Кіріспе

Дания мен Швеция арасындағы бұғаз Оресунд немесе Эресунд (/UK/, /ɜːr//ə/'s//ʊ//n//d/, /US/'/ɜːr//ə//s//ʌ//n//, ///s//ʊ//n//d//, /'/ɔːr//ə//s//ʊ//n//d/; Øresund; Öresund), ағылшын тілінде Sound деп белгілі, Дания мен Швеция шекарасын құрайды, Зеландияны (Дания) Сканниядан (Швеция) бөліп тұрады. Бұғаздың ұзындығы – ; ені – ; ең тар жері Даниядағы Хельсингёр мен Швециядағы Хельсингборг арасында орналасқан. Оресунд, Ұлы белдеу, Кіші белдеу және Киль каналымен бірге Балтық теңізін Категат, Скагеррак және Солтүстік теңіз арқылы Атлант мұхитымен байланыстыратын төрт су жолының бірі болып табылады; осылайша ол әлемдегі ең қызығушылық тудыратын су жолдарының біріне айналады. 2000 жылдың 1 шілдесінде ашылған Дания астанасы Копенгаген мен Швеция қаласы Мальмё арасындағы Оресунд көпірі шамамен 4 миллион тұрғыны бар екі ұлттық қалалық аймақты байланыстырады. Хельсингёр (Дания) мен Хельсингборг (Швеция) арасындағы HH Ferry маршруты, Оресундтың солтүстік бөлігінде орналасқан, әлемдегі ең көп трафикке ие халықаралық паром маршруттарының бірі болып есептеледі, әр портан күніне 70-тен астам рейстер орындалады. Оресунд – геологиялық тұрғыдан жас бұғаз, ол 8,500–8,000 жыл бұрын теңіз деңгейінің көтерілуі нәтижесінде пайда болған. Бұрын Балтық алабын құрайтын Анцилус көлі, тұщы сулы көл, теңізге тек Ұлы белдеу арқылы байланысқан. Оресунд арқылы тұзды судың енуі қазіргі Балтық теңізінің тұзды сулы дене ретінде пайда болуының бастамасы болды.

Атауы

Бұл бұғаз дания (және норвегия) тілінде Øresund, ал швед тілінде Öresund деп аталады, бұл ресми емес атауы үш тілде де Sundet (сөздік мағынасы "Бұғаз") болып келеді. Атаудың бірінші бөлігі – øre, "шағыл/құмды жағажай", ал екінші бөлігі – sund, яғни "бұғаз". Атаудың алғашқы жазбасы шамамен 1000 жылға дейін сақталған руна тасында кездеседі, онда ол ura suti деп жазылған, көне шығыс скандинав тілінде (датив септігінде) оқылады. Көне батыс скандинав (және қазіргі исланд) тіліндегі атауы – Eyrarsund. Ør – бұл көне скандинав тіліндегі (aur) сөзінің қазіргі түрі, ол көбінесе тілтікке айналған шағыл жағажай немесе сайды білдіреді (ayre деген сөзбен де байланысты). Мұндай жер бедері бұл аймақта көп кездеседі, ал "ör" атауы бұғаз бойындағы көптеген елді мекендердің атында сақталған, мысалы, Хельсингёр, Сканёр, Драгор және викинг дәуірінде маңызды сауда орталығы болған Халор.

Шекаралар

Оресунд пен Каттегат арасындағы солтүстік шекара – Зеландияның солтүстік ұшындағы Гиллелееден басталып, Хельсингборгтың солтүстігіндегі Куллабергтің (Куллен маяғы) батыс нүктесіне дейін созылатын сызық. Бұл Куллахальвён деп аталатын кіші түбекте орналасқан. Оңтүстік жағынан Балтық теңізіне қарайғы шекара Стивнс-Клинттен басталады, ол Кёге шығанағының оңтүстігіндегі түбектің ең батыс ұшында орналасқан Стивнс түбегінен Фальстербо түбегіне дейін жалғасады. Оның шығыс шекарасы – Швеция жағалауы, ал батысында Амагерді Оресундтың (онда ол ең ірі арал болар еді) немесе Зеландияның бір бөлігі деп қарастыруға болады. Амагер Зеландиямен сегіз байланысқа ие (екі көшелік көпір, бір жол көпірі, автокөлік көпірі, екі жолмен жүретін теміржол туннелі, жер асты метросы және велосипед көпірі), сондай-ақ Скония мен Швецияға қарайтын автокөлік және екі жолмен жүретін теміржолмен де байланысқан.

