Кіріспе
Тинтерн (Tyndyrn) – Уэльстегі, Уэй өзенінің батыс жағалауында орналасқан, Англиямен шекараға жақын, Чепстоудан шамамен 8 км солтүстікке қарайғы ауыл. Бұл ауыл туристер арасында көрікті жерлерімен, әсіресе қираған Тинтерн аббаттығымен танымал. Қазіргі Тинтерн екі тарихи ауылдың қосылуынан құралған: Тинтерн Парва, ауылдың солтүстік бөлігін, және Шатырлы төбе, оңтүстік бөлігін құрайды. Ауыл ескеруге алынған нысан ретінде белгіленген. 2022 жылы аудан "Тинтерн" деген атаудан "Уэй доласы" деп өзгертілді және аумақтық шекаралары жаңаланды.
Tintern (Tyndyrn) is a village in the community of Wye Valley, on the west bank of the River Wye in Monmouthshire, Wales, close to the border with England, about 5 mile (8 km) north of Chepstow. It is popular with tourists, in particular for the scenery and the ruined Tintern Abbey. Modern Tintern has been formed by the coalescence of two historic villages: Tintern Parva, forming the northern end of the village, and Chapel Hill, which forms the southern end. The village is designated as a Conservation Area. In 2022 the community was renamed from "Tintern" to "Wye Valley" and had boundary changes.
Ерте тарих
Тинтерн атауы уэльс тіліндегі din + d/teyrn сөзінен туындаған болуы мүмкін, яғни «патшаның тастары» деген мағынаны білдіреді. Тинтерн форды деп аталатын броды, таяп сулы Уай өзенінен өтетін және римдік дәуірде пайдаланылған. Римдіктер Уэльстен шыққаннан кейін Гвент патшалығы құрылды және дәстүр бойынша, олардың VI ғасыр патшаларының бірі, Тевдриг, Тинтернде усақ тіршілікке шегінді. Ол зейнеттен шығып, басып келген саксондарды шайқаста жеңді: бұл, әдетте, Тинтерн фордында болған, және орналасқан жерлер туралы мәліметтерде VI ғасыр шайқасының орны ретінде көрсетілген. Фордтың батысында, 200 метр және 1800 метр биіктіктегі төбеде үш тас үймесі жергілікті тұрғындар арасында «Шайтанның тізесі» деп белгілі. Олардың шайқаста қаза болған сарбаздардың жерленген жерлері екендігі туралы жергілікті әңгімелер бар. Форд пен үймелер арасындағы қашықтық пен биіктік айырмашылығы айтарлықтай болғанымен, екі орынның арасында байланыс болуы мүмкін. Жергілікті аңыздарда сондай-ақ Понт-и-Сайсон шайқасының орны айтылады – уэльс тілінде «саксондардың көпірі» немесе ағылшын тілінде Ангидди аңғарында, бірақ бұл атау көпірді салған сәулетшіге қатысты болуы ықтимал.
Аббатхана
Тинтерн аббаттығы 1131 жылдың 9 мамырында Генрих I патша тұсында Уолтер де Клэрмен өзен жанында негізделді. Бұл Ұлыбританиядағы екінші цистерциандық негіз болды, ал монахтары Франциядағы Ситодан шыққан еншілес үйден келді. Тинтерндегі қазіргі қиратылыстар – бірнеше ғасырлық құрылыс жұмыстарының жиынтығы. 1270 мен 1301 жылдар аралығында аббаттық қайта салынды, аяқталғаннан кейін шамамен төрт жүз монах кешенде өмір сүрді. Аббаттықтың жері шаруашылық бірліктеріне немесе астық сақтау қоймаларына бөлінді, ал жергілікті тұрғындар шаруашылық жұмысына қатысып, аббаттыққа және оның көптеген қонақтарына қызмет етті. 400 жыл бойы ол айналасындағы аймақтың экономикасын бақылап тұрды. Осы кезеңнің бір бөлігінде бұл аймақ уэльстіктер мен ағылшындар арасында даулы болды, ең жақын шайқасты 1404 жылы Оуэйн Глиндӯр Монмут маңындағы Крейг-и-Дорт қаласында жеңді. Аймақ сонымен қатар қара өлімге қарсы күреске мәжбүр болды, және сол кезде көршілес Пентерри ауылының жойылғаны күдіктенуде. Аббаттық 1536 жылы монастырлар таратылғанға дейін қызмет етті.
