қамалуын ұйымдастырды. Лорд Бристоль, мүлдем кінәсіз болса да, келісімнің сәтсіз аяқталуы үшін жазықсыз жаза алды: оны қорқынышпен шақырып алды, өз иеліктерінде болуға бұйрық берді және кейін Лондон мұнарасына уақытша қамады. Осылайша Чарльз өзінің ең қабілетті және сенімді мемлекеттік қызметкерлерінің біріне қарсы шықты, және олар Англия азамат соғысы басталарға дейін толыққанды татуласпады. 1624 жылғы Парламенттің нәтижесі белгісіз болды: Джеймс соғыс жариялаудан әлі де бас тартты, бірақ Чарльз палата Испанияға қарсы соғысты қаржыландыруға міндеттенді деп ойлады, бұл позиция оның өзінің билігінде Парламентпен қарым-қатынаста проблемалар тудыруға себеп болды. Ақырында Чарльз Францияның Генриетта Мариясына үйленді.

Әшекейлер сыйлығы

Чарльзға ағылшын патшалық коллекциясынан түрлі әшекейлер сыйлық ретінде берілді. Король Джеймс Испаниядағы ұлына осы сыйлықтарды қалай тарту ету керектігі туралы кеңес жіберді. Карл испандық сарайға қоштасқанда, оның сыйлықтарының арасында: патшаға – алмазбен әшекейленген қылыш; королеваға – екі үлкен алмаз және бұршақтай үлкен алмаздардан тұратын бір жұп сырға; инфантаға – 250 томпақ пішіндес інжу-маржаннан тізбек; Дон Карлосқа – ұшты алмаз; кардиналға – топаз, алмаз және інжу-маржаннан жасалған кеудеше; Гаспар де Гусманға, Оливарес графына – әйгілі Ла Перегрина інжуінің орнына, салтанатты інжумен әшекейленген «Португалия алмазы»; Оливарес графинясына – алмазды крест; оның қызы, леди Мария де Гусманға – сақина; Хихар герцогына, Мондехар маркизіне, корольдің сыршысына және Сеговия епископына – әрқайсысына төрттен әшекей; корольдің жеке кеңесшілеріне – алмаз сақиналар; корольдік бөлмедегілерге – алтын тізбектер, корольдік садағашыларына – алтын сақиналар; де Пуэбла Маэстреге – алмаз тізбек және алмазбен әшекейленген өзінің миниатюралық портреті. 1624 жылдың шілдесінде «Мэри Роуз» кемесі Испанияға, ағылшын елшісіне қайтарылған әшекейлерді жинау үшін жіберілді. Кеме қайтар жолда дауылға тап болды.

Халықтық көркем әдебиетте

Уильям Харрисон Эйнсворттың 1865 жылғы "Испандық матч" романы Испанияға сапар мен келіссөздерді қамтиды. Принц Чарльздың Испанияға сапары Артуро Перес Ревертенің 1996 жылғы "El capitán Alatriste" романының және оның киноадаптациясының сюжеттік негізі болып табылады. 2011 жылы Sophia Institute Press тарихи оқиғаларға негізделген "Испандық матч" романын жариялады.