Кіріспе

Коммунистік блоктар арасындағы қақтығыс – Қытай Халық Республикасы (ҚХР) мен Кеңес Социалистік Республикалары Одағы (КСРО) арасындағы қарым-қатынастың біртіндеп нашарлауы. Бұл, негізінен, 1947-1991 жылдардағы суық соғыс кезеңіндегі геосаяси жағдайлардың ықпалымен туындаған марксизм-ленинизмді әртүрлі түсіндірулері мен қолдануларына байланысты доктриналық айырмашылықтарға себеп болды. 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басында ортодоксалды марксизмді түсіндіру жөніндегі қытай-кеңес пікірталастары Кеңес Одағының ұлттық десталинизация саясаты және Батыс блогымен халықаралық бейбіт өмір сүру саясаты туралы нақты дауларға ұласты. Қытай басшысы Мао Цзэдун мұны ревизионизм деп сынады. Осы идеологиялық фонға қарсы Қытай Батыс әлеміне қатысты белсенді ұстаным танытып, Батыс және Шығыс блоктары арасындағы бейбіт өмір сүру саясатын ашық түрде қабылдамады. 1956 жылы КСРО басшысы Никита Хрущев «Жеке тұлға культі және оның салдары» деген сөйлеуінде Сталин мен сталинизмді айыптады және КСРО-да десталинизацияны бастады. Мао мен қытай басшылығы ҚХР мен КСРО-ның лениндік теорияны түсіндіру және қолданудағы арақашықтықтарына қатты алаңдады. 1961 жылға қарай олардың шешілмейтін идеологиялық айырмашылықтары ҚХР-дың кеңес коммунизмін КСРО-дағы «ревизионисттік сатқындардың» туындысы деп ресми түрде жариялауына әкеп соқты. Осыған байланысты екі ел де өздерінің ықпал аймағындағы елдердегі авангардтық партиялар арқылы әлемдік коммунизмнің басшылығы үшін күресті. Батыс әлемінде қытай-кеңес жарылысы екіполярлы суық соғысты үшполярлы соғысқа айналдырды. Бұл бәсекелестік Маоның 1972 жылы АҚШ президенті Ричард Никсонның Қытайға сапары арқылы қытай-американ қарым-қатынасын жақсартуына мүмкіндік берді. Батыста үшбұрышты дипломатия және байланыс саясаты пайда болды. Тито-Сталин жарылысы сияқты, қытай-кеңес жарылысы да коммунистік елдердің біртұтас екендігі және маңызды идеологиялық қақтығыстардың болмауы туралы батыстың қабылдауын әлсіретті. Дегенмен, КСРО мен Қытай 1970 жылдарға дейін Вьетнам соғысы кезінде Солтүстік Вьетнаммен ынтымақтастығын жалғастырды, басқа аймақтардағы бәсекелестікке қарамастан. Лютхинің сөзінше, «осы кезеңде қытайлар немесе кеңестер өзара қарым-қатынастарын үшбұрышты аяда қарастырғандығын көрсететін ешқандай құжаттық дерек жоқ».

Соғыс қимылдарына қарсылық білдірген тараптар

Екінші Қытай-Жапон соғысы кезінде Қытай Коммунистік партиясы (ҚКП) мен ұлтшыл Гоминьдан партиясы (КМТ) Қытай Республикасынан Жапон империясын ығыстыру үшін азамат соғысын тоқтатты. Осы мақсатта Кеңес Одағының басшысы Иосиф Сталин ҚКП жетекшісі Мао Цзедунға КМТ жетекшісі Чан Кайшымен бірлесіп жапондықтарға қарсы күресуге бұйрық берді. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Жапонияның капитуляциясынан кейін екі тарап та азамат соғысын жаңартты, нәтижесінде коммунистер 1949 жылға қарай жеңіске жетті. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Сталин Маоға сол уақытта саяси билікті қолға алмауға кеңес берді, керісінше, 1945 жылғы КСРО-КМТ арасындағы достық және одақтастық шарты бойынша Чан Кайшымен ынтымақтастыққа түсуге кеңес берді. Мао коммунистік ынтымақтастықпен Сталинге бағынды. Жапонияның капитуляциясына үш ай өткен соң, 1945 жылдың қараша айында Чан Танну-Урианхайды (Моңғолияны) КСРО құрамына қосуға қарсылық танытқанда, Сталин Қызыл Армияның Маньчжуриядан шығуына талап еткен шартты бұзды (бұл Маоға аймақтық бақылауды ұсынды) және совет командирі Родион Малиновскийге қытай коммунистеріне жапондықтардан қалған қару-жарақтарды беруді бұйырды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі бес жыл ішінде АҚШ Чанға, оның ұлтшыл саяси партиясына және Ұлттық революциялық армиясына жартылай қаржыландыру жасады. Алайда Вашингтон Чанға коммунистермен бірлескен үкімет құруға күшті қысым көрсетті. АҚШ елшісі Джордж Маршалл 13 ай бойы Қытайда бейбіт келісімге қол жеткізуге тырысты, бірақ сәттілікке ие болмады. Қытай азамат соғысының соңғы үш жылында ҚКП КМТ-ны жеңіп, материктік Қытайдан ығыстырды. Осының салдарынан КМТ 1949 жылдың желтоқсан айында Тайваньға көшті.

Қытай коммунистік революциясы

Қытайда социалистік мемлекет құруға ұмтылған коммунизмнің революциялық теоретигі ретінде Мао, индустрияланған емес Қытайдың және қытай халқының аграрлық жағдайларына практикалық қолдану үшін православиелік марксизмнің қалалық идеологиясын дамытып, бейімдеді. Маоның марксизм-ленинизмді синификациялауы, Мао Цзэдун ой-пікірлері, ел мен халықтың үдемелі модернизациясын іске асыру үшін саяси прагматизмді бірінші басымдыққа, ал идеологиялық ортодоксалды екінші басымдыққа қойды, себебі православиелік марксизм 19 ғасырда индустрияланған Батыс Еуропаның әлеуметтік-экономикалық жағдайларына қолдану үшін туындаған. 1947 жылы Қытайдағы Азамат соғысы кезінде Мао, Қытайдың социалистік болашағын түсіндіретін саяси құжаттарды алып, американдық журналист Анна Луиза Стронгты Батысқа жіберді және оған Қытай коммунистік революциясын жақсырақ түсіну үшін «АҚШ және Еуропадағы партия жетекшілеріне көрсетуін» сұрады, бірақ «оларды Мәскеуге апарудың қажеті жоқ» деді. Мао, Стронгқа коммунизмнің теоретигі ретінде, «Мао Цзэдунның ой-пікірлері» мақаласындағы және 1948 жылғы «Таң Қытайдан күндей көтеріледі: Қытайдағы босатылған аймақтар туралы жақыннан танысу» кітабындағы ККП-нің коммунистік революциясы туралы жазған оның жағымды баяндамаларына сенді. Кітапта Маоның интеллектуалдық жетістігі «Марксизмді еуропалық [түрден] азиялық түрге өзгерту болды, бұл туралы Маркс пен Ленин ешқашан ойламаған».

