Кіріспе

Буддистік ғибадатхана – Қытайдың Хэнань провинциясындағы буддистік ғибадатхана. Дәстүр бойынша, бұл Қытайдағы ең алғашқы буддистік ғибадатхана, ол 68 жылы Шығыс Хань әулетінің императоры Миннің қолдауымен құрылған. Қасиетті орын ежелгі Шығыс Хань астанасының қабырғаларынан тыс, Хэнань провинциясындағы Луоянның шығысында орналасқан. Луоян теміржол стансасынан 56-шы автобуспен шамамен 40 минуттық сапарда. Қытайдағы көптеген басқа ғибадатханалармен салыстырғанда кішкентай болғанымен, көптеген сенушілер оны «қытай буддизмінің алғашқы ошағы» деп есептейді. Оңтүстік жағында Маңжан тауы мен Лукоче өзені жатыр. Ғибадатхананың негізгі құрылыстары, үлкен кешен, Мин (1368–1644) және Цин (1644–1912) әулеттері кезінде қайта жаңартылған. Олар 1950 жылдары және 1973 жылдың наурыз айында Мәдени революциядан кейін қайта жөнделді. Онда аулалары мен күтіммен жасалған бақтары бар көптеген залдар бар. Қытай және ағылшын тілдеріндегі ақпараттық тақталар залдарда орналасқан буддалық құдайлар туралы толық мәлімет береді. Маңызды мүсіндерге Шакьямуни Будда, Майтрея (Қытайдағы күліп тұрған Будда), Амитабха, Нефрит Будда, Гуанинь сияқты Бодхисаттвалар, сондай-ақ архаттар және Үндістандық монахтарды Қытайға жеткізген екі ақ аттың тас мүсіндері және кіреберістегі екі мифологиялық арыстан кіреді. Үндістаннан келген екі монах осы ғибадатханада орналастырылды. Бұл ғибадатхана «Ақ ат ғибадатханасы» (白馬寺) деп аталды, онда «ақ» – «ақ», «ат» – «ат» және «ғибадатхана, храм, монастырь» деген мағынаны білдіреді. Айта кетейік, император құрмет көрсету мақсатымен ғибадатхана атына арнайы жұрнақ қосуды бұйырды. Бұл таңба бұрын үкімет министрліктерін белгілеу үшін қолданылған. Кейінірек, барлық ғибадатханалар, тіпті мешіттер де өздерінің атына осы жұрнақты қоса бастады, ал үкіметтік министрліктердің атынан алынып тасталды. Осының салдарынан ғибадатхананың аты кейде «Ақ ат министрлігі» деп аударылады, бұл сол заманғы аудармаға сәйкес келеді. «Ақ ат ғибадатханасы» – қазіргі заманғы, сөзбе-сөз аудармасы. Дегенмен, бұл халықтық этимология болуы мүмкін, себебі басқа ерте ғибадатханалар да әртүрлі орталықтарда осы атпен белгілі болған. Оңтүстік астанасында буддизмді кеңінен таратушы монах Жидун (немесе Чих Тун) (314–366) шығыс Цзинь әулетінің астанасы Цзянкангтағы (бұрынғы Цзянъе) Байма си (Пай ма) монастырында Фэнхуэймен пікір алмасқандығы жазылған (317–420). Сондай-ақ, 365 жыл шамасында Даоан мен оның шәкірттері Сяняндағы Байма сиде болған. Атаудың шығу тегін анықтауды одан әрі қиындататыны, «Ақ ат Циан» және «Ди» тайпалары «Ақ ат аңғарында» өмір сүрген. Бүгінгі күні де сол жерде өзін «Ақ ат Ди» тайпасының мүшесі санайтындар бар. Бұл атаудың бастауы ақ аттардағы жазуларды алып жүрген адамдардан емес, ерте кезеңде буддизмге ықпал еткен осы тайпалардан шыққан болуы мүмкін, бірақ бұл дәлелденбеген.

