Кіріспе
Генеративтік лингвистикада, үлестірілген морфология – 1993 жылы Моррис Халл мен Алек Маранц ұсынған теориялық негіз. Үлестірілген морфологияның негізгі қағидасы – сөздер мен сөйлемдерді құру арасында ешқандай шекара жоқ. Синтаксис – дыбыс пен мағына арасындағы сәйкестіктерді, сондай-ақ күрделі тіркестер мен күрделі сөздерді жасайтын жалғыз генеративтік механизм. Бұл тәсіл дәстүрлі лексика ұғымына қарсы келеді, ол туынды сөздердің қалыптасуы мен сөздердің ерекше мағыналық сәйкестіктерін сақтайтын бірлік ретінде қарастырылады. Үлестірілген морфологияда бұрынғы генеративтік теориялардағыдай біртұтас лексика жоқ. Керісінше, басқа теориялар лексикаға жатқызатын функциялар грамматиканың басқа компоненттері арасында бөліседі.
Таратылған морфологияның жалпы көрінісі
Таратылған морфологияның негізгі қағидасы – күрделі сөздер мен күрделі сөз тіркестерін жасау үшін бір ғана генеративтік механизм бар: синтаксис пен морфология арасында ешқандай бөлініс жоқ және дәстүрлі генеративтік грамматикадағыдай лексикон жоқ. Таратылған морфология лексикалистік көзқарастарда қолданылған лексикон ұғымын жоққа шығарады. Таратылған морфологияда лексикалистік тәсілдерге сәйкес «лексикон» ішінде орын алатын кез келген операция тым тұйық деп есептеледі, сондықтан бұл операциялар әртүрлі қадамдар мен тізімдерге бөлінеді. «Таратылған морфология» термині қолданылу себебі – сөйлемнің морфологиясы бірнеше қадамға таратылған және бірнеше тізімнен алынған мазмұнның нәтижесі болып табылады. Морфосинтаксистің лексикалистік модельдерінен өзгеше, Таратылған морфология сөйлем құрастыру үшін үш компонентті ұсынады: Формативтік тізім синтаксис үшін бастапқы деректерді қамтамасыз етеді. Экспоненттік тізім (сөздік элементтер тізімі) сөйлемге синтаксистен кейінгі фонеологиялық мазмұн беру үшін пайдаланылады. Синтаксистік операциялар (Минималистік аяқтағы Біріктіру, Қозғалыс немесе Келісім сияқты) формативтерге қолданылады. Таратылған морфологияда үш маңызды тізім бар: Формативтік тізім, Экспоненттік тізім (сөздік элементтер) және Энциклопедия. Түбірлердің өздеріне грамматикалық категориялар тән емес, олар тек экспресс-талап етілетін семантикалық ерекшеліктердің жиынтығын ғана көрсетеді. Таратылған морфологияда түбірлерді белгілеу үшін әдетте квадрат түбір таңбасы қолданылады, оған кездейсоқ сан немесе түбірдің орфографиялық жазылуы қосады. Мысалы, «сүйіспеншілік» грамматикалық категориясыз √362 немесе √LOVE ретінде көрсетілуі мүмкін. Таратылған морфология тәсілін қолданатын зерттеушілер түбірлер функционалдық элементтер арқылы категорияланғанын қабылдайды. Мұны жүзеге асырудың бірнеше жолы бар. Төменде төрт мүмкін жол тізімделген. Түбірлер оларды категориялайтын функционалдық элементтерге модификатор ретінде біріктіріледі. Кейбір түбірлер модификатор ретінде, ал басқалары оларды категориялайтын функционалдық элементтерге толықтыру ретінде біріктіріледі. Түбірлер синтаксистен кейін енгізіледі және толықтырушылармен немесе модификаторлармен біріктірілмейді. 2020 жылға дейін түбір категорияландырудың құрылымдық конфигурациясын қай тәсіл ең дәл сипаттайтыны туралы бірлескен пікір жоқ.
The Formative List provides the input for syntax. The Exponent List (the list of Vocabulary Items) is consulted to provide the utterance with post syntactic phonological content. Syntactic operations (such as Merge, Move or Agree in the Minimalist framework) apply to formatives. There are three relevant lists in Distributed Morphology: the Formative List, the Exponent List (Vocabulary Items), and the Encyclopedia. Roots have no grammatical categories in and of themselves, and merely represent the bundle of semantic features to be exponed. The notation for roots in Distributed Morphology generally uses a square root symbol, with an arbitrary number or with the orthographic representation of the root. For example, love, without a grammatical category, could be expressed as √362 or as √LOVE. Researchers adopting the Distributed Morphology approach agree that roots must be categorized by functional elements. There are multiple ways that this can be done. The following lists four possible routes. Roots are merged as modifiers to the functional elements that categorize them. Some roots are merged as modifiers and others as complements to the function elements that categorize them. Roots are inserted post syntactically and do not merge with complements or modifiers. As of 2020, there is no consensus on which approach most accurately describes the structural configuration of root categorization.