Қытай-Кеңес достық туралы келісім

1950 жылы Мао мен Сталин Қытай мен Кеңес Одағының ұлттық мүдделерін Достық, одақ және өзара көмек туралы шарт арқылы қорғады. Шарт екі елдің геосаяси қарым-қатынасын саяси, әскери және экономикалық деңгейде жақсартты. Сталиннің Маоға көрсеткен жомарттығына 300 миллион долларлық несие, Жапония ҚХР-ға шабуыл жасаған жағдайда әскери көмек, сондай-ақ Маньчжуриядағы Қытай шығыс теміржолының, Порт-Артур мен Далянь қалаларын Қытайдың басқаруына беру кірді. Қарсылығында ҚХР Моңғолия Халық Республикасының тәуелсіздігін мойындады. Қолайлы шарттарға қарамастан, социалистік достық туралы шарт ҚХР-ді КСРО-ның геосаяси гегемониясына енгізді, бірақ Шығыс Еуропадағы кеңестік сателлит мемлекеттерінің үкіметтерінен өзгеше, КСРО Мао үкіметін бақылап алмады. Алты жылдың ішінде советтік және қытайлық марксизм-ленинизмді түсіндіру мен қолдану арасындағы айқын айырмашылықтар Қытай-Кеңес достық шартын күштен шығарды. 1953 жылы совет экономистерінің жетекшілігімен ҚХР-да КСРО-ның жоспарлы экономика моделі қолданылды, ол ауыр индустрияны дамытуға бірінші кезекте, ал тұтыну тауарларын өндіруге екінші кезекте басымдық берді. Кейіннен Мао техникалық кеңесшілердің ұсыныстарын елемей, аграрлық Қытайды индустрияландырылған елге айналдыру мақсатымен Ұлы серпіліс бастады, бұл халық пен жер үшін апатты салдарға әкелді. Маоның ауыл шаруашылығы өндірісі жөніндегі шындықтан алыс мақсаттары нашар жоспарлау мен іске асырудың нәтижесінде орындалмады, бұл ауылдағы ашаршылықты ушықтырып, үш жылдық құрғақшылық пен қолайсыз ауа райынан туындаған Ұлы Қытай ашаршылығынан болған өлім-жітімнің санын арттырды. Шамамен 30 миллион қытай азаматы аштықтан көз жұмды, бұл тарихтағы кез келген басқа ашаршылықтан көп. Мао мен оның үкіметі бұл өлім-жітімге тиісті баға бермеді.

Социалистік қатынастар қалпына келтірілді

1954 жылы КСРО бірінші хатшысы Никита Хрущев КСРО мен ҚХР арасындағы қарым-қатынасты сауда келісімдерімен, Сталиннің ҚХР-ға жасаған экономикалық әділетсіздігін ресми мойындауымен, он бес өнеркәсіптік даму жобасымен, сондай-ақ техникалық мамандарды (шамамен 10 000) және саяси кеңесшілерді (шамамен 1500) алмастыру арқылы жақсартты. Бұған қоса, Сібірдегі жұмыс күшінің тапшылығын толықтыру үшін қытай жұмысшылары жіберілді. Дегенмен, Мао мен Хрущев жеке және идеологиялық тұрғыдан бір-бірін ұнатпады. Бірақ 1955 жылға қарай, Хрущев Маомен және қытайлармен кеңестік қарым-қатынасты қалпына келтірген соң, ҚХР экспортының 60 пайызы 1953 жылы басталған Қытайдың бесжылдық жоспарлары арқылы КСРО-ға бағытталды.

Десталинизациядан ризасыздық

1956 жылдың басында Қытай-Кеңес қарым-қатынастары нашарлай бастады, Хрущевтің КСРО-ны сталинизмнен айыруынан кейін, ол "Жеке басының культі және оның салдары" деген сөйлеуімен басталды, онда Сталин мен сталинизм сынға алынды – әсіресе кеңестік қоғамның, Кеңес Қарулы Күштерінің қатардағы сарбаздарының және Кеңес Одағы Коммунистік партиясының (КОКП) тазалауы. Сталиндікке қарсы күрес аясында КОКП-ның идеологиялық бағыты өзгерді – Сталиннің Батыспен қақтығысуынан Хрущевтің онымен бейбіт өмір сүруіне дейін – бұл Мао үшін идеологиялық сенім мен саяси билік мәселелерін тудырды, өйткені ол Сталиннің басшылық стилін және марксизм-ленинизмді социализмді қытайлық ерекшеліктерімен дамытуда және ҚХР-ды ел ретінде практикалық қолдануын үлгі еткен болатын. 1956 жылғы Мажарстан революциясы Мао үшін үлкен саяси алаңдатушылық тудырды, себебі оны басу үшін әскери араласу қажет болды, ал оның орын алуы коммунистік партияның үкіметтегі саяси заңдылығын әлсіретті. Шығыс блогының еуропалық мүшелері арасындағы наразылыққа жауап ретінде Қытай Коммунистік партиясы КСРО-ның сталиндікке қарсы күресін ревизионизм деп айыптады және Мао үкіметінің сталиндік идеологиясы, саясаты және практикасы Қытайда социализмге жетудің дұрыс жолы екенін растады. Бұл оқиға марксистік-лениндік практика мен түсіндірудегі Қытай-Кеңес арасындағы айырмашылықты көрсетіп, "монолитті коммунизмді" – Шығыс блогындағы абсолютті идеологиялық біртүтастық туралы Батыстың қабылдауын бұза бастады. Маоның көзқарасы бойынша, Батыспен бейбіт өмір сүрудің кеңестік сыртқы саясатының табысы ҚХР-ды геосаяси тұрғыдан оқшаулап тастау қаупін тудырды; ал Мажарстан революциясы ҚХР-да және Қытайдың ықпал ету аймағында көтеріліс мүмкіндігін көрсетті. Мұндай наразылықтарды болдырмау үшін Мао 1956 жылы саяси либерализацияның "Жүз гүл" науқанын бастады – үкіметті, бюрократияны және ҚКП-ны ашық түрде сынауға сөз бостандығын беру. Алайда, науқан Маоға тікелей сын айтылғанда тым сәтті болып шықты. Сталиндікке қарсы күрес салдарынан КСРО-ның салыстырмалы бостандықтарына байланысты Мао марксистік-лениндік экономиканың, үкіметтің және қоғамның сталиндік моделін сақтап қалды. Мао мен Хрущевтің идеологиялық айырмашылықтары Қытайдағы жаңа коммунистік басшының қауіпсіздігін күшейтті. Қытайдағы азаматтық соғыстан кейін Мао ККП-ны әлсіретуі мүмкін идеологиялық өзгерістерге ерекше сезімтал болды. Идеологиялық тұрақсыздықтың осы кезеңінде Хрущевтің сталинизмге қарсылығы Мао үшін ерекше әсерлі болды. Мао өзін ұзақ марксистік-лениндік дәстүрдің мұрагері ретінде қарастырды, онда Сталин ең соңғы тұлға болды. Қытай басшылары Сталиннің ізбасарын Қытайдағы партияға қарсы күштермен байланыстыра бастады. Хрущев ревизионист деп танылды. Қытайдағы халық Хрущевті жоғарғы таптың өкілі деп санайтын болды, ал қытайлық марксистер-ленинистер оны коммунистік жобаға нұқсан келтірген тұлға деп қарады. Екі елдің арасында идеологиялық ұқсастықтар болғанымен, ішкі тұрақсыздық 1953 жылы Сталиннің қайтысынан кейін коммунизмнің әртүрлі көзқарастарын қабылдауға себеп болды, бұл елдер арасындағы қарым-қатынастың ушығуына әкелді. Қытайдағы халықтың көңіл-күйі Хрущевтің саясатының өзгеруімен бірге өзгерді. Сталин КСРО-ның Корея соғысының экономикалық жауапкершілігін мойындаған болатын, бірақ Хрущев билікке келгеннен кейін ҚХР-ның Кеңес Одағына сегіз жыл ішінде төлем жасау жоспарын жасады. Алайда, Қытай осы кезде ауыр азық-түлік тапшылығын бастан өткеріп жатқандықтан, астық партиясы Қытай халқына жеткізілмей, Кеңес Одағына жөнелтілгенде, кеңестіктерге деген сенім күрт төмендеді. Бұл саяси өзгерістер Хрущевтің коммунистік жобадан бас тартқаны және елдердің марксистік-лениндіктер ретіндегі ортақ үмітінен айырылғаны ретінде қабылданып, нәтижесінде Хрущев Қытайдағы азық-түлік дағдарысы кезінде Маоның күнәлігіне айналды.

