Кіріспе

Даниялық викинг дәуіріндегі сауда орталығы

Хедэби (көне норвег тілінде Heiðabýr, неміс тілінде Haithabu) – 8-ден 11-ғасырларға дейінгі Данияның викинг дәуіріндегі маңызды сауда орталығы. Ол Ютландия түбегінің оңтүстік жағына жақын орналасқан, қазір Германияның Шлезвиг-Гольштейн жеріндегі Шлезвиг-Фленсбург ауданында жатыр. 965 жылы тарихшы Абрахам бен Якоб Хедэбиге сапар шегіп, оны "әлем мұхитының шетіндегі өте үлкен қала" деп сипаттады. Бұл елді мекен Балтық теңізіне жалғасатын, кеме жүруге қолайлы тар шығанақ – Шлейдің басында сауда орталығы ретінде дамыды. Орналасқан жерінің артықшылығы сол, Треене өзеніне дейін 15 шақырымнан кем емес қысқа порт бар, ол Солтүстік теңізіне құятын Эйдер өзенімен жалғасады. Бұл Балтық және Солтүстік теңіздері арасындағы теңіз жолын құрлық арқылы, кемелерді тасымалдауға мүмкіндік берді, соның арқасында Ютландияны айналып өтудің қауіпті және уақытты көп алатын жолынан құтылуға болады. Осылайша Хедэби кейінірек пайда болған Любек сияқты маңызды рөл атқарды. Хедэби викинг дәуірінде қазіргі Швецияның оңтүстігіндегі Уппакрадан кейін екінші ірі скандинавиялық қала еді. Шлей өзенінің арғы бетінде Шлезвиг қаласы құрылды. Хедэби 1066 жылы қиратылғаннан кейін тасталып қалды. Хедэби 19 ғасырдың соңында қайта жаңғырылып, 1900 жылы қазба жұмыстары басталды. 1985 жылы осы орынның жанында Хедэби мұражайы ашылды. Викинг дәуіріндегі тарихи маңызы мен ерекше сақталуының арқасында Хедэби және жақын жердегі Даневирке қорғаныс құрылыстары 2018 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Хедэби Ханс Кристиан Андерсеннің "Болор патшаның қызы" ертегісінде де еске алынады.

Атауы

Ежелгі норвегиялық Heiða býr атауы "қияқты қоныс" деп аударылады (heiðr "қияқ" және býr = "аула; қоныс, ауыл, қала"). Бұл есімнің көптеген әртүрлі жазылу нұсқалары бар. Heiðabýr – стандартты көне норвег тілінде қайта құрылған атау, сондай-ақ Heithabyr деп ағылшын тілінде де қолданылады. Эрик тасы, 10 ғасырдағы (haiþa bu) деген жазуы бар даниялық рун тасы, 1796 жылы табылған. Ежелгі ағылшын тіліндегі æt Hæðum, Охтере мен Вулфстанның Ұлы Альфредке жасаған саяхаттары туралы есептерінен алынған. Hedeby – қазіргі заманғы даниялық жазу, сонымен қатар ағылшын тілінде ең көп қолданылады. Haddeby – төменгі неміс тіліндегі нұсқасы, сондай-ақ 1949 жылы құрылған әкімшілік округтің атауы және осы орынға арналған; 1985 жылы округ рундық жазуы бар қоңырау бейнеленген герб енгізді. Haithabu – тарихи қонысты атағанда қолданылатын қазіргі заманғы неміс тіліндегі жазу; бұл жазу Эрик тасында табылған есімнің транслитерациясын көрсетеді; ол 19 ғасырдағы антикварлық әдебиетте басқа нұсқалармен бірге енгізілді және содан бері қоныстың стандартты неміс атауы болды. 9 және 10 ғасырлардағы дереккөздер Слистхорп және Слиазвич атауларын растайды (қ.с. thorp және wich), ал Шлезвиг қаласы әлі де Hedeby-ден солтүстікке қарай 3 км қашықтықта орналасқан. Алайда, Этельвард өзінің англосаксондық жылнамасының латын тіліндегі аудармасында сакстар Slesuuic, ал даниялықтар Haithaby дегенді бір қалаға сілтеме жасағанда қолданғанын мәлімдеді.