Ерте тарих

258 жылы Куча патшалығының монахы По Йен бұл храмда буддалық алты мәтінді қытай тіліне аударды, оның ішінде маңызды Шеңберсіз Өмір Сутрасы да болды. 266-308 жылдары шамамен қызмет еткен белгілі Үнді-Скифтік буддалық аудармашы Дхармаракша 266 жылы Луоянға келді және 289-290 жылдары Ақ Ат ғибадатханасында тұрды. Сонымен қатар, Будданың туған жеріне бару ниетімен 16 жыл Үндістанға қажылыққа барған (630-635 жж.) Тан әулетінің танымал монахы Сюаньцзян осы храмнан қажылығын бастады. Отанына оралғаннан кейін Сюаньцзян өмірінің соңына дейін Ақ Ат ғибадатханасының аббаты болып қалды. Ол бұл жерде тұрған кезінде ғибадатханадағы оқу және басқа да діни міндеттерін атқарумен қатар, Үндістаннан әкелген көптеген буддалық кітаптарды аударды, санскриттен қытай тіліне шеберлікпен аударды.

Қазіргі тарих

Қытай Халық Республикасы тұсында, 1952 және 1973 жылдар аралығында Мәдени революциядан кейін ғибадатхана көптеген қайта жаңартуларды бастан өткерді. Зор буддист болған Сианук премьер-министр Чжоу Энлайға Ақ Жылқы ғибадатханасына сапар жасау ниетін білдірді. Бұл әкімшілікті қатты алаңдатты, себебі ғибадатхананың көп бөлігі Мәдени революция кезінде қиратылған және мүліктері жоғалып кеткен.

