Кіріспе

1807 жылғы орыс-түрік соғысының теңіз шайқасы (1806–1812)
ұқсас атаулары бар шайқастар

Афон шайқасы (Монте-Санкто шайқасы немесе Лемнос шайқасы деп те аталады) 1807 жылдың 1-2 шілдесінде Наполеон соғыстары аясында 1806–1812 жылдардағы орыс-түрік соғысының бір бөлігі ретінде өтті.

Өмірбаян

1806 жылдың желтоқсан айында Осман сұлтаны Селім III Наполеон соғысына байланысты Ресейдің әрекеттерінен қорқыныш сезінді. Сұлтан түрік бұғаздарын ресейлік кемелер үшін жапты және Ресей империясына соғыс жариялады. 1807 жылдың 22 мамырында Ресей теңіз күштері мен Осман теңіз күштері Дарданеллге жақын Эгей теңізінде қысқаша теңіз шайқасына қатысты. Мамыр айындағы Дарданелл шайқасынан кейін Ресей теңіз күштері маусым айында бұғаздарды блокадалауды жалғастырды. Блокаданың өзі Константинопольге азық-түлік пен материалдардың келуіне кедергі келтіре отырып, маңызды әскери мақсатқа қызмет етті, бірақ Эгей теңізіндегі Ресей теңіз күштерінің басты мақсаты – Осман теңіз күштерін ашық теңізде шешуші шайқасқа шығару болды. Осман теңіз күштері сандық артықшылыққа ие болғанымен, түріктер Ресей флотымен тікелей қақтығыстан қашуға тырысты. Осының салдарынан Осман теңіз күштері бұғаздарда қорғанып, тек жағдай қолайлы болғанда ғана Тенедос аралындағы Ресейдің теңіз базасына шабуыл жасауға батылдық танытты.

Жарыс алдындағы маневрлер

Осман теңіз күштерін Эгей теңізіне тарту үшін орыс вице-адмиралы Дмитрий Сенявин өзінің флотымен көптеген маневрлер жасады, көбінесе Дарданеллге кіретін жердің маңында орналастырылған кемелердің санын азайтты. 5 маусымда Сеньявин 4 линкорды басқарушы контр-адмирал Грейгті Дарданеллден батысқа қарай шамамен 41 миль қашықтықта орналасқан Лемнос аралына жіберді. Грейг пен оның эскадрильясы тез арада кері қайтарылды, өйткені Сеньявин Осман теңіз флотының Эгей теңізіне кіретінін жалған күдіктенді. 13 маусымда Грейг Лемносқа қайта жіберілді, бұл жолы оның бес линкоры бар. Ресейлік теңізшілер Лемносқа уақытша қонды, бірақ 18 маусымда Грейг және оның эскадрильясы Тенедосқа оралды. Ақырында 22 маусымда Сейид Али, Капудан-паша немесе Осман флотының бас адмиралы, Дарданеллден 16 кемеден тұратын жұмыс тобымен кетті, оның ішінде 8 линкор мен 5 фрегат болды. Сейид Али күні бойы желге қарсы жүріп, Дарданеллден солтүстік-солтүстік-батысқа қарай 12 мильдей жердегі Имброс маңындағы флотына зәкір салды. Келесі күндері Сенявин мен оның орыс флоты түріктерге жетуге тырысты, бірақ жеңіл жел мен күшті қарсы ағымның әсерінен бұл іске жол берілмеді. Османдық флот та осы уақыт ішінде әрқашан Дарданеллге қашу жолын ашық ұстап жүрді. 24 маусымда Сейид Алидің жұмыс тобына тағы 4 кеме, 2 линкор және 2 фрегат қосылды. 27 маусымда Сеньявин Лемностың батыс жағына жүзіп, сол жаққа жақындауға тырысты. Сеньявин осы қадамға келгенде Сейид Али және оның барлық жұмыс тобы Тенедосқа қарай ұшып, бекіністерді және порттағы бригті бомбалады. Сонымен қатар аралдың солтүстік жағына құрлық күшін орналастыруға сәтсіз әрекет жасалды. Төрт сағатқа созылған бомбалаудан кейін Осман флоты Тенедос пен Азия жағалауы арасындағы позицияға көшті. Келесі екі күн ішінде Осман флоты Тенедосқа екі рет оралып, бекіністерді бомбалап, теңіз жауынгерлерін түсірді. 29 маусым күні таңғы сағат 8-де Сейид Алидің жұмыс тобы Сеньявин мен орыс флотының солтүстіктен жақындап келе жатқанын байқады. Түріктер Тенедосты бомбалауды тоқтатып, жалғыз құтылу жолын таңдады – батысқа қарай Лемносқа қашып кетті. Тенедосқа жеткеннен кейін, Сеньявин келесі екі күнді флотын қайта жабдықтау және жақын маңдағы қалған түрік шағын кемелерін іздеп тауып, жою үшін пайдаланды. Османдық жұмыс тобының Тенедостан кетіп бара жатқанда батыс бағытына бет алғанын білген Сенявин және 10 жауынгерлік кеменің орыс флоты 30 маусымда өздерінің әскери базасынан солтүстікке қарай шығып, Дарданеллге кіруді тоқтатты. Күннің соңында орыс флоты Лемностан солтүстікке қарай 6 мильдей жерде орналасқан. Келесі күні таңертең ерте Сеньявин Лемностан батысқа қарай Сейид Алидің жұмыс тобының бар екенін көріп, дереу шабуылға шықты.