Ағын, жануарлар және тұздылығы

Øresund, басқа да Дания және Дания-Германия боғаздары сияқты, мұхиттық тұзды судың (салмағы бойынша 30 PSU немесе мыңнан астам) және Балтық теңізінің әлдеқайда азырақ тұздылығының арасындағы шекарада орналасқан. Солтүстік Каттегат мұхиттық жағдайға жақын болса, ал Балтық теңізінде (негізгі алабында шамамен 7 PSU) тұздылығы төмен су болғандықтан, Øresund-тың су жағдайы ерекше және өзгермелі. Ағындар өте күрделі, бірақ беттік ағын көбінесе солтүстікке қарай (Балтық теңізінен) бағытталған, бұл беткі судың тұздылығын төмендетеді, алайда ағындар бір күнден екінші күніне өзгеруі мүмкін. Оңтүстік бөлігіндегі беттік судың орташа тұздылығы шамамен 10–12 PSU, ал Хельсингёрдің солтүстігінде 20 PSU-дан жоғары. Теңіз түбіне жақын (теңіз жеткілікті терең болған жерде) жағдай тұрақтырақ болады және тұздылығы әрқашан мұхиттық (30 PSU-дан жоғары) болады, бұл тереңдік 10-15 метр аралығында өзгереді. Дегенмен, оңтүстік бөлігінде тереңдігі 5–6 метр (Drogden және Flintrännan тар су жолдарынан тыс), және бұл мұхиттық тұзды судың нақты шекарасы, сондықтан көптеген теңіз жануарлары үшін де шекара болып табылады. Балтық теңізінің орталық бөлігінде 52 ғана тұзды су түрі кездеседі, ал Солтүстік теңізінде шамамен 1500 түрі бар. Øresund-тың кем дегенде бір бөлігінде 600-ге жуық түрдің бар екені белгілі. Мысал ретінде, төменгі тұздылық көбеюге кедерес жасайтын лобстер, шағын қабылдақтар (Carcinus maenas), бірнеше түрдегі тік балықтар және арыстан жүздік медузасын атауға болады; соңғысы кейде оңтүстік-батыс Балтық теңізіне қарай итеріліп кетеді, бірақ онда көбейе алмайды. Күнделікті таяп сулар болады, бірақ айдың тартым күші тар суларда, ағын солтүстікке немесе оңтүстікке бағытталған жерде, суды батыстан шығысқа немесе кері бағытқа жылжытуға жеткіліксіз. Сондықтан, Øresund-тағы су деңгейінің айырмашылығы көбінесе күнделікті таяп суларға байланысты емес, ал басқа да жағдайлар қалған аз таяп суды "жасырады". Ағынның су деңгейіне тигізетін әсері таяп судан әлдеқайда күшті, бірақ күшті желдер де су деңгейіне әсер етуі мүмкін. Көлемді дауылдар мен ғипаниялар сияқты ерекше жағдайларда мұхит суы Балтық теңізіне барлық тереңдікте кенеттен ағып түсуі мүмкін. Мұндай оқиғалар Балтық теңізінің оңтүстігіндегі терең сулардың тұздылығын арттырады, бұл балықтың көбеюіне мүмкіндік береді. Егер Балтық теңізіне мұндай мұхит суының ағыны шамамен он жыл бойы болмаса, балықтың көбеюі қауіпке ұшырайды.

Тарих

Оресундты саяси бақылау Дания және Швеция тарихында маңызды мәселе болды. Дания, 1658 жылы Роскильде шарты негізінде шығыс жағалауын Швецияға беруге дейін, батыс жағындағы Елсинордағы Кронборг және шығысындағы Хельсингбордағы Карнан жағалау бекіністері арқылы әскери бақылауын сақтап келді. Екі бекініс те бұғаздың 4 километрлік ені орналасқан жерде орналасқан. 1429 жылы Померания королі Эрик 1857 жылға дейін 400 жылдан астам уақыт бойы қолданыста болған Оресунд алымдарын енгізді. Су жолдары, жолдар, көпірлер және өткелдерді пайдалану үшін алынатын уақытша алымдар мемлекеттік кірістің маңызды бөлігін құрайтын қабылданған салық салу тәсілі болды. Оресунд алымдары бірнеше ғасыр бойы Дания тәжірибесі үшін ең маңызды табыс көзі болып қала берді, осылайша Дания патшаларын Данияның құпия кеңесінен және аристократиясынан салыстырмалы түрде тәуелсіз етті. Оресундқа тәуелсіз болу үшін Швеция екі ірі жобаны жүзеге асырды: 1621 жылы Гётеборг қаласын құру және 1810-1832 жылдар аралығында Гёта каналын салу. 1857 жылғы Копенгаген конвенциясы алымдарды жойды және Дания бұғазын халықаралық су жолына айналдырды. 2000 жылы Оресунд көпірі ашылып, бұғаз арқылы тұрақты байланыс орнатылды.