Кіріспе

Американдық философ және ой-сана тарихшысы Артур Онкен Лавджой (10 қазан 1873 – 30 желтоқсан 1962) – американдық философ және ой-сана тарихшысы, ол «Біліктің ұлы тізбегі» (1936) атты кітабымен идеялар тарихы деп белгілі ғылым саласын қалыптастырды. Бұл кітап «АҚШ-тағы соңғы жарты ғасырда идеялар тарихындағы ең ықпалды еңбектердің бірі» деп есептеледі. 1932 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. 1940 жылы «Идеялар тарихы журналын» құрды.

Өмір

Лавджой Германияның Берлин қаласында, оның әкесі медициналық зерттеулер жүргізіп жатқан кезде дүниеге келді. Он сегіз ай өткен соң, оның анасы, Иоганн Герхард Онкеннің қызы, өзіне қол жұмсады, одан кейін әкесі медицинаны тастап, дін қызметкері болды. Лавджой философияны алдымен Калифорния университетінде (Беркли), содан кейін Уильям Джеймс пен Джозия Ройспен бірге Гарвардта оқыды. Ол философия ғылымының докторы дәрежесін алған жоқ. 1901 жылы ол Стенфорд университетіндегі алғашқы жұмысынан, қорғаушысын ренжіткен әріптесін жұмыстан шығаруға наразылық білдіріп, кетіп қалды. Гарвард университетінің президенті Лавджойдың жұмысқа орналасуына тыйым салды, өйткені ол белгілі дауласушы еді. Келесі он жылда ол Вашингтон университетінде (Сент-Луис), Колумбия университетінде және Миссури университетінде сабақ берді. Ол ешқашан үйленбеді. 1910-1938 жылдары Джонс Хопкинс университетінде философия профессоры болған Лавджой сол университеттің Идеялар тарихы клубын құрды және көп жылдар бойы оған жетекшілік етті, онда көптеген белгілі және жас интеллектуалды және әлеуметтік тарихшылар, сондай-ақ әдеби сыншылар жиналды. 1940 жылы ол Филип П. Винермен бірге «Идеялар тарихы журналын» құрды. Лавджой идеялар тарихы «бірлік идеяларға», жеке тұжырымдамаларға (яғни басқа тұжырымдамалармен абстракті атауды бөлісетін қарапайым тұжырымдамалар, олар тұжырымдық тұрғыдан ажыратылуы керек) назар аударуы керек деп талап етті. Лавджой қоғамдық өмірде де белсенді болды. Ол Америка университет профессорларының қауымдастығын және Америка азаматтық бостандықтары одағының Мэриленд бөлімін құруға көмектесті. Алайда, ол азаматтық бостандықтарға сенімін, еркін жүйеге қауіп төндіретін деп санайтын нәрселерді алып тастау арқылы шектеді. Осылайша, Маккарти дәуірінің шыңында (1952 жылдың 14 ақпанындағы «Journal of Philosophy» журналында) Лавджой Коммунистік партияға мүшелік «әлемдік ұйымның жеңісіне» үлес қосатынын, ал бұл ұйым «еркін зерттеуге, пікірге және оқытуға» қарсы болғандықтан, бұл фактінің «эмпирикалық факт» екенін айтты, демек партияға мүшелік академиялық лауазымдардан босатуға негіз болатындығын мәлімдеді. Ол сондай-ақ Балтимор баспасөзінде көптеген пікірлер жариялады. 1962 жылдың 30 желтоқсанында Балтиморда қайтыс болды.

Философия

Эпистемология саласында Лавджой прагматизм қозғалысын, әсіресе 1908 жылы жазылған «Он үш прагматизм» эссесіндегі ықпалды сынмен есте қалады. Лавджойдың пікірінше, «прагматизм», «идеализм», «рационализм» сияқты абстрактті есімдер – идеялар генеалогиясының тарихшысы анықтап, бөліп қарауы тиіс, ерекше және аналитикалық тұрғыдан ажыратылған идеялардан тұрады. Ол тарихшының негізгі идеялардың уақыт өте келе қалай бірігіп, жаңадан құралатынын көрсетуі керек. Симо Кнуттиланың сөзіне сүйенсек, бұл идея философтарға қарағанда әдебиет сыншыларына көбірек қызығушылық тудырды. Лавджой Альберт Эйнштейннің салыстырмалылық теориясына да қарсы болды. 1930 жылы ол Эйнштейннің релятивистік бір мезгілделік тұжырымдамасын кездейсоқ деп сынға алған мақаласын жариялады.