Қытайлық радикализация және сенімсіздік

1958 жылдың бірінші жартысында Қытайдың ішкі саясаты Сталинден бас тарту және Ұлы серпіліске дейінгі радикализм туралы идеологиялық келіспеушіліктерден туындаған антисоветтік бағытқа ие болды. Бұл, Тайвань мәселесіне қатысты егемендік және сыртқы саясатты бақылау мәселелерінде Қытайдың сезімталдығының күшеюімен бірге жүрді. Нәтижесінде, Қытайдың Кеңес Одағымен ынтымақтастыққа құлшынуы азайды. Қарым-қатынастардың нашарлауы жыл бойына байқалды. Сәуірде Кеңес Одағы бірлескен радиохабар тарату станциясын салуды ұсынды. Қытай бұл ұсынысты қабылдамай, станцияның меншігі Қытайда болуын және Кеңес Одағының оны тек соғыс уақытында ғана пайдалануын ұсынды. Шілдедегі ұқсас кеңестік ұсыныс та қабылданбады. Маусым айында Қытай ядролық шабуылға арналған су асты кемелерін жасау үшін Кеңес Одағынан көмек сұрады. Келесі айда Кеңес Одағы бірлескен стратегиялық су асты кемелер флотын құруды ұсынды, бірақ ұсыныста су асты кемелерінің түрі көрсетілмеген. Мао бұл ұсынысты қабылдамады, себебі Кеңес Одағы Қытайдың жағалауын және су асты кемелерін бақылауға тырысады деп санады. Хрущев тамыздың басында Пекинге барып, ұсынысты құтқаруға тырысты, бірақ Мао идеологиялық ызаға толы болғандықтан келіспеді. Кездесудің соңында бұрын қабылданбаған радиостанцияны советтік кредиттер есебінен салу туралы келісімге қол қойылды. Тамыздың соңындағы екінші Тайвань бұғазы дағдарысы жағдайды одан бетерлетті. Қытай Кеңес Одағын дағдарысты бастамас бұрын хабардар етпеді және онымен кеңеспеді, бұл Қытайдың сыртқы істер жөніндегі ақпаратты бөлісуге деген бұрынғы ниетіне қайшы келді және Қытай-Кеңес достық шартының, кем дегенде, рухын бұзды. Бұл, қытайлықтардың 1958 жылғы Ливан дағдарысы мен 1958 жылғы Ирак төңкерісіне қатысты Батысқа қарсы кеңестік жауапты әлсіз деп қарауына байланысты болуы мүмкін. Кеңес Одағы тамыздың соңында Қытайды ашық қолдады, бірақ қыркүйектің басында АҚШ ядролық соғыс туралы жасырын қорқытулармен және қытайлықтардан келіп түскен қайшылылық хабарламалармен жауап бергенде алаңдады. Қытай өзінің мақсаты – Тайвань бұғазындағы бірінші дағдарыстан кейін басталған елшілер деңгейіндегі келіссөздерді қайта бастау екенін, сонымен бірге дағдарысты капиталистік блокпен ядролық соғыстың басталуы ретінде бейнеледі. Қытайдың ядролық тәуекелге баруы бейбіт өміршеңдікке қауіп төндірді. Дағдарыс және АҚШ-пен жүргізіліп жатқан ядролық қарусыздану келіссөздері Кеңес Одағын 1957 жылы Қытайға ядролық бомбаның үлгісін беру туралы уәдесінен бас тартуға итерді. Осы кезде Кеңес Одағы Қытайдың ядролық қарулар бағдарламасының негізін қалауға көмектескен еді.

Екі Қытай

1950 жылдар бойында Хрущев Қытай-Совет қарым-қатынастарын жақсы деңгейде сақтап, әсіресе Қытайдың атом бомбасы жобасы – 596 жобасы үшін шет елден көмек көрсетті, оның ішінде ядролық технологияны да ұсынды. Дегенмен, саяси шиеленіс сақталды, себебі КСРО-ның бейбіт өмір сүру саясатының экономикалық артықшылықтары, қытай гегемониясының астындағы елдер арасында соғысқа дайындықпен белгілі ҚХР-дың геосаяси беделін төмендетті, әсіресе ҚХР мен АҚШ арасындағы жақындасу әрекеті сәтсіз аяқталғаннан кейін. Қытайдың ықпал ету аймағында, америкалық-қытайлық дипломатиялық сәтсіздік және Тайваньдағы АҚШ-тың ядролық қаруының болуы Маоның Тайваньға қатысты қатаң сыртқы саясатын ақтады. 1958 жылдың соңында ҚКП Маоның партизандық кезеңдегі беделін қайта жаңғыртты, Төраға Маоны харизматикалық, болашақты көре білетін, Қытайды индустрияландыру мақсатындағы Ұлы серпіліс жобасын іске асыру үшін қажетті саясатты, басқаруды және халықты ұйымдастыруды жүзеге асыруға толыққанды лайық көшбасшы ретінде көрсетті. Сонымен қатар, Мао Шығыс блогына Қытайдың Тайваньмен соғысын және Ұлы серпіліс қозғалысының үдемелі модернизациясын қытай жағдайына бейімделген сталиндік марксизм-ленинизмнің үлгілері ретінде ұсынды. Бұл жағдайлар идеологиялық Қытай-Совет бәсекелестігіне жол ашты, және Мао Хрущевтің экономикалық және сыртқы саясатын марксизм-ленинизмнен ауытқу деп ашық сынады.