Мыс, темір және сым өндірісі
Тинтерн аббаттығының монахтары немесе діндарлары темір құю үшін орманды және өзенді пайдаланған деген болжам бар, бірақ мұны растайтын дәлел жоқ. Өнеркәсіптік қызмет 1568 жылы, жаңадан құрылған Минералдық және батареялық жұмыстар компаниясы сым фабрикасын салғанда басталды. Мүмкін, мыс та жасалған, бірақ негізінен темір сым өндірілді. Одан түрлі тауарлар жасалды: жүн өнеркәсібіне арналған тісті щеткалар, шегелер, шұқалар, тоқу инелері және балық аулауға арналған ілгектер. Бұл жердің орналасқан жері қолайлы болды, себебі Уай өзені тасымалдау мүмкіндігін ұсынды, Ангидди ағыны сумен қамтамасыз етті, жақын жердегі орман ағаштары көмір отыны ретінде қолданылды, ал аймақ минералдардың жеткілікті қорын ұсынды. Компания жұмыскерлерді жұмысқа қабылдай бастады. 17 ғасырдағы жұмысшылардың иелерінің арасында сэр Базиль Брук, Томас Фоли, ірі темір өндіруші және оның ұлы Томас Фоли болды. 17 ғасырда аңғарда домна пеші мен балқыту пештері салынды және олар 19 ғасырдың соңына дейін сым фабрикасымен бірге жұмыс істеді. 300 жыл бойы Ангидди аңғарындағы көптеген жұмыстар мен балқыту пештері ауыл мен айналасындағы қауымдарға басымдық етті. 1875 жылы Уай аңғары темір жолынан Төменгі Сым Фабрикасына дейін көпір арқылы (Wireworks Bridge) тармақ салынды, бірақ бұл олардың банкротқа ұшырауына тосқауыл қоймады. 1878 жылы жаңа компания бұл жерді қалайыдан ыдыс жасау үшін жалға алды, бірақ 1895 жылы ол жабылды деп хабарланды және қазір тек қираған ғимараттардың қалдықтары, байланысты тоғандар, арналар мен құбырлар ғана көрінеді. 20 ғасырдың басында көпір атпен жүретін трамвай үшін пайдаланылды, ал қазір қарсы жағалауға туристерге арналған жаяу жол салынған. 2021 жылдың наурыз айында Ангидди Брукке параллель жер асты құрылысының табылуы бастапқыда "құпия ортағасырлық туннельдер жүйесі" деп есептелді. Кейінірек жүргізілген зерттеулер құрылысты Тинтерн аббаттығымен байланысты "жоғалған" диірмендердің біріне арналған бастапқы арна жүйесі екенін анықтады.
Туристік индустрия
18 ғасырдың соңына қарай Уай өзені аңғарында туризм дами бастады, көптеген саяхатшылар аббатты және аймақтағы басқа да "көркем" орындарды көру үшін өзенмен саяхат жасады. Уильям Вордсворт 1798 жылы осы ауылда тұрып, «Тинтерн аббатханасынан бірнеше шақырым жоғарыда жазылған өлеңдер» атты туындысын жазды. 1870 жылдары Уай аңғары темір жолының ашылуы келушілер санын едәуір арттырды, туризм Тинтерн экономикасының басты тірегіне айналды және бүгінге дейін солай болып келеді. Royal George Hotel және Wye Valley Hotel – негізгі тас жолдың бойында орналасқан көптеген қонақүйлердің, мейрамханалардың және қонақ үйлердің екеуі ғана.
Тинтерн абатлығы
Тинтерн аббаттығы 9 мамыр 1131 жылы Чепстоу лорды Уолтер де Клэр құрған. Бұл Уэльстегі алғашқы цистерциандық негіз болды және Ұлыбританиядағы екіншісі (Уэверли аббаттығынан кейін). 16 ғасырда монастырларды таратудан кейін аббаттық қирады. Оның қирандылары 18 ғасырдан бері поэзия мен суретте мақталып келген. 1984 жылы Cadw сайтының басқару жауапкершілігін өз мойнына алды. Тинтерн аббаттығына жыл сайын шамамен 70 000 адам келіп тұрады.