Энциклопедия
Энциклопедия синтаксистік бірліктерді мағынаның ерекше, құралымдық емес аспектілерімен байланыстырады. Біз төмендету операциясы сөздік енгізуден бұрын, ал жергілікті дислокация кейін қолданылады деп санаймыз. Жоғарыда сипатталған операциялардан өзге, кейбір зерттеушілер (Embick 1997 және басқалар) таза формальды белгілерді көрсететін және синтаксистен кейін, бірақ орфографияға дейін енгізілетін морфемалар бар екенін ұсынды: осы морфемалар "бөлінген морфемалар" деп аталады.
Бөліну
Бөліну – сөздік енгізіліміне дейін бір терминал түйінінің екі жеке терминал түйінге ажырауын білдіреді. Бөлінудің ең танымал мысалдары семит тілдеріндегі толық емес жіктелулерді қамтиды, онда келісім морфологиясы префикс және суффикс бөліктеріне бөлінеді, бұл Noyer (1992) жұмысында зерттелген. Сөздік элементін енгізу терминал түйінінен оның ішкі белгілерін шығарып, басқа белгілерді енгізуге мүмкіндік берген жағдайда да бөліну орын алуы мүмкін; егер бөліну қолданылса, қалған белгілерді шығару үшін басқа сөздік элементтерін енгізуге болады. Бөліну орын алғанда, морфемалардың реті сөздік элементтерінің белгілік күрделілігімен анықталады.
Қасиеттілік кемітілуі
Кедейлендіру (теорияға 1991 жылы енгізілген термин) — Vocabulary Insertion-нен бұрын терминалдық түйіндегі белгілердің өзгеруін білдіреді, нәтижесінде белгілердің айқындығы төмендейді. Белгілерді жою: Бұл белгіні жою арқылы немесе оны айқын белгіден айқын емес белгіге өзгерту арқылы жүзеге асырылады (мысалы, [+көптік] - [көптік]). Кедейлендіру — белгілі бір белгілері бар сөздік элементтің, одан аз белгілері бар сөздік элементпен тоқтатылатын жағдайларды түсіндіреді. Белгіні жою: Кедейлендіру бүкіл терминалдық түйінге (оның тек бір белгісіне емес) бағытталуы мүмкін, мұндай жағдайда ол "жою" деп аталады. Бұл сөз құрамындағы морфеманың толық жойылуына әкеледі.
Төмен түсіру
Төмендеу синтаксистік басшылыққа (headedness) сезімтал және синтаксистік қозғалыстан кейін, бірақ сөздік енгізілімінен бұрын абстрактілі ерекшелік жиынтықтарымен жұмыс істейді.
Морфологиялық парадигмалар
Таратылған морфологияда морфологиялық парадигмалар туынды құбылыстар ретінде қарастырылады. Парадигмалармен байланысты ретсіз формалар немесе кемшіліктер сөздік элементтерін енгізудегі бәсекелестік арқылы түсіндіріледі.
Таратылған морфологиядағы мағына
Таратылған морфологияда екі түрлі мағына бар: лексиконның ерекшеліктері жиынтығымен байланысты мағына және Энциклопедияда тізілген ерекше мағына. Энциклопедиялық мағына толық фразалармен емес, лексикалық түбірлермен байланысты деп саналады.
Тіл аралық өзгерісі
Таратылған морфология моделі үш тізімнен (Формативтік тізім, Экспоненттік тізім, Энциклопедия) тұратындықтан, тілдер аралық айырмашылықтардың осы үш тізімнің барлығында болатынын күтеміз. Ерекшелік жиынтығы мен олардың құрылымы тілден тілге (Формативтік тізім) өзгеше болуы мүмкін, бұл синтаксистік және синтаксистен кейінгі операцияларға әсер етуі мүмкін. Лексикалық элементтер (Экспоненттік тізім) де тілдер арасында әртүрлі болуы мүмкін. Соңында, түбірлердің мағынасын түсіндіруде (Энциклопедия) де айырмашылықтар күтілуде.