Кіріспе
Қытайдың жаңа солшыл саяси тобы – Қытай Халық Республикасында қолданылатын термин, ол 1990-шы жылдарда пайда болған, Дэн Сяопиннің кезінде жүзеге асырылған экономикалық реформаларға сын тұрғысынан қараған әртүрлі солшыл саяси философияларды сипаттайды. Бұл реформалар экономикалық өсім мен жаңғыруға ықпал ету үшін нарықты либерализациялау және жекешелендіру саясатын күшейтті. Қытай зиялысы Ван Хуэй, жаңа солшылдықтың пайда болуын 1997 жылғы қаржы дағдарысымен және 1999 жылы АҚШ-тың Белградтағы Қытай елшілігін бомбалауымен байланыстырады, бұл Қытайдағы либерализмнің беделіне нұқсан келтірді, сондай-ақ 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтар мен қырғынмен де байланысты. Кейбір қытайдың жаңа солшыл зиялылары, әсіресе Чунцин Коммунистік партиясының хатшысы Бо Силайдың билікке келуімен көзге түсті, ол «Чунцин моделі» деп аталатын әлеуметтік-экономикалық саясаттар жиынтығын ұсынды. Бірақ 2012 жылы Ван Лицзюнь оқиғасынан кейін Боның мансабы аяқталғаннан кейін олар үлкен соққыға ұшырады. «Жаңа солшыл» терминінің мағынасы қозғалыстың әртүрлілігіне байланысты беймаздылықпен сипатталады. Жалпы айтқанда, «жаңа солшыл» термині социалистік идеологияның түрлі нұсқаларына негізделген солшыл теорияларды, идеалдарды және дәстүрлерді қабылдайтын, сондай-ақ постмодернизм мен неолиберализмді сынға түсетін адамдарға қолданылуы мүмкін. Жаңа солшылдың маоизм мен капитализммен қарым-қатынасы күрделі. Кейбір ойлау мектептері жаңа солшылдардың Мао Цзэдун дәуіріндегі жаппай саяси қозғалыстарға оралуын және капитализмнен бас тартуын қалайтынын болжаса, ал басқалары капитализмнің ашық нарықтарын социалистік элементтермен (әсіресе Қытайдың ауылдық аймақтарында) үйлестіретініне сенімді. Сонымен қатар, жаңа солшылдардың арасындағы көзқарастар әртүрлі, қатал маоистерден бастап, орташа әлеуметтік демократтарға дейін жетеді.
The Chinese New Left is a term used in the People's Republic of China to describe a diverse range of left wing political philosophies that emerged in the 1990s that are critical of the economic reforms instituted under Deng Xiaoping, which emphasized policies of market liberalization and privatization to promote economic growth and modernization. Chinese intellectual Wang Hui links the emergence of New Leftism with the financial crisis of 1997 and the 1999 United States bombing of the Chinese embassy in Belgrade, which damaged the credibility of liberalism in China, as well as the 1989 Tiananmen Square protests and massacre. Some of the Chinese New Left intellectuals enjoyed prominence, especially with the rise of Chongqing Communist Party secretary Bo Xilai, who promoted a set of socio economic policies collectively termed the "Chongqing model", though they suffered a blow after the end of Bo's career in 2012 due to the Wang Lijun incident. There is an ambiguity of the term New Left in discourse drawing from the diversity of the movement. Generally speaking, the New Left can be applied to a person who embraces leftist theories, ideals, and traditions rooted in variations of socialist ideology, and other schools criticizing postmodernism and neoliberalism. The New Left's relationship with Maoism and capitalism is complicated. Although some schools of thought suggest that the New Left wants the return to mass political movements of the Mao Zedong era and an abandonment of capitalism, others believe that it combines capitalism's open markets with socialist elements (particularly in rural China). Additionally, the views within the New Left are diverse, ranging from hardline Maoists to more moderate social democrats.
