Кіріспе

Ирландияның жартылай мемлекеттік энергетикалық компаниясы Bord na Móna (; ағылшын тілінде: "The Peat Board") – 1946 жылғы "Торфты дамыту заңы" арқылы құрылған Ирландиядағы жартылай мемлекеттік компания. Компания Ирландияның орталық аймақтарының тұрғындарына экономикалық пайда әкелу және жаңадан құрылған Ирландия Республикасын энергиямен қамтамасыз ету мақсатында Ирландияның торфты алқаптарын дамытуға кірісті. Дамыту жұмыстарының басты бөлігі Ирландияның орталық аймақтарында механикалық жолмен торфты жинауды қамтыды. 2015 жылы компания электр энергиясын өндіру үшін торфты жинауды 2030 жылға дейін "кезең-кезеңмен тоқтатуды" жариялады, содан кейін компания өзінің батқықтары мен жерлерінде орналасқан жаңа, тұрақты бизнеске толық көшуді аяқтайтын болады. Bord na Móna-ның батқықтарындағы жаңа, тұрақты бизнес және қызмет түрлеріне жаңартылатын энергияны дамыту, жергілікті отын, биомассаны дамыту, қалдықтарды қайта өңдеу, бау-бақша шаруашылығы, экотуризм және қоғамдық инфрақұрылымдар кіреді. Бұл өзгерістерге қарамастан, Ирландияда Bord na Móna және торфты өндіру әлі де даулы мәселе болып табылады, себебі ол қоршаған ортаға ең зиянды отын түрі деп сынға ұшырайды және мемлекеттік субсидиялар алғанда жергілікті биоәртүрлілікке теріс әсер етеді.

Тарих

Bord na Móna бастапқыда 1933 жылы Turf Development Board, Limited ретінде құрылған. Turf Development Board құрылу себебі "турф индустриясын дамыту және жақсарту" және "батқықтарды пайдалану және кептіру" болды. Кейін, 1946 жылы Turf Development Board 1946 жылғы Turf Development Act бойынша Bord na Móna деп атауын өзгертті. Бұл өзгеріс компанияның жауапкершілігі шектеулі серіктестіктен заңды компанияға айналуына, сондай-ақ стратегия мен операциялардағы маңызды өзгерістерге әкелді. 2020 жылы Bord na Móna Ирландияда турфты жинауды тоқтатуды кезең-кезеңмен жоспарлап отырғанын хабарлады. Жұмыс орындары қысқартылмады, ал турф жинаумен айналысатын қызметкерлер жұмыстан босатылмай, батқықтарды қайта жаңарту жобаларына ауыстырылды. 2021 жылғы 15 қаңтарда 2024 жылдан бастап турф брикеттеріне қол жеткізу мүмкін болмайтыны жарияланды.

Биологиялық әртүрлілік

Борд на Мона өз бақылауындағы батпақтардағы биологиялық әртүрліліктің артуына да, азаюына да жауапты. Биологиялық әртүрліліктің жоғалуы компанияның өз меншігіндегі батпақтардың ландшафтын өзгертетін операцияларының нәтижесінде болды. Борд на Мона жылдар бойы өз қызметінің әсерін азайтуға елеулі күш жұмсады. 1970 жылдары Борд на Мона қызметкерлерінің тобы, сол кезде батпақтардың экологиялық инспекторы болған Том Барри бастаған, Кильдар округінде орналасқан Поллардстаун Фен және Оффли округіндегі Рахинмор батпағы сияқты бірнеше батпақты сақтауға бастама көтерді. 1980 және 1990 жылдары тағы бір ішкі күш-жігердің арқасында Майо округіндегі Беллакорик Флеш, Монган батпағы, Клара батпағы және Оффли округіндегі Барлық Әулиелер батпағы сияқты тағы көптеген батпақтар сақталды. Бұл батпақтар қазір An Taisce, Ұлттық парктері мен жабайы табиғат қызметі және басқа ұйымдардың меншігінде және басқаруында. 2010 жылы Борд на Мона алғашқы Биологиялық әртүрлілік іс-қимыл жоспарын жариялады. Бұл жоспарда 2010-2015 жылдар аралығындағы бес жылдық кезеңде жүзеге асырылатын бірқатар мақсаттар мен шаралар белгіленген. Онда компанияның қалпына келтіру жұмыстары, табиғи түрлердің таралу жобалары және компанияның кесілген батпақтарының биологиялық әртүрлілігі туралы ақпарат берілген. Сондай-ақ, аяқталған және жүргізіліп жатқан жобалар да ескерілді.