Капел төбесіндегі Қасиетті Мария
Орта ғасырларда салынған бұл шапкел Тинтерн аббаттығын салған жұмысшылар үшін арналған деп есептеледі, бірақ тарихшы сэр Джозеф Брэднидің сөзіне сүйенсек, Чапел-Хилл орны бұрын 5-ғасырлық Уэльс қасиеттісі – Әндрасқа арналған. Шіркеу 1863-1868 жылдары Джон Причард тарапынан қалпына келтірілді. 1971 жылы Причардтың еңбегін бағалау мақсатында II санатты тізімге енгізілді. Сент-Марияның рередосы қауіпсіздік үшін жақын орналасқан Сент-Михаил шіркеуіне көшірілді, бірақ архитектуралық ерекшеліктеріне мыналар жатады: шығыс жағында шоғырланған орта ғасырлық тас өрнектер; 14 және 15 ғасырлардағы терезелердің жоғары бөліктері; датасы белгісіз, бірақ Виктория дәуірінен бұрынғы тас мүсіндер, мысалы, су шашу орыны, ниша, кіші тас бассейн және ерекше пішінді қысқа плиткалы мұнара. Виктория дәуіріндегі өзгерістер кеңейтілген киім ауыстыру бөлмесімен және оңтүстік қабырғасымен шектелген. Сонымен қатар, II санатқа енгендердің қатарында: Дж. С. Браунға (1840 жылы қайтыс болған) арналған неоклассикалық ескерткіш, сирек кездесетін 18 немесе 19 ғасырлардағы пирамида пішіндес қабір, 18 немесе 19 ғасырлардағы неоклассикалық немесе барокко стиліндегі Ричард Уайттың (1765 жылы қайтыс болған) саркофагы, сондай-ақ қабырға және шіркеуге дейін жеткендегі жол жатады. Басқа қызықты ескерткіштерге 1913 жылы Сегенид шахтасындағы апатта қайтыс болған Питер Карр және Ланкашир фузилер полкінде қызмет етіп, Коннотта қаза тапқан американдық азамат, жеке BB Hall-дың соғыс қабірі кіреді. Шіркеу жеке меншікте. Шіркеудің жұмыс істеп тұрған қоры Уэльс шіркеуіне тиесілі және оны еріктілер күтіп ұстайды.
Сулы диірмен
Аббатхананың солтүстік-батысында, Аббатхана диірмен ауданында қолданыстан шыққан су диірмені жатыр. Қонақтарға арналған ақпарат пен дүкендер жақын маңда таба аласыз.
Ай мен алты пенс
Бұрынғы қоғамдық үй, "Ай мен алты тиын", бастапқыда "Мейсонның қолдары" деп аталған, бірақ 1948 жылы Сомерсет Моэмнің, сол аттас 1919 жылғы романның авторының келгенінен кейін атын өзгертті. Қазір ол үш жеке тұрғын үйден тұратын топқа айналдырылған.
Сент-Михаил шіркеуі, Тинтерн Парва
Тинтерн Парвадағы Сент-Михаэль шіркеуі орта ғасырға дейін сақталып келген: 1348 жыл шамасында осы орында шіркеу тіркелген. Ол 1846 жылы негізді түрде қайта жаңартылды (бірақ суреттердегі жазбалар бұрынғы және кейінгі жағдайында да көрінісі салыстырмалы түрде ұқсас болғанын көрсетеді) және содан бері көбінесе өзгеріссіз қалды. Оңтүстік кіреберіс 15 ғасырға жататын болуы мүмкін. Шіркеу маңында 19 ғасырға қатысты әртүрлі ескерткіштер орналасқан, соның ішінде аббаттың бұрынғы сақшысы Джон Лорейн Болдуинге арналған ескерткіш те бар.
Ескі темір жол станциясы
Тинтерн теміржол станциясы бұрынғы Уай өзені бойындағы темір жол желісінде орналасқан. Солтүстіктен Тинтернге жақындағанда, Тинтерн станциясынан кейін темір жол Уай өзенінен өтіп, өзеннің екінші жағындағы ауылды айналып өтеді. 1959 жылы жолаушылар тасымалы тоқтатылып, Тинтерннен шамамен бір шақырым қашықтықтағы станция қазір туристік ақпараттық орталық ретінде жұмыс істейді.
Жүру
Тинтерде кең таралған жергілікті жаяу жолдар желісі бар, олар екі ұзақ қашықтықтағы жолмен байланысады: Уэльс жағында Уай өзені бойындағы жол жақын жерден өтеді, ал Англия жағында Оффаның Дайк жолы да жақын орналасқан. Аббаттың солтүстігіндегі бұрынғы сым зауытының теміржол көпірі Уай өзенін кесіп өтеді және қоғамға ашық. Ол өзеннің Англия жағында бірнеше анық белгіленген жаяу жолдарына, ең әйгілісі – "Шайтанның мінберіне" (Devil's Pulpit) және басқа да Оффаның Дайкіне жетелейтін жолдарға саяхаттауға мүмкіндік береді.