Терминология
Бұл терминді алғаш рет қытай журналисі Янг Пинг қолданды. Ол 1994 жылғы 21 шілдеде Пекин Жастар күні газетінде Цюй Чжиюаньның «Жаңа эволюция, талдамалық марксизм, сын заңы және Қытай шындығы» атты мақаласына шолу жариялап, Қытай өзінің «Жаңа солшыл» қанатын құрғанын айтты. Жаңа солшыл зиялылардың көпшілігі маоизмнің кейбір тәсілдеріне қарсы болғанымен, «Жаңа солшыл» термині маоизммен белгілі бір келісімді білдіреді. Мәдени революцияның ультрасолшылдығымен байланысты болғандықтан, социалистік бағыттар мен реформаларды қолдайтын, бірақ маоизм кезеңінің радикалды және қатыгез тәсілдеріне қарсы тұратын көптеген ғалымдар мен зиялылар «Жаңа солшыл» деген аталымды толық қабылдамайды. Дегенмен, либералды зиялы Сюй Юйюй Ван Хуэйдің «Жаңа солшыл» журналына берген сұхбатында, ол бұл терминнің Қытайдағы әлеуметтік өзгерістер мен зиялылық қарсылықтың нәтижесі екенін толық түсінгенін атап көрсетті.
Шығу тегі
Жаңа солшылдық ұғымы 1990 жылдары Қытайда пайда болды. Жаңа солшылдық теориясына сәйкес, нарықтық экономиканың тудырған қиындықтары Қытайдың экономикалық реформасы барысында нарықтық экономиканың басым экономикалық жүйеге айналуынан туындайды. Қытайдың социалистік экономикалық реформалары елді жаһандық капиталистік кеңістікке енгізді. Жаңа солшылдықтың дамуы, Дэн Сяопин дәуірінде әлемдік аренадағы төмен деңгейлі қатысудан кейін Қытай ұлтшылдығының күшеюімен байланысты. Бұл, 1980 жылдардан бері Қытайдың жаңғыру жолында кездескен мәселелерге жауап ретінде қарастырылады, ол жағалау мен ішкі аймақтар, байлар мен кедейлер арасындағы әлеуметтік теңсіздікті күшейтті. Кейбір ғалымдар Қытайдың 20 ғасырдағы ерекше және қарқынды экономикалық және саяси өзгерістеріне байланысты, көптеген батыс елдерінің әлеуметтік-демократиялық, капиталистік моделін қабылдай алмайтынына сендіреді. Қытайдың Жаңа солшылдығы елдің әлеуметтік теңсіздік мәселелерімен айналысады. Кейбір ғалымдар, бұл қозғалыс әлі толыққанды жетілмегеніне қарамастан, поляризация сақталып тұрса, келесі ғасырда қытай қоғамына сіңіп кетуі мүмкін деп санайды. Үкімет тарапынан күшпен басып тастауға байланысты эпизодтық болатын ереуілдер, отырыстар, жұмысты баяулату және шаруалардың көтерілістері көбейіп келеді және Жаңа солшылдықтың дамуымен ұйымдастырылуы мүмкін. Чжан Сүдунның айтуынша, "Қытайдағы Жаңа мәміле стиліндегі экономикалық және әлеуметтік саясатты қолдаушы 1980 жылдары либерал саналды, бірақ ғасыр соңында – «жаңа солшыл» деп танылды". Бұл, Жаңа солшылдықтың идеалдары 1980 жылдардағы демократиялық социализмге өте ұқсас екенін көрсетеді.
Зияткерлік көзқарастар
Экономика Қытайдың Жаңа солшылдарында маңызды рөл атқарады, оның дамуы Қытайдың экономикалық реформасымен тығыз байланысты. Жаңа солшылдардың көптеген жақтастары Қытайдың экспортқа және жинақтарға тәуелділігін жою, ауылдық және қалалық аймақтар арасындағы өсіп келе жатқан экономикалық айырмашылықты азайту және мемлекеттік меншік пен мемлекеттік жоспарлау арқылы жеке кәсіпкерлікті ынталандыру үшін солшыл экономикалық модельді табу қажет деп санайды. Көптеген социал-демократиялық бағдарламаларда қолданылатын капиталистік еркін нарық моделі қанағаттандырмайды, себебі ол қазіргі нарықтық экономика мен өкілдік демократияны сынға алып, реформалаудың орнына, құрылымдық бөлініс пен иерархияның әлеуметтік салдарына балама табуға тырысады. Қытайдың солшыл қозғалысы үшін қолайлы және тұрақты нарық моделі өте маңызды. Сонымен қатар, Жаңа солшылдар нарықтық реформаларды ауыл шаруашылығына келтірген зиянды дәлелдеу арқылы сынға алды. Жаңа солшыл экономисі Куй Чжиюань Джеймс Мид пен Джон Мейнард Кейнс идеяларына негізделген еңбек капиталымен серіктестіктің еңбек нарығына біршама икемділік енгізуге мүмкіндік беретінін айтады. Сыртқы акционерлер капитал үлесіне қатысты сертификаттарға ие болады; жұмысшылар еңбек және үлес сертификаттарына ие болады, бұл тұрақты жалақыны алмастырады және жұмысшылар мен капиталистер арасындағы мүдделер қақтығысын азайтады. Егер бір топтың пайдасына (акцияларының дивидендін көтеру арқылы) шешім қабылданса, екінші топтың акцияларының дивиденді де автоматты түрде көтеріледі.