Дау-дамайлардың басталуы

Мао үшін 1958-1959 жылдардағы оқиғалар Хрущевтің ортодоксал марксист ретінде саяси тұрғыдан сенімсіз екенін көрсетті. 1959 жылы Бірінші хатшы Хрущев АҚШ-КСРО геосаяси шиеленісті азайту үшін АҚШ президенті Дуайт Эйзенхауэрмен кездесті. Осы мақсатта КСРО: (i) 596 жобасын дамытуға техникалық көмек көрсету туралы келісімнен бас тарды және (ii) Қытай-Үнді соғысында Үндістанның жағына шықты. АҚШ-КСРО ынтымақтастығының әрбір қадамы Маоға наразылық туғызды, ал Хрущевті ол Батысқа тым төзімді болған оппортунист деп санады. ҚХКП-ның мәлімдемесіне сәйкес, КПСС "әлемді билеу үшін кеңес-американдық ынтымақтастыққа" тым көп көңіл бөлді, ал оның геосаяси әрекеттері марксизм-ленинизмге қайшы келді. Мао мен Хрущевтің соңғы бетпе-бет кездесуі 1959 жылдың 2 қазанында болды, Хрущев Қытай революциясының 10 жылдығын атап өту үшін Пекинге келді. Осы кезде қарым-қатынастар остіп, қытайлықтар кеңес басшысын әдейілеп қорлауға дейін барды – мысалы, оны қарсы алу үшін салтанатты эскорт болмады, қытай басшылары сөз сөйлемеді, ал Хрущев өз сөзді сөйлеуді талап еткенде, оған микрофон берілмеді. Бұл сөздері Хрущевпен жақында кездескен АҚШ президенті Эйзенхауэрді мақтаудан тұрды, бұл коммунистік Қытайға қасақана жасалған тұрақсыздық болды. Екі социалистік мемлекеттің басшылары келесі 30 жыл бойы кездеспеді.

Хрущевтің КПСС-тің 22-ші съезінде Албанияны сынға алуы

1960 жылғы маусымда сталинизмнен арылудың қарыштама кезінде КСРО Албания Халық Республикасын үкімет және социализм үлгісі ретінде сталинизмді сақтап қалғаны үшін саяси жағынан артта қалған ел деп жариялады. Бао Сансанның сөзінше, Қытай Коммунистік партиясының кадрларға жолдаған хабары мынадай болды: "Хрущев Ресейдің Албанияға көмектесуін тоқтатқанда, Ходжа халқына: 'Тіршілік үшін шөп тамырын жеуге мәжбүр болсақ та, Ресейден ештеңе қабылдамаймыз' деді. Қытай шовинизмге бой алдырмайды және бірден бауырлас елге азық-түлік жіберді". 1961 жылғы 17 қазанда Мәскеуде өткен КОКП-ның 22-ші съезінде Хрущев ашылу сөзінде Албанияны саяси жағынан артта қалған мемлекет деп, Албанияның Еңбек партиясын және оның басшылығын, соның ішінде Энвер Ходжаны, Сталиннің мұрасын жоюға бағытталған реформаларды қолдамағаны үшін тағы да сынады. Бұған жауап ретінде 19 қазанда Қытай премьер-министрі Чжоу Энлай басқаратын Қытай делегациясы съезде Мәскеудің Тиранаға қатысты ұстанымын қатысты сынға алды: "Егер бауырлас партиялар немесе бауырлас елдер арасында дау немесе келіспеушілік туындаса, оны пролетариаттық интернационализм рухында, теңдік және бірауыздандық принциптеріне сәйкес, кеңесу арқылы шыдамдылықпен шешу керек деп санаймыз. Кез келген бауырлас партияны жаңсақ сынау бірлікке көмектеспейді және мәселені шешуге жарамайды. Бауырлас партиялар мен бауырлас елдер арасындағы дауды жаудың алдында ашыққа шығаруды марксистік-лениндік көзқарас деп қарастыруға болмайды". Содан кейін, 21 қазанда Чжоу Ленин мавзолеіне барды (онда Сталиннің денесі әлі жерленген), ол жердің іргесіне екі гүл шоғын қойды, олардың бірінде: "Ұлы марксист, жолдас Сталинге арналды" деп жазылған; 23 қазанда Қытай делегациясы съез аяқталмас бұрын, Пекинге ертерек Мәскеуден кетті; бірнеше күннен кейін Хрущев Сталиннің денесін мавзолейден шығарып алды.

Мао, Хрущев және АҚШ

1960 жылы Мао Хрущевтің Дуайт Д. Эйзенхауэрге қарсы қатаң шаралар қолдануын күтті, КСРО-ның U-2 тыңшы ұшағын атып түсіргені, Одақтың әскери базаларын суретке түсіргені және АҚШ тоқтатылған деп мәлімдеген әуе тыңшылығы үшін оны жауапқа тартуды күтті. Париждегі Төрт Үлкен Держава Саммитінде Хрущев ЦРУ-дың КСРО-ға қарсы әуе тыңшылығын жалғастырғаны үшін Эйзенхауэрден кешірім сұрады, бірақ ол бас тартты. Қытайда Мао және Қытай Коммунистік Партиясы Эйзенхауэрдің кешірім сұрамауын социалистік елдердің ұлттық егемендігіне деген құрметсіздік деп қарастырды және Хрущевтің АҚШ агрессорларымен әскери қақтығысқа түсуін талап ететін саяси митингтер ұйымдастырды; мұндай шешуші қадамдарсыз Хрущев Қытай Халық Республикасының алдында беделін жоғалтар еді. Румынияның Бухарест қаласында өткен Коммунистік және Жұмысшы Партияларының Халықаралық Кеңесінде (1960 жылдың қарашасы) Мао мен Хрущев сәйкесінше кеңестік және қытайлық марксизм-ленинизмнің түсіндірмелерін әлемдік социализмге қатысты дұрыс емес жол деп сынады. Мао Хрущевтің тұтыну тауарлары мен материалдық игіліктерге баса назар аударуының кеңестіктерді идеологиялық тұрғыдан әлсіз және революциялық емес ететінін айтты, ал Хрущев оған: "Егер біз халыққа революциядан басқа ештеңе уәделей алмасақ, олар басын қасып: "Жақсырақ дәмді гуляш жесек болмай ма?" дейтін болар еді", - деп жауап берді.