Шайқас

Сеньявин 1 шілде күні таңертеңгі сағат 8-ден 9-ға дейін Осман күштеріне жеткенде, түрік соғыс кемелері солтүстікке қарай тік қатарда орналасқан еді. Сеньявин өзінің соғыс кемелерін екі қатарға, әрқайсысы бес кемеден тұратын екі қатарға орналастырып, түрік кемелеріне шығыстан тік бұрышпен жақындады және түрік флагмандарына колоннаның ортасынан шабуыл жасады. Османдықтар дереу атыс ашып, Ресейдің жетекші кемесі «Рафаилді» ауыр зақымдады. Қалған ресейлік линкорлар жұптасып, түріктермен жалпақ бұрышта соғысу үшін солтүстікке бұрылды. Сеньявин екі линкормен колоннаның басына жүзіп келіп, түрік фрегатын тез арада істен шығарды. Бұл фрегатты және барлық түрік колоннасын тоқтатып, баяулатуға себеп болды. Содан кейін екі флот сағат 10-ға дейін шайқасты, одан кейін түрік күштері ресейліктердің қуып жетуімен тарап кетті. Түске қарай жел басылып, Сеньявин шайқасты тоқтатты. Осман күштері Афон түбегінің шығысына жинала бастады, ал ресейліктер түрік флотының шығысында өз позицияларын сақтап қалды. Кешке, жеңіл жел соққаннан кейін, Осман күштері Тасос аралына қарай солтүстік бағытты жалғастырды. Осы уақытта түрік фрегаты «Садд әл-Бахр» артта қалды және ресейліктермен қосымша шайқассыз басып алынды. 2 шілде күні таңертең Осман күштерінің көп бөлігі Тасос маңында болды. Екі Осман линкоры мен бір шлюпы флоттан қалып қойды және ресейліктермен жедел шабуылға ұшырады. Ресейліктер үш кемені Афон түбегінің батысындағы шығанаққа айдап, түріктерді кемелерді жағаға тіреп, өртеп жіберуге мәжбүр етті. Екі күннен кейін, 4 шілдеде түріктер Тасос маңында екі ауыр зақымдалған кемені өртеп жіберді. Осы уақытта ресейлік флот Лемнос маңында шоғырланды, содан кейін Тенедос маңындағы қоршауға алынған теңіз базасына қайтып келді, онда олар базаны басып алуға тоғыз күн бойы тырысқан түрік теңіз жаяу әскерін жеңуге көмектесті. Ал Осман флоты Дарданеллге қауіпсіз қайтып келді, Самосфракция маңында екі кемені жоғалтты.

Салдары

Түрік кемелерінің 20-сының арасында шайқасқа қатысқандардың тек 12-сі ғана Дарданеллге оралды. 3 линкор, 3 фрегат және 2 шлюп жоғалды. Қаза тапқандардың жалпы саны белгісіз, бірақ ауыр болды деп есептеледі. Ресейліктер бірде-бір кеме жоғалтпады, бірақ 79 адам қаза тауып, 189 адам жараланды. 1806-1812 жылдардағы орыс-түрік соғысы кезінде Дарданелл маңында орыстар мен түріктер арасында басқа теңіз шайқастары болған жоқ, себебі 7 шілдеде Наполеон мен Ресей императоры Александр арасындағы Тильзит шарты Сеневиннің флотын Балтық теңізіне қайтаруды қарастырды. Сол кезде британдықтар да Осман империясымен бейбіт келісімге келуге кірісіп, Эгей теңізіне өз флотын жіберіп, күш көрсету арқылы олардың позициясын қолдады.

Жалпы сілтемелер

Бонд, Брайан және Рой, Иан. Соғыс және қоғам. Лондон (1977)

Лебедев, А. А. Дарданелл мен Афон: танымал жеңістердің артында // Гангут. 2013. № 78.