Әлеуметтік қозғалыстар
2016 жылы Financial Times басылымында жарияланған мәліметтерге сәйкес, бірнеше сарапшылар Қытайда еркін сайлау өткізілсе, неомаошыл кандидаттың жеңіске жететінін болжайды. Бұл маоизмнің қайта жандануы Си Цзиньпин билікке келгенге дейін басталды, ал оның Мао дәуірінің элементтерін қайта жандандыруы неомаоистерге жасалған ымыраға келгендік қадам ретінде қарастырылады. Неомаоизмнің күшейіп келе жатқан танымалдығы, нарықтық реформалар мен жаһандану салдарынан туындаған экономикалық дүрбелең мен теңсіздікке байланысты деп есептеледі. Цзян Цземиньнің 2001 жылы жеке кәсіпкерлерге партияға мүше болуға рұқсат беруіне қатысты сын, бұл шешімді «саяси бұрмалаушылық» және «идеологиялық шатасу» деп сипаттау арқылы, кейін «Жаңа солшылдар» қозғалысы ретінде танылатын күштің өсуіне ықпал етті. Неомаоистер Ху Цзиньтао басшылығымен алғаш рет көзге түсті, «Утопия» немесе «МаоФлаг» сияқты веб-сайттар арқылы ҚКП саясатына қатысты радикалды сын-ескертпелер айтты. Олар Чунцин партия комитетінің хатшысы Бо Силаймен байланыс орнату арқылы саяси қозғалысқа айналды және репрессиядан құтыла алды. ҚКП жетекшілігі осы топтарды тарихы мен идеологиясымен байланысты болғандықтан таратуға құлшынбайды деп саналады. Маоизм мен неомаоизм Си Цзиньпиннің билікке келуінен кейін, әсіресе жас буын мен кедей қытай халқы арасында үдеп дамыды және шетелдік БАҚ-та жиі жарысалады. 1990 жылдары ауылдық өнеркәсіп даму қарқыны төмендеді және Қытайдың көптеген шаруалары елдің дамуына кедергі келтіретін фактор ретінде қарастырылды. Халықтың одан әрі жаңғырту, қалалану және нарықтастыру қажеттілігі бұрынғы қалашықтар мен ауылдық кәсіпорындардың жетістіктерін басып өтті. Цюй Чжиюань мен Ган Ян әлеуметтік-экономикалық алшақтықты азайту және ірі капитализмге балама ұсыну мақсатында шағын ауылдық өнеркәсіптер мен кооперативтер құруға кірісті. Хеганг 1996 жылдан бері ең көп жұмыссыз қалған жұмыскерлерге ие болса да, Қытайдағы ең жоғары экономикалық өсімді көрсетті. Цюй Чжиюань бұл құбылыстың себебін «жердің мемлекеттік меншігі мен нарықтың үйлесімділігі» деп түсіндірді. Хеганг жылжымайтын мүлік нарығын жандандыру арқылы осы саладағы өсімді ынталандыруға бағытталды. Қытай Коммунистік партиясының қазіргі идеологиясында Қытайдың ауылдық жерлерін жекешелендіру идеясы қабылданбады және ол мемлекеттік меншікте қалды. Көбінесе қалалық емес жерлер жеке пайдалануда болғанымен, оларды сатуға болмайды (қалалық мүліктен өзгеше). 2008 жылы Қытай Коммунистік партиясының 17-ші Орталық комитетінің үшінші пленарлық отырысы жерді жекешелендіру реформаларының жаңа кезеңін бастады, бірақ бұл шаралар шектеулі болды; жерді беру рәсімдері әлі де нақты емес, «ресми түрде бекітілмеген және қолдау көрсетілмеген».