Жеке шабуылдар

1960 жылдары марксистік-лениндік ілім туралы ашулы пікір таластарының көпшілікке жариялануы қатал сталиндік қытайлар мен сталиндік Совет коммунистері арасындағы қарым-қатынастың ерекшелігі болды. Румыния Коммунистік партиясының съезінде ҚХР-ның жоғары лауазымды өкілі Пэн Чжэн Хрущевпен дауласты, себебі Хрущев Мао Цзэдунды қытай ұлтшылы, геосаяси авантюрист және марксизм-ленинизмнен идеологиялық бұрмалаушы деп айыптаған еді. Өз кезегінде, Пэн Хрущевті ревизионист деп атап, оның режимін "патриархалды, тәуелсіз және тирандық" билеуші ретінде сипаттады. Нәтижесінде, Хрущев ҚХР-ға қарсы 80 беттік сын-ескерту жасады. Осы айыптауларға жауап ретінде Хрущев ҚХР-дан 1400 совет техникалық маманын қайтарып алды, бұл 200-ге жуық бірлескен ғылыми жобаны тоқтатты. Мао бұл оқиғаны Хрущевтің Қытайдың үлкен экономикалық сәтсіздіктеріне және Ұлы серпіліс кезеңіндегі ашаршылыққа себепкер болғанының дәлелі деп бағалады. Дегенмен, ҚХР мен КСРО прагматикалық одақтас болып қала берді, бұл Маоға Қытайдағы ашаршылықты жеңілдетуге және Қытай-Үндістан шекаралық дауларын шешуге көмектесті. Мао үшін Хрущев саяси беделін және идеологиялық сенімін жоғалтты, өйткені оның АҚШ-КСРО қарым-қатынастарын жақсартуы КСРО-ға қарсы сәтті әскери (әуе) тыңшылық пен кешірімсіз капиталистік жаумен ашық қақтығысқа әкелді. Хрущевтің жағдайды және адамдарды дұрыс бағаламауы АҚШ-КСРО дипломатиясын Париждегі Төрт держава саммитінде құлатты.

Монолиттік коммунизм бөлініп кетті

1961 жылдың соңында КОКП-ның 22-ші съезінде ҚХР мен КСРО марксизм-ленинизмнің ортодоксальды түсіндірілуі мен қолданылуына қатысты доктриналық дауларын қайта қарастырды. 1961 жылдың желтоқсанында КСРО Албаниямен дипломатиялық қатынастарын үзіп, қытай-кеңестік дауды саяси партия деңгейінен ұлттық үкімет деңгейіне көтерді. 1962 жылдың соңында ҚХР КСРО-мен қарым-қатынасын тоқтатты, себебі Хрущев Куба зымыран дағдарысы кезінде АҚШ-пен соғысқа бармады. Кеңес беделін жоғалтуына қатысты Мао: «Хрущев авантюризмнен капитуляцияшылдыққа көшті» деді. Хрущев Маоның соғысқұмар сыртқы саясаты Шығыс пен Батыс арасындағы ядролық соғысқа алып келеді деп жауап берді. Батыс елдері үшін Куба зымыран дағдарысының тудырған атом соғысы қаупі ядролық қарусыздануды басымдыққа айналдырды. Осы мақсатта АҚШ, Ұлыбритания және КСРО 1963 жылы Жер атмосферасында, ғарыш кеңістігінде және суда ядролық сынақтарды жүргізуге ресми түрде тыйым салған, бірақ жер астында атом бомбаларын сынауға рұқсат берген Ядролық сынақтарды ішінара тыйым салу туралы келісімге келді. Сол кезде Қытайдың ядролық қару бағдарламасы, «596 жобасы» жаңа ғана басталып, Мао бұл келісімді ядролық державалардың Қытайдың ядролық держава болуына кедергі келтіру әрекеті деп қарастырды. 1963 жылдың 6-20 шілдесі аралығында Мәскеуде кеңес-қытай келіссөздері өтті. Алайда екі тарап та өз идеологиялық ұстанымдарынан мойын алмады, нәтижесінде келіссөздер сәтсіз аяқталды. 1964 жылдың наурыз айында Румынияның жұмысшы партиясы Бухарест билігінің қытай-кеңес дауын реттеуге ниеттенгенін жариялады. Бірақ шындығында румындық арадастық әрекеті тек қытай-румындық қарым-қатынасты жақсарту үшін жасалған сылтау болды, бұл КСРО-ның күдігін тудырмау мақсатында жасалды. Румыния қытай-кеңес дауында бейтараптық сақтады. Оның қытай-кеңес дауындағы бейтараптығы және әлемдік саясаттағы ең ықпалды шағын коммунистік ел болуы Румынияның коммунистік әлемнің «үшінші күші» ретінде танылуына мүмкіндік берді. Румынияның 1960-шы жылдардың басында кеңестік сателлит статусынан азаттығы арқасында қол жеткізген тәуелсіздігі Мәскеу тарапынан қабылданды, себебі Румыния «Темір перде» шекарасында орналаспады, социалистік мемлекеттермен қоршалған және оның биліктегі партиясы коммунизмнен бас тартпады. Корей соғысынан кейін стратегиялық мәртебесіне байланысты Солтүстік Корея Ким Ир Сен басшылығымен бейтараптық сақтады, бірақ Дэн Сяопиннің қытай экономикалық реформасынан кейін КСРО-ға қарай көшті. Батыс Еуропадағы ең ірі және саяси ықпалды коммунистік партиялардың бірі – Италия коммунистік партиясы (ИКП) Маоның КСРО-дан бөлінуіне қатысты екіұшты ұстанымды қабылдады. ИКП Маоны социалистік мемлекеттердің бұрынғы әлемдік бірлігін бұзғаны үшін сынап, оның бастаған Мәдени революцияны да сынға алды, бірақ сонымен бірге Қытай Халық Республикасының Оңтүстік Вьетнам мен АҚШ-қа қарсы соғыста Солтүстік Вьетнамға көрсеткен зор көмегі үшін оны мақтап, құттықтады. Марксистік-ленинишіл ретінде Мао Хрущевтің АҚШ-пен соғысқа бармауына қатты ашуланды. Шығыс блогы үшін Мао «Тоғыз хат» кітабында Хрущевтің және оның КСРО басшылығының қытай-кеңес мәселелеріне сынды жазды. Сонымен қатар, КСРО-мен үзіліс Маоға ҚХР дамуын Азия, Африка және Латын Америкасы елдерімен ресми қарым-қатынастар (дипломатиялық, экономикалық, саяси) арқылы қайта бағыттауға мүмкіндік берді.

