Кіріспе
Дания аралы Самсо (ағылшынша: "Samso" немесе "Samsoe") - Ютландия түбегінің жанындағы Каттегат теңізіндегі Дания аралы. Самсо Самсо муниципалитетіне қарайды. Аталған қауымда 3724 адам тұрады.
Samsø (Anglicized: "Samso" or "Samsoe") is a Danish island in the Kattegat off the Jutland Peninsula. Samsø is located in Samsø municipality. The community has 3,724 inhabitants
Этимология
Самсо атының шығу тегі белгісіз. Бұл атау 1075 жылдан бері Самсе деп келеді. Бұл сөз – түбір сөз, ал «арал» деген мағынаны білдіретін даниялық «ø» қосымшасы кейіннен қосылған құрастырма сөз, топонимияда epexegesis деп аталады.
Ставнс фьорды
Ставнс-фьордтың жайлы лагунасы Самсо муниципалитетінің көптеген кіші аралдарын қамтиды. Олардың ең ірісі – Хьортхолм, ал қалғандары көбінесе шағын аралдар, бірақ әрқайсысы жеке атауға ие. Лагуна 7 шақырымдық Бессере-Рев құм сілтісі арқылы Каттегат теңізінен бөлінген. Құстар ұялаған кезде басқа, төмен су кезінде (ebb) рифтің ұшына дейін жүруге болады. Су тасқыны (flow) кезінде Самсоға жақын рифтерде күшті және қауіпті ағыстар болуы мүмкін болғандықтан, толқындарды бақылау маңызды. Ставнс-фьордтың шығысында, Каттегатта, бірнеше құм сілтілерімен бірге шағын аралдар тобы (Кихолм, Линдхолм, Румпен, Вейро) орналасқан. Бұл аймақтың барлығы қорғауға алынуы керек.
Оңтүстік арал
Оңтүстік аралда қала әкімінің кеңсесі мен Самсоның ең ірі қаласы Транебьерг орналасқан, бірақ ауылдық жерлерге шашыраңқы орналасқан көптеген кішкентай елді мекендер мен ауылдар бар (барлығы 18). Баллен ауылы шығыс жағалауда жатыр және Энергия академиясына да үй иесі. Оңтүстік аралдың көп бөлігі өңделген, бірақ Браттингсборг Сков орман сияқты табиғаттың әсем орындары мен оңтүстік жағалаудағы жартастар, бұталар және жағажайлы далалар да кездеседі. Канхаве каналының оңтүстігінде Самсо әуежайы орналасқан.
Тарих
Адамдар соңғы мұз дәуірі аяқталғаннан кейін мұздың шегінуімен Самсода өмір сүріп, аң аулаған. Самсо аралы шамамен 9000 жыл бұрын пайда болды және оның ландшафтында тас дәуірі мен қола дәуірі мәдениеттерінен қалған дольмендер, обалар, дәліздік қабірлер, тамақ қалдықтары сияқты көптеген іздер сақталған. Мысалы, Тоннесминде және Эндебьергте жүргізілген қазба жұмыстары тас дәуірінен викинг дәуіріне дейінгі адам қоныстанғандығын көрсетеді.
Скандинав мифологиясы
Бұл аралда Саксо Грамматик швед чемпионы Хьялмар мен оның досы Орвар Одд швед берсері Арнгримнің он екі ұлымен аңызға айналған шайқас болғанын айтады. Бұл шайқас бұрыннан мәшһүр болған, себебі ол Фарьер жырларында, Орвар Одд сагасында және Герварвар сагасында да кездеседі. Герварвар сагасы мен Ангантирдің оянуы бойынша, қаза тапқан берсерлердің обалары киелі деп есептелген. Бұл Арнгримнің немересі Гервордың обаларға жақындап, әкесі Ангантирден сиқырлы қылыш – Тирфингті талап етуіне кедергі болмады. "Самси" (ey – көне скандинавиялық «ø» түрі) – Один Джалк есімімен Сейд сиқырын үйренген арал.
Қанаве каналы
Аралдың ең тар жерінде канал қазылған. Каналдың ұзындығы шамамен 500 метр, ені 11 метр болатын, және сол кезде 1 метрге дейінгі сусымасы бар кемелер осы каналмен жүзе алатын. Канал 726-729 жылдары, Скандинавия темір дәуірінің соңғы кезеңінде қазылып, ағашпен қапталған. Канхаве каналы – викингтердің белгілі ең ірі инженерлік жобаларының бірі және сол замандағы орталықтандырылған биліктің көрсеткіші. Канхаве каналы Категат теңізін бақылауда маңызды роль атқарды деп есептеледі. Каналды қайта қазу жоспарлануда.