Чжэнчжоу оқиғасы
2004 жылғы 24 желтоқсанда төрт қытайлық наразы Мао Цзэдунның туған күнін тойлауға арналған Чжэнчжоу қаласындағы жиынға "Мао - біздің мәңгілік басшымыз" деген тақырыптағы үнқағаздарды таратуы үшін үш жылға бас бостандығынан айырылды. Ағымдағы басшылықты "империалистік ревизионистер" деп сынаған үнқағаздарда төменгі деңгейдегі кадрларға "партияның қазіргі бағытын өзгертіп, социалистік жолға оралуға" шақырылған. Чжэнчжоу оқиғасы – халықаралық баспасөзde Мао дәуіріне деген халықтың ностальгиясының алғашқы көріністерінің бірі, бірақ бұл сезімдердің кең таралғаны әлі белгісіз. Бұл – Қытайдың жаңа солшылдарының іс-қимылының бір мысалы. Қытайдың жаңа солшылдарын көбінесе Лиу Цзюньнин сияқты либерал зиялылар сынға алады, олар Қытайды экономикалық және саяси тұрғыдан жеткілікті либералды емес деп есептейді. Бұл либералдар теңсіздік пен байлар мен кедейлер арасындағы айырмашылықтың барлық дамып келе жатқан елдерде кездесетін маңызды мәселе деп санайды. Демократия мен жеке бостандық Қытай үшін маңызды деп есептеледі, бірақ оған жақын арада қол жеткізу мүмкін емес.
Қытайдың мао коммунистік партиясы
2008 жылы жұмысшылар мен студенттер тобы Қытайдың маошыл коммунистік партиясын құрды, бұл – үкіметтік биліктегі Коммунистік партияға қарсы тұратын, құпия, мойындалмаған саяси партия. Интернетте «Қытай маошыл коммунистік партиясының он қағидасы» деп аталатын партия манифесі жарияланды, онда Қытай Коммунистік партиясының заңдылығы күмәндалған. Партия Дэн Сяопин реформаларын кері қайтаруды және социализмге оралуды жақтады.
Чунцин үлгісі
2007 жылдың қазан айында саясаткер Бо Силай жоғары деңгейдегі ластану, жұмыссыздық және нашар халық денсаулығымен күресіп жатқан Чунцин провинциясының партия басшысы қызметіне тағайындалды. Бо, Қытайдың қалған бөлігі нарықтық реформаларды қабылдап алғанмен, мемлекеттік кәсіпорындарды кеңейту саясатын бастады. Ол экономикадағы мемлекеттік ықпалды арттыруға, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күреске және «Қызыл мәдениетті» насихаттауға бағытталған «Чунцин моделі» деп аталған аймақтың экономикалық реформасын жүргізді. Бұл саясат сондай-ақ кедейлерге, жұмыссыздарға және қарттарға арналған күшті әлеуметтік көмек бағдарламаларын қолдады. Бо 2008 жылы Қытай реформаторларының капиталистік мәдениетіне қарсы Маоистік мәдениетті насихаттаған «Қызыл мәдениет қозғалысын» бастады. Осы кезеңде радио мен теледидар Маоистік үгіт-насихат таратты, ал студенттер «ауылға оралу» және «қызыл әндерді» әндетуді насихаттау үшін ұйымдастырылды. 2009-2011 жылдары Чунцинде «Триада» ұйымының мүшелері деп айыпталғандар сотқа тартыла бастады. Осы қауіпсіздік шаралары кезінде шамамен 4781 адам тұтқындалды. Сот процесі азаптаулар, мәжбүрлеп мойындау және куәгерлерге қатысты адамдық емес қараумен байланысты дау тудырды. 2013 жылы Бо жемқорлық жасады деген айыппен сотталып, өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Ол Циньчэн түрмесінде жазасын өтеуде. Бо Чунцин партиясының басшысы лауазымынан алынып, Политбюро мүшелігінен шығарылды. Боның жақтастары оның сотталуына наразылық білдіру үшін «Чжи Сянь» партиясын құрды, бірақ ол дереу тыйым салынды.