Ресми және бейресми мәлімдемелер

1960 жылдары Қытай-КСРО жарылысы екі елдің арасында тек жазбаша байланысқа мүмкіндік берді. Онда әр ел өзінің геосаяси әрекеттерін марксистік-лениндік идеологияның ресми тұжырымдамаларымен, әлемдік коммунизмге жетудің жалғыз дұрыс жолы ретінде негіздеді, бұл партияның жалпы саясаты болды. 1963 жылдың маусымында ҚХР Қытай Коммунистік партиясының Халықаралық коммунистік қозғалыстың жалпы бағыты жөніндегі ұсынысын жариялады. КСРО бұған Кеңес Одағы Коммунистік партиясының ашық хатымен жауап берді. Әр идеологиялық позиция Қытай-КСРО жарылысын одан әрі күшейтті. 1964 жылы Мао православиелік марксизмді түсіндіру және іс жүзінде қолданудағы қытай-кеңес даулары салдарынан КСРО-да контрреволюция болғанын және капитализмнің қайта орнатылғанын мәлімдеді. Осыған байланысты, КСРО-ның үлгісімен, Варшава шартының елдері ҚХР-мен қарым-қатынасты үзіп тастады. 1964 жылдың соңында Никита Хрущевтің қызметтен алынуынан кейін Қытай премьер-министрі Чжоу Эньлай жаңа кеңес басшыларымен – Бірінші хатшы Леонид Брежневпен және премьер-министр Алексей Косыгинмен кездесті. Бірақ олардың идеологиялық айырмашылықтары экономикалық қатынастарды қайта жаңартуға дипломатиялық бөгет болды. Кеңес қорғаныс министрінің мәлімдемесі Қытай-КСРО қарым-қатынасын жақсарту мүмкіндіктеріне зиян келтірді. Тарихшы Дэниел Лиз еске салады, қарым-қатынасты жақсарту мүмкіндігі «Хрущевтің құлауынан кейін көрініп тұрған, бірақ Кеңес қорғаныс министрі Родион Малиновский Мәскеуге келген қытайлық делегацияның мүшесі, қытай маршалы Хэ Лонгқа «Қытай КПСС-сы Хрущевтен құтылғандай, Маодан қашан арыласыздар?» деп сұрағаннан кейін жойылды». Чжоу Эньлай Қытайға оралған соң Маоға Брежневтің кеңес үкіметі Мао «Хрущевсіз хрущевизм» деп сынаған бейбіт өмір сүру саясатын сақтап қалғанын хабарлады. Басшылық ауысқанмен, Қытай-КСРО жарылысы өз мәнін сақтап қалды. Глассборо саммитінде Косыгин мен АҚШ президенті Линдон Джонсон арасындағы кездесуде ҚХР КСРО-ны Шығыс блогы елдерінің халқына сатқындық жасады деп айыптады. Пекин радиосының ресми түсіндірмесінде АҚШ пен Кеңес Одағы саясаткерлерінің «дүниежүзілік масштабтағы үлкен құдаятты талқылағаны, олар Вьетнам халқының, арабтардың, сондай-ақ Азия, Африка және Латын Америкасы халықтарының төңкеріс құқықтарын АҚШ империалистеріне қылмыстық жолмен сатқандығы» айтылды.

Мәдени революция

ҚХР-да саяси үстемдікті қайта орнату үшін Мао 1966 жылы білім беру, ауыл шаруашылығы және өнеркәсіптік басқару салаларында қалыптасқан кеңестік үлгідегі бюрократияға (жеке билік орталықтарына) қарсы тұру мақсатымен Ұлы пролетарлық мәдени революцияны бастады. Маоның жалпыға бірдей идеологиялық ортодоксальдық туралы үндеулеріне бағынып, студенттер саяси радикалдық Қызыл гвардияға біріккен кезде Қытайдың барлық мектептері мен университеттері жабылды. Көшбасшысы, саяси мақсаты және әлеуметтік функциясы болмаған Қызыл гвардияның идеологиялық тұрғыдан бөлек құрылымдары тез арада саяси фракцияларға айналды, олардың әрқайсысы өзінің маоизмге адалдығын басқаларынан жоғары дәрежеде көрсетті. «Төраға Мао Цзэдунның цитаталары» (Кіші қызыл кітап) сияқты идеологиялық ортодоксальдылықты орнату нәтижесінде Қызыл гвардияның саяси зорлық-зомбылығы Қытайдың бір бөлігінде азаматтық соғысқа алып келді, оны Мао Халық азаттық армиясы (ХАА) күшімен басып, фракциялық Қызыл гвардияшыларды түрмеге қамады. Сонымен қатар, ХАА-да Қызыл гвардия фракцияларының пайда болуы – Маоның саяси билігінің негізі – оның Қызыл гвардияны таратуына және партиядан, сондай-ақ Қытайдан «коммунизмге қарсы» ескі буынды тазарту арқылы Мәдени революциядан өткен маоистердің жаңа буынымен ҚХП-ны қайта құруына әкелді. Әлеуметтік инженерия ретінде Мәдени революция маоизмнің саяси басымдығын қайта бекітті, бірақ сонымен қатар ҚХР-ның КСРО және Батыс елдерімен қарым-қатынасын шиеленістірді және бұзды. Геосаяси тұрғыдан алғанда, марксизм-ленинизмнің интерпретациясы және практикалық қолданылуы туралы «маоизмге қарсы марксизм-ленинизм» дауларына қарамастан, КСРО мен ҚХР Вьетнам соғысы кезінде Солтүстік Вьетнамға кеңес берді, көмектесті және жабдықтап берді, бұл соғысты Мао шетелдік империализмге қарсы шаруалар революциясы деп сипаттаған еді. Социалистік ынтымақтастықпен ҚХР 1968 жылға дейін, Қытайдың соғыстан шығуына дейін, АҚШ-тың қолдауымен құрылған Вьетнам Республикасына қарсы соғысты жалғастыру үшін Кеңес Одағының жабдықтарын Солтүстік Вьетнамға қауіпсіз өткізіп жіберді.