Жинақтау

Торфты дәстүрлі түрде қолмен, кесу шұңқырлары арқылы жинап алған. Бұл әдіс (бүгінгі күні де жекеменшік пайдаланылады) торфтың жақтау бетінен тік кесуден тұрады. Технология торфтың қабаттарын механикалық түрде кесіп алып тастау үшін жетілдірілді. Қазіргі уақытта, жылдың қолайлы мезгілінде (жаңбыр жаууы торфты жинаудың маңызды факторы болып табылады) жабдықтармен күн сайын тонналап торф алынып шығарылады. Бүгінде жиналатын торфтың көбісі – трактормен сүйретілетін диірмендермен батпақтың бетінен сыпырылып алынатын ұсақталған торф. Ұсақталған торфты кішкентай үйірмелерге жинап, содан кейін орақшылар оны батпақтың бойымен қатарластырылған үлкен үйірмелерге тиеп алады. Әрбір үйірме бойымен теміржол салынып, үйірме пойыздарға тиеледі, теміржол көтеріліп келесі үйірмеге жылжытылады. Бұл – «Пеко» әдісі. Кейбір батпақтарда «Хаку» әдісі қолданылады, онда ұсақталған торф трактормен сүйретілетін тіркемелерге тиеліп, теміржолға жақын батпақтың шетіндегі бір үйіндіге жиналады. Әр жыл сайын келесі жиналым алдында дренаждық арналар бірнеше сантиметрге тереңдетіледі. «Bord na Móna» компаниясы өз заманы үшін жаңа өнімдерді әзірледі. Бүгінде шикі торфты тұтыну отыны ретінде ауыстырып, торф брикеттері қолданылады. Бұл брикеттер ұсақталған торфтан тұрады, ол баяу жанатын, сақтауға және тасымалдауға ыңғайлы отынды қалыптастыру үшін сығылады. Кеңестің алғашқы брикет фабрикасы – Оффлидегі Дерринлоу брикет фабрикасы 1959 жылы ашылды, ол 1957 жылы Guinness компаниясынан алынған 500 000 фунт стерлингтік несиемен қаржыландырылды. Дерринлоу, барлығы төрт брикет фабрикасының соңғысы, 2023 жылдың маусым айында жабылды. Тағы бір өнім – торф мох, ол бақта, әсіресе гүлдандыларда қолдануға арналған торф пен топырақтың қоспасы. Компания сонымен қатар Электрмен жабдықтау кеңесінің электр станцияларына және өзінің Edenderry Power электр станциясына торф жеткізді. ESB станцияларының барлығы 2021 жылға дейін жабылды, ал Edenderry 2023 жылдың желтоқсанында 100% биомассаға көшті, осылайша компанияның торфты пайдалануы тоқтатылды.