XI дәуірі
Си Цзиньпин әкімшілігі бизнеске саяси бақылау орнатумен қатар, Шэньчжэньде экономикалық либерализацияны күшейтті, осылайша ол Қытайдың қалған бөлігі үшін үлгі ретінде ұсынылды. 2020 жылдың қыркүйегінде Шэньчжэнь қаласының бұрынғы мэрі және партия басшысы Ли Ювэй «Вэнь Вэй По» басылымында өткір пікір білдіретін мақала жариялады, онда солшылдардың таптық күрес тақырыбын қайта көтеруі салдарынан Қытай экономикалық реформаның шегіне жеткенін ескертті. 2021 жылы «The New York Times» газеті Қытайдың Z ұрпағы арасында маоизмнің қайта жандануы туралы хабарлады, бұл Қытайдағы байлықтың өсу айырмашылығы мен 996 сағаттық жұмыс кестесіне байланысты. Олар капиталистерге қарсы күрес шақырып, әлеуметтік желілерде «À la lanterne!» деп жазады.
2015 жылғы Луоян кездесуі
2015 жылдың ақпан айында Қытайдың 13 провинциясы мен муниципалитетінен шыққан, өздерін "қытай маоистік коммунистері" деп атаған топ Луоян қаласында екі күндік құпия жиын өткізіп, "капитализмнің қайта жаңғыруын кері қайтару" үшін "жаңа социалистік революция" жасауға шақырды. Топтың партияның ескіше саяхатшыларының қолдауында екенін айтқан. Топ сырттан көрінбей ұсталды.
2017 жылғы Гуанчжоу оқиғасы
2017 жылдың қараша айында Маошыл студенттер мен жұмысшылардың тобы Маошыл үйірмесін ұйымдастырғаны үшін Гуанчжоу қаласында қамауға алынды.
2018 жылғы Мәдени революция мерейтойы
Мәдени революция басталғанына 52 жыл толуына орай, Қытайдың түкпір-түкпірінен келген ондаған неомаоист Гонконгта естелік шараларын өткізіп, материктегі қызметтеріне тыйым салынғанын мәлімдеді. Олар Мао дәуіріндегі көк түсті әскери форма киіп, ара-шатыр және балға белгісі бар туларды желбіретіп тұрды. Бұл маоистік топтар ҚКП-ның нарықтық экономикасын қатаң сынап, оның өсіп келе жатқан теңсіздік пен жемқорлыққа себепкер деп есептейді.
Жастық наразылық
2018 жылдың шілде-тамыз айларында Жасик оқиғасына бірқатар маоистік студенттер қатысып, фабрика жұмысшыларын және жұмысшылардың құқықтарын қолдап наразылық көрсетті. Студенттер "Жасик жұмысшылармен ынтымақтастық тобын" құрды, оның құрамына #MeToo жақтасы Юэ Син кірді. Митинг көбінесе танымал солшыл жаңа маоистік онлайн форум-сайт "Утопия" арқылы ұйымдастырылды. Кейіннен 50 студент қамауға алынды, олардың қайнап жатқан жері белгісіз. Жасик наразылықтарының студенттік лидерлері ҚХР Коммунистік партиясы (ҚКП) тарапынан ұсталды, жазаланды және мәжбүрлі оқуға алынды.
Ортақ өркендеу
Си Цзиньпиннің әділдемелі қоғамға және "ортақ өркендеу" терминін ілгерілетуге баса назар салғаннан кейін, Қытайдың Жаңа Сол қанатымен байланысты зейнеткер газет редакторы Ли Гуанман партияны еркектікке және оның социалистік тамырларына жақындататын "терең революцияның" жақын болғанын мәлімдеген мақала жариялады. "Халық күні" және "Синьхуа" ақпарат агенттігі сияқты ірі қытай мемлекеттік жаңалықтар агенттіктері мақаланы жариялап, Мәдени революциямен салыстыру туралы кең тараған алаңдаушылықты тудырды. Жауап ретінде жаңалықтар агенттіктері оқиғаның маңыздылығын азайтуға тырысты – мақаланы баспа нұсқаларында жарияламады, кейбіреулері сайттарынан алып тастады, ал "Халық күні" газеті базар күштерін қолдау туралы редакторлық мақаласын бірінші бетке шығарды.