Ортағасырлық қамалдар
Барлық белгілі дереккөздер аралдың орта ғасырлар бойы Тақтың меншігінде болғанын көрсетеді, бірақ бұл соған қарамастан, қақтығыстар мен тұрақсыздық дәуірі болды. Орта ғасырларда Самсо аралында бес қамал салынған: Весборг – қазіргі маяқтың орнында, Гаммел Браттингсборг – қазіргі Транебьерг қаласы тұрған жерде, Ставнс-Фьорд лагунасындағы Хьортхолм – сол аттас аралшада, Онсбьерг ауданындағы епископ сарайында (ресми тұрағы) Бисгард және Браттингсборг поместьесінің бағындағы Блафферхолмнің кішкентай бекінісі. Бүгінде олардың ешқайсысы сақталмаған. Қамал төбелері мен іргетастардың археологиялық қазбалары ғана қалды. Дания Ұлттық мұражайы бірнеше жыл бұрын бекініс орындарында жан-жақты археологиялық зерттеулер жүргізіп, 2012 жылы далалық жұмыстарды аяқтады.
Кихолм карантині
1831 жылдан 1857 жылға дейін Самсодан шығысқа қарай орналасқан Кихолм аралында оба және холера карантині сақталды. Бұл жерде ұзақ сапардан келген кемелер, егер бортында ауру болса, міндетті түрде тоқтауға тиіс болды. Аралда шамамен 100 қабірден тұратын қараусыз қалған зират бар. Кихолмға жыл бойы баруға болады, бірақ құстар ұя салған кезде жақын болмауға кеңес беріледі.
Неміс оккупациясы
Самсоның стратегиялық орналасуы 1940 жылы Данияға неміс шабуыл жасағанда Вермахттың бекінісіне айналды. Осы кезеңде американдық B-17 Flying Fortress ұшағы неміс истребителінің салдарынан мәжбүрлі түрде төмен түсіп, Алструпқа қауіпсіз жерге құлады. Ұшақтағы навигатор Карл Гросбек немістерге дер кезінде тұтқындалды, бірақ ұшақтың басқа экипаж мүшелерін, соның ішінде екінші пилот Майлз МакКормакты жергілікті тұрғындар біраз уақыт жасырып, кейін олар да тұтқындалды. Экипаждың барлық мүшелері осы қиын жағдайдан және соғыстан аман қалды, тек қана ұшақтың құйрық атыскері Дуглас Фаррис әуедегі шайқаста қаза тапты.
Ауыл шаруашылығы және тұрақты өндіріс
Мыңдаған жылдар бойы Самсо аралының негізгі кәсібі – ауыл шаруашылығы болған, және аралдың көбінесе барлық жері мәдени ландшафттардан тұрады. Бүгінде шаруашылық әлі де маңызды бизнес болып табылады және арал экономикасына ең үлкен үлес қосады, бірақ Данияның қалған бөлігімен салыстырғанда, ол өзіндік жолмен дамыды. Жаяу мал шаруашылығы кең таралған, ал ауыл шаруашылығы өнімдері негізінен картоп, әртүрлі көкөністер мен жидектер, сондай-ақ мал өсіруден тұрады. 2000-ші жылдарда, әсіресе көкөніс және жидек өндірісі артты, себебі Самсо бренді кеңінен танылып, сұранысқа ие болды. Сонымен қатар, тасымалдау алдында аралда қаптамалау және өнеркәсіптік өңдеу көбінесе жүзеге асырылады, бұл шаруашылықтың жергілікті кірісін одан әрі арттырады. Арал тұрғындарының шамамен 16%-ы балық аулау және ауыл шаруашылығы секторында жұмыс істейді, туынды жұмыстарды есептемегенде, бұл көрсеткіш ел бойынша 3,5%-ды құрайды. Данияда Самсо жаңа картопты ерте жинаумен әйгілі. Осы картоптың алғашқы бірнеше фунттары әдетте 100 фунтқа дейін бағаланады және керемет деликатес саналады.
Жаңартылатын энергия
1997 жылы Самсо аралы үлгілі жаңаруға жарамды энергия қауымдастығы болу үшін үкіметтік бәйгеде жеңіске жетті. Сол кезде Самсо толығымен материктен тасымалданатын мұнай мен көмірге тәуелді болды. Бұл жоспарды іске асыру үшін көптеген жобалар бастау алды. 11 турбинадан тұратын құрлықтағы жел электр стансасы салынды. Алғашқы турбина 2000 жылы орнатылып, пайдалануға берілді. Соған қоса, арал тұрғындарының қаржысына 2007 жылы 10 теңіздік турбина (құрлықтағы жел турбиналарын қоса 21 турбина) аяқталды. Самсо халқы үйлерін орталық жылу жүйесінде өртелетін сабанмен жылытады және кейбір көліктерін өздері өсірген биомаймен қуаттайды. Аралда барлығы төрт аудандық жылу стансасы бар. Қазір аралдың электр қуатының 100% жел энергиясынан келеді, ал артық электр қуаты материкке экспортталады, ал жылудың 75% жергілікті күн энергиясы мен биомассадан алынады. Баллен қаласында Энергия академиясы ашылды. Бұл энергия мәселелері бойынша қоғамдық орталық және энергия және жергілікті даму тақырыптарын талқылауға арналған алаң. Академия қазір Самсо аралын 2030 жылға дейін, яғни ұлттық мақсаттардан 20 жыл бұрын толығымен қазылған отыннан босатуға жұмыс істеп жатыр.