Шекаралық қақтығыс

1960 жылдардың аяғында ҚКП мен КОКП арасындағы марксизм-ленинизмді дұрыс түсіндіру және қолдану жөніндегі үнемі дау-жанжалдар Қытай-Кеңес шекарасындағы ұсақ соғысқа дейін жетеді. 1966 жылы дипломатиялық шешім табу мақсатында, қытай тарапы 19 ғасырда белгіленген, бірақ бастапқыда тең емес шарттар арқылы Цинь әулетіне таңылған және Қытай аумағын Ресей империясына қосып алған Қытай-Кеңес шекарасының ұлттық мәселесін қайта қарады. Аумақты қайтаруды талап етпесе де, ҚХР КСРО-дан Қытайға қарсы осындай тарихи әділетсіздіктің (19 ғасырдағы шекара) 1858 жылғы Айгун шарты және 1860 жылғы Пекин конвенциясы арқылы адалсыздықпен жасалғанын ресми түрде және жария түрде мойындауын сұрады. Кеңес үкіметі бұл мәселеге назар бөлмеді. 1968 жылы Кеңес Армиясы Қытаймен шекарада, әсіресе Қытайдың солтүстік-батысындағы Синьцзян шекарасында күш жинады, онда кеңестік тарап түркі халықтарын сепаратистік көтеріліске итермелеуге мүмкіндік алатын еді. 1961 жылы КСРО сол шекарада 12 дивизия және 200 ұшақ орналастырды. 1968 жылға қарай Кеңес Қарулы Күштері Сыртқы Моңғолияда алты дивизия, Қытай-Кеңес шекарасында 16 дивизия, 1200 ұшақ және 120 орта қашықтықтағы зымыранды орналастырды, бұл Қытай Халық Армиясының 47 жеңіл дивизиясына қарсы қойылды. 1969 жылдың наурызына қарай шекарадағы қақтығыстар күшейді, оның ішінде Уссури өзеніндегі шайқастар, Чжэнбао аралындағы оқиға және Тиеликетидегі шайқас болды. 1972 жылы Кеңес Одағы Ресейдің Шығыс аймағындағы жер-су атауларын орыс тіліне ауыстырып, орыстандырылған топонимдерге өзгертті, бұл жергілікті және/немесе қытай атауларын ығыстырды.

Ядролық Қытай

1960 жылдардың басында АҚШ "ядролық Қытайдың" АҚШ пен КСРО арасындағы екіполярлы Суық соғыстың тепе-теңдігін бұзады деп қауіптенді. Қытай Халық Республикасын (ҚХР) ядролық держава мәртебесіне жеткізбеу үшін Джон Ф. Кеннеди мен Линдон Б. Джонсон әкімшіліктері Қытайдың ядролық бағдарламасына саботаж жасау немесе тікелей шабуыл жасау мүмкіндіктерін қарастырды – бұл шаралар Ұлтшыл Қытай немесе КСРО көмегімен жүзеге асырылуы мүмкін еді. Ядролық соғыстың алдын алу үшін Хрущев ҚХР-ға қарсы АҚШ-КСРО бірлескен алдын ала шабуылына қатысу туралы АҚШ ұсынысынан бас тартты. Қытайлықтардың ядролық бомба жасауына жол бермеу мақсатында АҚШ Қарулы күштері дипломатия және пропаганда сияқты тікелей емес шараларды, сондай-ақ Тайваньдағы ұлтшылдардың басып кіруі, теңіздік блокада, Оңтүстік Кореяның Солтүстік Кореяға шабуылы, ядролық өндіріс нысандарына конвенциялық әуе шабуылдары және "таңдалған қытай коммунистік нысанаға" ядролық бомба тастау сияқты тікелей шараларды ұсынды. 1964 жылдың 16 қазанында ҚХР алғашқы ядролық бомбасын – уран-235 имплозиялық бөліну құрылғысын сынады, оның жарылғыш қуаты 22 килотонна тротилге тең болды; сондай-ақ 596 жобасын іске асыруда КСРО-ның техникалық көмегін ашық мойындады. Кеңес ядролық қатерінен хабардар болған ҚХР Пекиндегі "Жер асты қаласы", Хубэйдегі 131-ші Жобаның әскери бомбағаналары, сондай-ақ Чунциннің Фулин ауданындағы 816-шы ядролық әскери зауыты сияқты ірі жер асты бомбағаналарын салды.

Геосаяси прагматизм

1969 жылдың қазан айында, жеті айлық Қытай-Кеңес шекаралық қақтығысынан кейін, Пекинде премьер-министр Алексей Косыгин премьер-министр Чжоу Энлаймен Қытай-Кеңес шекарасының демаркациясын бірлесіп анықтау үшін құпия кездесу өткізді. Шекараның демаркациясы нақтыланбағанмен, премьерлердің кездесулері Қытай-Кеңес дипломатиялық байланыстарын жаңартты, бұл 1970 жылға қарай Мао Цзэдунды ҚХР-ның бір мезгілде АҚШ және КСРО-ға қарсы күреспейтінін, сонымен қатар Қытайдың ішіндегі тәртіпсіздіктерді басып тастай алмайтынын түсінуге мүмкіндік берді. 1971 жылдың шілдесінде АҚШ-тың ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесшісі Генри Киссинджер президент Ричард Никсонның Қытайға сапарын ұйымдастыру үшін Пекинге барды. Киссинджердің Қытай-Америка жақындасуы КСРО-ны мазалады, содан кейін Брежнев Никсонмен саммит өткізді, ол АҚШ-Кеңес суық соғысының екіполярлық геосаясатын ҚХР-АҚШ-КСРО суық соғысының үшполярлық геосаясатына өзгертіп жіберді. Қытай Халық Республикасы мен АҚШ арасындағы қарым-қатынас жақсарған сайын, Кеңес Одағы мен Тайваньдағы, қазіргі уақытта көптеп танылмаған Қытай Республикасы арасындағы қарым-қатынас та жақсарды, бірақ дипломатиялық жақындасу Совет Одағының Тайваньды ресми түрде мойындауына жетпеді. Қытай-Кеңес арасындағы аумақтық шекараларды демаркациялау туралы дауларға байланысты, Совет үкіметі Қытайдың 1858 жылғы Айгүн шарты мен 1860 жылғы Пекин конвенциясының тең емес екендігі туралы наразылығына қарсы үгіт жүргізді, бұл шарттар 19 ғасырда Императорлық Қытайды аумақтары мен табиғи ресурстарынан айырған. Осы мақсатта, 1972-1973 жылдары КСРО Ресейдің Шығыс аймағының картасынан қытай және маньчжурлық жер аттарын – Иман (伊曼, Yiman), Тетюхе (野猪河, yĕzhūhé) және Сучанды – алып тастады және оларды сәйкесінше Дальнереченск, Далнегорск және Партизанск деген орыс жер аттарымен ауыстырды. Мұндай мәдени өзгерістерді қоғам қабылдауын жеңілдету үшін Совет баспасөзі Ресей империясы бағындырған жерлерде қытай халқының тарихи болғанын бұрмалап көрсетті, бұл жергілікті қытай халқына қарсы Ресейде зорлық-зомбылыққа әкеп соқты; сонымен қатар, саяси тұрғыдан қолайсыз көрмелер мұражайлардан алынып тасталды.