Мұра

Уильям Ф. Байнум 40 жыл өткен соң Лавджойдың "Адамзат білімінің тізбегі" еңбегін еске алып, оны "интеллектуалды кеңістіктің таныс элементі" деп сипаттайды, оның зор ықпалын және "көтеріңкі" сатылымын көрсетеді. Байнум ұлы тіршілік тізбегі тұжырымының қалай ауыстырылғанына қатысты әлдеқайда көп зерттеулер қажет екенін айтады, бірақ Лавджойдың 18-шы ғасырдың соңының шешуші кезең болғаны және "Ағарту дәуірінің тіршілік тізбегі құлатылғаны" туралы айтқаны дұрыс екенімен келіседі.

Шығармалары

Бастапқылық және антик дәуірдегі байланысты идеялар (1935). (Джордж Боаспен бірге). Джонс Хопкинс университетінің баспасы. 1997 жылғы басылым: "Барлық нәрсенің тізбегі: Бір идея тарихын зерттеу" (1936). Гарвард университетінің баспасы. Harper & Row қайта басылымы, 2005 жылғы жұмсақ мұқабалы басылым: Идеялар тарихындағы мақалалар (1948). Джонс Хопкинс университетінің баспасы. Дуализмге қарсы бүлік (1960). Open Court Publishing баспасы. Ақыл, түсінік және уақыт (1961). Джонс Хопкинс университетінің баспасы. Адам табиғаты туралы толғаулар (1961). Джонс Хопкинс университетінің баспасы. Он үш прагматизм және басқа мақалалар (1963). Джонс Хопкинс университетінің баспасы.

Мақалалар

"Дін мен тарихтың өзара байланысы", "Хибберт журналы", том. V, 1906 жылдың қазаны / 1907 жылдың шілдесі. "Өзін-өзі санаудың құштарлықтары", "Философия, психология және ғылыми әдістер журналы", том. 4, № 2, 1907 жылдың 17 қаңтары. "Линнейдің ғылым тарихындағы орны", "Популярлы ғылым" айлық журналы, том. LXXI, 1907 жыл. "Иудей ойындағы этикалық ішкі сезімнің бастаулары", "The American Journal of Theology", том. XI, 1907 ж. "Кант және ағылшын платонистері". "Философиялық және психологиялық эсселер" жинағында, Лонгманс, Грин және компания, 1908 ж. "Прагматизм және теология", "The American Journal of Theology", том. XII, 1908 ж. "Христиан дінінің пайда болуына дейінгі Иса культінің теориясы", "Монист", том. XVIII, № 4, 1908 жылдың 4 қазаны. "Он үш прагматизм", "Философия, психология және ғылыми әдістер журналы", том. V, 1908 жылдың қаңтар-желтоқсаны. "Органикалық эволюцияға қатысты дәлелдер, "Түрлердің пайда болуы" алдында", II бөлім, "Popular Science Monthly", том. LXXV, 1909 жылдың шілдесі-желтоқсаны. "Шопенгауэр эволюционист ретінде", "Монист", том. XXI, 1911 жыл. "Кант және эволюция", "Популярлы ғылым" айлық журналы, том. LXXVII, 1910; II бөлім, "Popular Science Monthly", том. LXXVIII, 1911 жыл. "Жақындағы француз философиясындағы уақыт мәселесі", II, III бөлім, "The Philosophical Review", том. XXI, 1912 жыл. "Релятивтілік, шындық және қайшылық", "Философия, психология және ғылыми әдістер журналы", 1914 жыл. "Прагматизм және прагматикке қарсы". "Сындық реализмдегі эсселер" кітабында. Лондон: Макмиллан және компания, 1920 жыл. "Кәсіби этика және әлеуметтік прогресс", "The North American Review", 1924 жылдың наурыз айы. "Абсолюттік бір мезгілділікке қарсы диалектикалық аргумент", "Философия журналы", 1930 жыл. "Болашаққа қатысты жоспарлар", "Free World", 1943 жылдың қарашасы.

Түрлі-түрлі

"Лейбниц, Готфрид Вильгельм, Фрайхерр Фон", "Білім энциклопедиясы", Пол Монро басып шығарған, "Макмиллан" компаниясы, 1911 жыл. "Ғылымның бірлігі", Миссури университетінің ғылыми бюллетені: Ғылым сериясы, 1 том, № 1, 1912 жылғы қаңтар. Бергсон және романтикалық эволюционизм; Одақ алдында сөйленген екі дәріс, 5 және 12 қыркүйек, 1913 жыл, Калифорния университетінің баспасы, 1914 жыл.