Темір жолдар

Компанияның орталық аймақтағы 3 футтық тар жол желісі бар. Темір жолдың кейбір кішігірім бөліктері басқа батпақтық жерлерде қолданылды, мысалы, Донегал графтығында соңғы жылдарға дейін. Bord na Móna компаниясы жыл сайын 5 миллион тоннаға дейін тасымалдайтын, Iarnród Éireann компаниясы басқаратын негізгі желіден (жолаушылар және жүк) гөрі үлкен желіге ие. Bord na Móna Еуропадағы ең ірі өнеркәсіптік темір жолдарының біріне ие. Тұрақты темір жолдар жүздеген гектар аумақты қамтитын жүздей батпақтан электр стансаларына, брикет фабрикаларына, мох торф фабрикаларына және жол бойындағы тиегіштерге дейін созылады. Көптеген батпақтарда торф үйінділерінің бойымен уақытша жолдар төселеді. Үйінді тазаланбастан бұрын, бірнеше жүз метр қашықтықта тағы бір уақытша желі салынады. Жыл сайын 300 шақырымнан астам (шамамен 180 миль) уақытша жол төселеді, ал Bord компаниясының арнайы жол жасау цехтары, жол салу машиналары және арнайы локомотивтер мен вагондар паркі бар. Кейбір батпақтар Хаку әдісімен жұмыс істейді, онда торф батпақтың соңында немесе жанында үлкен үйіндіге жиналады, оған қызмет көрсету үшін бір ғана темір жол желісі қажет. Блэквотер батпақ жүйесінің бір бөлігі шамамен он екі жыл бойы туристік пойыздар – Клонмакноис және Батыс Оффли темір жолы (жайылмалы түрде "Батпақ Пойызы") үшін де пайдаланылды. Бұл қызмет 2008 жылдың қазан айында Батыс Оффли электр стансасына бағытталған ауыр торф тасымалына кедергі келтіргендіктен тоқтатылды. Блэквотер жүйесінің бір желісі бұрынғы Баллинаслоу тармақ каналының бөлігімен жалғасады. Бұл Kylemore Lock арқылы өтетін темір жол учаскесін қамтиды. Бұл жүйенің ең жаңа тармағы солтүстікке қарай Блумхиллдегі қазіргі батпақтардан Килгарван және Буннахинлидің жаңа батпақтарына дейін созылады – соңғысы Атлон қаласының шетінде орналасқан және шамамен 2011 жылы қозғалысқа ашылды. Bord na Móna компаниясының барлық үш ескі бу локомотиві сақталған, біреуі Лаос графтығындағы Страдбаллидегі Ирландиялық Буды сақтау қоғамында. Үш электр стансасының әрқайсысы – Шэннонбридждегі Батыс Оффли, Оффли графтығы; Эдендерри, Оффли графтығы; Лау Ри, Лэнсборо, Лонгфорд графтығы – ауыр көлікті тасымалдайтын кең темір жол желісінің орталығы болып табылады. Мысалы, 2009 жылдың сәуір айында Батыс Оффлиде он екі пойыз немесе ракс (локомотив және он алты вагон) күнделікті он алты сағат бойы пайдаланылды. Басқа, көбінесе ескі локомотивтер отын пойыздарын, рельстік пойыздарды, күл пойыздарын және жол жөндеу бригадаларын басқарады. Эдендерри электр стансасы отынның көп бөлігін ағаш талшықтарынан және басқа да биомасса түрлерінен алады. Осылайша темір жол арқылы жеткізілетін торфтың мөлшері азайып барады. Дерринлоу, Оффли графтығы және Литтлтон, Типперри графтығындағы екі брикет фабрикасының әрқайсысы 6 немесе 8 жұмыс істейтін батпаққа темір жол байланысы бар. Әр жүйеде төрт-алты торф пойызы жұмыс істейді, пойыздар әдетте электр стансаларындағыдай жұптармен жүреді. Bord na Móna сонымен қатар бірнеше кішкентай батпақ темір жолдарын пайдаланады, олар торфты тиегіштерге жеткізеді, одан ол жолмен зауыттарға және электр стансаларына тасымалданады. Оларды Кильдар графтығындағы Гиллтаунда, Уммерас, Килберри, Просперус және Альмейн Норд, Лаоис графтығындағы Кульнамона, Галвейдегі Деррифадда, Вестмиттегі Кульнагун, Балливор және Киннегад, Оффлидегі Монетия, Беллаир және Киллаун, сондай-ақ Типперри / Килкенни шекарасындағы Темплетюхиде табуға болады. Кульнамона зауыты негізінен жабық, бірақ темір жол жүйесі 2010/11 жылдары Литтлтон (Ланеспарк) брикет фабрикасына жол арқылы торф жеткізу үшін жаңа тиегішпен қызмет ету үшін жаңартылды. Көп жылдар бойы сырттан сатып алынған локомотивтер мен вагондар енді компания ішінде жобаланып және жасалады. Жаңа локомотивтер әдетте 0 4 0DH (дизельді гидравликалық) немесе 4wDH (байланыс тағандары жоқ) болып келеді. Көптеген торф вагондары салмақты азайту үшін алюминийден жасалған, бірақ 2009 жылы әлі де отыздай ескі стальдан жасалған вагондар пайдаланылды. Bord компаниясының соңғы дәстүрлі топырақты торф өндірісі – Templetuohy төрт дөңгелекті ашық тақталы вагондарды пайдаланады, олар күтіп тұрған жүк көліктеріне ауысады.

Жерді қалпына келтіру

Компания үкімет шешімімен тозығы жеткен батпақты жерлерді қайта жаңартуға жауапты. Мұндай жерлер әдетте тазартылып, оларға ағаштар немесе басқа да қолайлы өсімдіктер отырғызылады. Қайта жаңартылған батпақты жерлер көбінесе жабайы табиғатты қорғау аумағы ретінде пайдаланылады. Ирландиядағы батпақтардың көп бөлігі құрғап, торф отынымен жұмыс істейтін электр стансаларының бәрі 2020 жылға дейін жабылуға тиіс болған. Бірақ, бұл стансаларды жабу мерзімі қазір кем дегенде 2027 жылға дейін шегерілді.