Үндістан мен Қытай арасындағы мәдени ынтымақтастық

1993 жылы Үндістанның премьер-министрі П. В. Нарасимха Рао ғибадатхананы бақылаған кезде, Қытай мен Үндістан арасындағы ежелгі мәдени байланыстар үшін ғибадатхананың символдық маңызы айқын болды. Он жыл өткен соң, 2003 жылы премьер-министр Атал Бихари Ваджпаи да ғибадатханаға келді. 2005 жылдың 11 сәуірінде Үндістан мен Қытай арасындағы буддалық мәдени байланыстарды күшейту мақсатында өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойылды. Меморандумда Үндістанның Ақ ат ғибадатханасының батыс жағында, кешеннің Халықаралық бағында Үндістан стилінде будда ғибадатханасын салу көзделген. Осы келісімге сәйкес Үндістан архитектуралық жобаны, құрылыс материалдарын, Будданың мүсінін, ландшафтты жобалауды және құрылыс кезінде архитекторлер мен сарапшылардың техникалық кеңестерін беруге міндеттенді. Қытай билігі 2008 жылы Санчи ступасының нақты көшірмесі болатын буддалық ғибадатхананы салу үшін жер учаскесін бөлді. Оның Қытайдағы алғашқы ғибадатхана аумағында орналасуы Үндістанның буддалық қасиеттерінен шабыттанды. Жаңа ғибадатхананың архитектуралық ерекшеліктері Санчи ступасын, соның ішінде Санчидің шығыс қақпасын жақсырақ бейнелейді. Будданың мүсіні Үндістаннан әкелініп, Үнді буддалық дәстүріне сәйкес жаңа ғибадатханада орнатылды. Бұл ғибадатхана Қытай үкіметі берген жерге салынды. Ғибадатхана екі қабаттан тұрады, екі қабатта да дөңгелек қабырғалар бар. Оның дөңгелек қабырғалары жатака ертегілерінен және Будданың өмірінен алынған суреттермен безендірілген. Ғибадатхана жобаға таңдалған үндістандық жобалау сарапшыларымен тығыз байланыста салынды, архитекторлар Акшая Джайн мен Кшитидж Джайн кеңесшілер ретінде жұмыс істеу үшін бірнеше рет құрылыс алаңына барды. Будданың мүсіні Сарнатта сақталған 5 ғасырлық Будда мүсінінің үлгісі бойынша жасалды және ғибадатхананың орталық залында орнатылды. 2010 жылдың 27 мамырында Үндістан президенті Пратибха Патил бұл ғибадатхананы ашты. Жаңа ғибадатханада Санчи мен Сарнаттағы ең қастерлі буддалық ғибадатханалардың ерекшеліктері бар. Ғибадатхананың негізін қалаушылардың мүсіндері «Алты негізін қалаушылар залында» орналасқан. Негізін қалаушылардың есімдері мұрагерлік ретімен көрсетілген: Бодхидхарма, ежелгі Үндістаннан шыққан алғашқы негізін қалаушы, ол буддалық философияны уағыздаған 28-ші ұрпақ патриархы; екіншісі – Хуэйкэ; үшінші негізін қалаушы – Сэнцань; төртіншісі – Даосюань, бесінші негізін қалаушы – Хунжэнь; алтыншысы – Хуйнэн. Хуйнэннен кейін буддизмнің бес мектебі мен жеті ордені құрылды. «Жаде Будда залында» Сақьямуни Будданың мүсіні тұр. Биік мүсін 1988 жылы Бірмаға қоныс аударған қытайлық адам сыйға берген. Бұл әдемі ойылған және бағалы мүсіннің маңдайына асыл тас орнатылған. 1992 жылы бұл ғибадатханаға көшірілмес бұрын, ол Пилу павильонында сақталған. Ғибадатхана кешеніндегі бірінші үлкен зал «Жаратушы патшалар залы» деп аталады, онда Қытайда күліп тұрған Будда деп белгілі Майтрея мүсіні залының алдында орналасқан басты құдай. Бұл мүсіннің шығыс және батыс жағында әрқайсысы әлемнің төрттен бір бөлігін білдіретін төрт көктегі патша тұр. Шығыс жағында Пипаны ұстап тұрған Чигуа (мемлекеттің қорғаушысы), батыс жағында айдаһар ұстап тұрған Гуанму (көреген), оңтүстік бағытта қолшатыр ұстап тұрған Цзэнчжан (өсуді қорғаушы) және солтүстік бағытта пагода ұстап тұрған Дуовэнь (білімді сақтаушы) орналасқан. Сонымен қатар, Майтрея мүсінінің артында Вэй Туоның (жоғары дәрежелі көктегі генерал және буддалық заңды қорғаушы) мүсіні тұр. 1995 жылы салынған «Чанчжэнь Гэ» залы ежелгі жазбалардың қоймасы болып табылады, онда Лонцзанг Цзин Дацзонг Цзин, Дацзэн Цзонг Цзин, Тибет Цзин және т.б. сияқты буддизмнің оннан астам мәтіндері сақталған. Қойманың ортасында Қытайдың ежелгі Будда мүсіні орнатылған. Бұл Будда мүсінінің жасалуы Шығыс Хань әулетінің дәуіріне дейін жетеді. Мүсін 20 ғасырдың басында жоғалып кеткен. Алайда, ол кейінірек Таиландта табылды және қоладан екі биік мүсінге қайта жасалып, содан кейін алтынмен қапталды. Олардың бірі кітапханада, екіншісі Таиландқа жіберілді. Махавира залында үш басты Будданың мүсіндері орналасқан. Ортадағы мүсін Сақьямуни Будданың бейнесі. Бұл мүсіннің сол жағында Бхайшаджягуру, оң жағында Амитабха тұр. Бұлардың қасында Вэй Туо және Вэй Ли есімді екі көктегі генерал тұр. Залдың қабырғаларын он сегіз архат мүсіндері безендіреді. Барлық мүсіндер Юань династиясы кезінде рамие матасынан жасалған. Қабырғалардың екі жағында да он мың будданың бейнесі ойылған. Залдың артқы есігіне қарап тұрған Жялань мүсіні орнатылған. Қоңыраудың жазуында: «Қоңыраудың үні Будда ғибадатханасында жаңғырылып, тозақтағы әруақтарды қорқытып жібереді» деп жазылған. Монахтардың тұрғын үйлері «Циюнь Та» немесе Циюнь Пагодасы деп аталатын, кіруі шектеулі эксклюзивті пагодада орналасқан. Оған басты ғибадатхананың сол жағындағы күтіммен жасалған бақ пен көпірді кесіп өту арқылы жетеді. Бұл пагода 1115–1234 жылдар аралығындағы Цзинь әулетінің Дадинг билеуінің 15-ші жылында 12 ғасырда салынған. Бұл 13 қабаттан тұратын, биік текше пішіндес кірпіш мұнара. Ол кейінгі кезеңдерде жөнделген.

Пион фестивалі

Пион фестивалі (мудан хуахуи) – маңызды гүл фестивалі, ол жыл сайын 10-25 сәуірде Луоян қаласында өткізіледі және қалаға, сондай-ақ Ақ ат ғибадатханасына көптеген адамдарды тартады. Осы фестивальге байланысты аңыз бойынша, пион гүлі Тан әулетінің патшайымы Удың қыста гүлдеуіне бұйрық беруін орындамаған және оның әміріне бағынбағаны үшін патшайым ашуға ішкен. Соның салдарынан ол пион гүлдерін Сиань қаласынан Луоянға жер аударып жіберді. Осы жер аудару Луоян қаласында Пион фестивалі ретінде тойланады.