Үшінші әлемдегі бәсекелестік

1970 жылдары ҚХР мен КСРО арасындағы идеологиялық бәсекелестік Африка, Азия және Таяу Шығыс елдеріне тарады, онда әр социалистік мемлекет жергілікті марксистік-лениндік партиялар мен жасақтардың авангардылығын қаржыландырды. Олардың саяси кеңестері, қаржылық көмегі және әскери көмегі ұлттық азаттық соғыстарын іске асыруға көмектесті, мысалы, Эфиопия мен Сомали арасындағы Огаден соғысы; ақ еуропалық отарлаушылар мен отаршылдыққа қарсы жергілікті қара халық арасындағы Родезия Буш соғысы; Буш соғысының нәтижесінде болған Зимбабведегі Гукурахунди қырғыны; АҚШ-КСРО арасындағы өкілеттік соғысқа айналған Ангола азаматтық соғысы, бәсекелес ұлттық азаттық қозғалыстары арасындағы қақтығыс; Мозамбик азаматтық соғысы; және Палестинаны азат ету үшін күрескен партизандық топтар. Таиландта қытайға жақын алдыңғы қатардағы ұйымдар жергілікті қытай ұлттық азшылықтары негізінде құрылды, сондықтан маоистік революциялық авангард ретінде саяси жағынан тиімді болмады. Кеңес-Ауған соғысында Қытай қарсы партизандарды құпия түрде қолдады; тіпті Кеңес әскерлері орналасқанға дейін Мәскеу Пекиннің Синьцзяннан Пәкістанның Хунзасына дейінгі жаңа салынған тас жолды Ауғанстан көтерілісшілерін қаруландыру үшін пайдаланғанын айыптады, бірақ Қытай бұл айыптауды жоққа шығарды. 1980 жылы КГБ және Ауғанстанның ХАД көптеген белгілі қытайға жақын және кеңеске қарсы белсенділер мен партизандарды қатаң жазалады.

Кейбірде ынтымақтастық

Кейде «бәсекелестік» КСРО мен ҚХР-ны бірдей фракцияларды қолдауға алып келді, мысалы, екеуі де Солтүстік Вьетнамды қолдаған кезде. NLF және PAVN-ге логистика мен жабдықтарды жеткізуде советтік және қытайлық қолдау маңызды рөл атқарды. Жабдықтардың көп бөлігі советтік болды және Қытай арқылы құрлық жолымен жіберілді. Кейбір талдауларға сәйкес, Қытайдың экономикалық көмегі 1965–1968 жылдары советтік көмектен басым болды. Бір есептеме бойынша, 1971–1973 жылдары ҚХР 90 миллиард юань көлемінде ең көп көмек жіберді. 1965 жылдан 1969 жылға дейін советтік тауарлар Қытай арқылы еркін өтіп тұрды, бірақ содан кейін тоқтатылды. Алайда, 1971 жылы Қытай Вьетнамды советтік Одақтан көбірек жабдықтар сұрауға ынталандырды. 1972 жылдан бастап Чжоу Эньлай советтік теміржол экспедицияларын, зымыран жеткізілімдерін қолдады, 400 совет сарбазына Вьетнамға өтуге рұқсат берді және 1971 жылдың 18 маусымында Қытай порттарында советтік жүктерді қайта ашты. Содан кейін Қытай Вьетнамның барлық сұраныстарын қабылдады, советтік қоймаларына Вьетнамға жіберілетін материалдарды сақтауға рұқсат берді. Нәтижесінде, Қытай-Советтік жарылыс кезінде Солтүстік Вьетнамға коммунистік блоктың тұрақты және үздіксіз қолдауы болды. Қытайдағы ішкі тыныштықтың қайта орнатуы КСРО-мен қарулы қақтығысты тоқтатты, бірақ дипломатиялық қарым-қатынастарды жақсартпады, себебі 1973 жылы Қытай-Советтік шекарасындағы советтік әскерінің гарнизондары 1969 жылғыдан екі есе көп болды. КСРО-дан келе жатқан әскери қауіп ҚХР-ны «Советтік әлеуметтік империализмді» айыптауға және КСРО-ны әлемдік революцияның жауы деп тануға итерді. Маоның «Бүгінгі Совет Одағы буржуазияның диктатурасы, ірі буржуазияның диктатурасы, неміс фашистік типтегі диктатура, Гитлерлік диктатура» деген мәлімдемесі 1970 жылдары Қытайдың мемлекеттік баспасөзінде көп рет қайталанды, дипломатиялық позицияны нығайтады. Қытай-Советтік қарым-қатынастар 1980 жылдары біртіндеп жақсара бастады. Маоның өлімінен бір жыл өткен соң, 1977 жылы Қытай Коммунистік партиясының 11-ші съезінде саяси беделі қайта қалпына келген Дэн Сяопин ішкі жаңғырту бағдарламаларын басқаруға тағайындалды. Маоға қарсы шабуылдардан сақталып, Дэннің саяси салмақтылығы Маоның тиімсіз саясатын жүйелі түрде өзгерту арқылы және жоспарлы экономикадан социалистік нарықтық экономикаға өту арқылы Қытайдың экономикалық реформасын іске қосты.

1978-1989 жылдар

1978 жылы АҚШ пен ҚХР дипломатиялық қарым-қатынас орната бастады. АҚШ-Қытай әскери ынтымақтастығы 1979 жылы басталды, ал 1981 жылы Синьцзянда Кеңес Одағының ракеталық сынақ базаларын бақылау үшін АҚШ пен ҚХР-дың бірлескен тыңдау бекеті жұмыс істегені анықталды. 1979 жылғы Қытай-Вьетнам соғысы кезінде Кеңес Одағы Вьетнамға барлау мәліметтерімен және техникалық қолдаумен көмектесті. Кеңес әскерлері Қытай-Кеңес және Моңғол-Қытай шекарасына Вьетнамды қолдау мақсатымен орналастырылды. Дегенмен, Кеңес Одағы өзінің одақтасын қорғау үшін тікелей әрекет жасаудан бас тартты. 1979 жылдың желтоқсан айында Ауғанстанға Кеңес Одағының басып кіруі Қытайды сол жылдың қыркүйегінде басталған Кеңес Одағымен қарым-қатынасты қалыпқа келтіру жөніндегі келіссөздерді тоқтатуға мәжбүр етті. 1980-ші жылдары ҚХР «әқиқатты нақты фактілерден іздеу» және «социализмге қытай жолы» сияқты реалистік саясатты ұстанды, бұл ҚХР-ды идеологияның жоғары деңгейдегі абстракциясынан, пікір таласынан және КСРО-ның ревизионизмінен алшақтатты, соның салдарынан Қытай-Кеңес жарылысының саяси маңызы азайды.

Негізгі дереккөздер

[Бао] Сансан және Бет Бао Лорд (1964/1966), Сегізінші ай: Коммунистік Қытайдағы жас қыздың өмірінің шынайы тарихы, қайта басылған, Нью-Йорк: Scholastic, 9-тарау, 120–124-беттер. [Қытай-КСРО жарылысы туралы кадрларға арналған лекциялардың шолуы]. Прозуменщиков, Михаил Ю. "Қытай-Үнді қақтығысы, Куба зымырандық дағдарысы және Қытай-КСРО жарылысы, 1962 жылғы қазан: Ресей архивінен жаңа деректер". "Суық соғыс" халықаралық тарих жобасының бюллетені (1996) 8#9, 1996–1997-беттер. онлайн