Шығу тегі

Гедеби алғаш рет 804 жылы Франк хроникаларында, Карл Ұлының қызметінде болған Ейнхардтың еңбегінде айтылады, ол Карл Ұлының 804 жылғы жазда, саксондық соғыстар аяқталғанда болған жері ретінде сипатталған. 808 жылы Дания королі Годфред (лат. Годофредус) Рерик аталатын бәсекелес славян сауда орталығын қиратты және Франк жылнамаларында ол одан саудагерлерді Гедебиге көшіргені жазылған. Бұл қаланың одан әрі дамуына бастама берген болуы мүмкін. Сол деректерде Годфред Даневиркені нығайтқандығы да көрсетілген. Даневирке Гедебидің қорғаныс қабырғаларымен бірігіп, Жутландия түбегінің оңтүстігінен шығысқа қарай, батыстағы батпақтардан Балтық теңізіне дейін созылған шығыс-батыс қорғаныс шебін құрады. Қаланың өзі үш жағынан (солтүстік, батыс және оңтүстік) жер үйірмелермен қоршалған. 9 ғасырдың соңында қаланың солтүстік және оңтүстік бөліктері орталық бөлімге қарай тасталды. Кейін қаланың батыс жағынан келген шабуылдардан қорғау үшін 9 метрлік жартылай дөңгелек қабырға салынды. Шығыс жағынан қала Шлей шығанағының ең ішкі бөлігімен және Хадебиер Нур шығанағымен шектесетін.

Уақыт шкаласы

Эльснерге негізделген793 жылғы викингтердің Линдисфарнға шабуылы – викинг дәуірінің басталуының дәстүрлі мерзімі.804 жылғы Хедэбидің алғашқы айтылуы808 жылғы Рерик қаласының қирауы және саудагерлердің Хедэбиге көшіп кетуі. 850 жылғы Хедэбиде шіркеудің салынуы886 жылғы викингтердің шапқынынан кейін Англияда Дания құқығы орнатылды911 жылғы викингтер Нормандияға қоныстанды948 жылғы Хедэби епископтық орынға айналды965 жылғы Әл-Тартушидің Хедэбиге сапары974 жылғы Хедэби Киелі Рим империясының құрамына кірді983 жылғы Хедэби Данияның бақылауына қайта оралды. 1000 жыл шамасында викинг Лейф Эрикссон Винландты, болжам бойынша Ньюфаундлендті зерттейді1016 1042 жылдары Дания патшалары Англияда билік етеді1050 жылғы Норвегия королі Харальд Хардрада Хедэбиді қиратады1066 жылғы славян әскері Хедэбиді толықтай қиратады.1066 жылғы викинг дәуірінің дәстүрлі аяқталуы.

Өмір салты

Хедбиде өмір қысқа да тығыз болды. Шағын үйлер торлы түрде жақын-жақын орналасқан, ал шығыс-батыс көшелері порттағы кеме қаптау орындарына дейін созылып жатты. Адамдар көбінесе 30-40 жасқа жетпейтін, ал археологиялық зерттеулер көрсеткендей, туберкулез сияқты денені шаршататын аурулардың салдарынан соңғы жылдары ауыр күйзеліске ұшыраған. 10 ғасырдың соңында әл-Андалустан келген саяхатшы әл-Тартуши Хедбидегі өмірдің ең жарқын әрі жиі цитата келтірілетін суреттемесін сыйлайды. Әл-Тартуши Испаниядағы Кордоба қаласынан шыққан, ондағы өмір салты Хедбиге қарағанда әлдеқайда бай және ыңғайлы болған. Хедби скандинавиялық стандарттар бойынша маңызды болғанымен, Әл-Тартуши одан әсерленбеді: "Слезвиг (Хедби) – әлемдік мұхиттың шетіндегі өте үлкен қала. Тұрғындары Сириусқа табынады, бірақ онда өз шіркеулері бар христиандар да бар. Шала отырған малды сойған адам ауласының есігіне тіреулер орнатып, малды – ірі қара, қошқар, ешкі немесе шошқаны – оларға тігеді, сонда көршілері оның құдайына құрбандық шалып жатқанын біледі. Қала тауар мен байлыққа кедей. Адамдар көбінесе мол балық жейді. Экономиялық себептермен нәрестелерді теңізге тастайды. Ажырасу құқығы әйелдерге тиесілі. Көздеріне жасанды макияж жасау да ерекшелік; олар макияж жаққанда сұлулықтары жоғалмайды, керісінше, еркектер мен әйелдердің сұлулығы артады. Сонымен қатар: Мен осы халықтың одан да жаман әнін естіген емеспін, ол олардың тамақтарынан шығатын құбылу, иттің үніне ұқсас, бірақ одан да жабайы."

ХХ ғасырдағы қазба жұмыстары

Елді мекен тасталып кеткеннен кейін, су деңгейінің көтерілуі сол жердегі барлық көрінетін құрылыстардың толық жоғалуына себеп болды. Тіпті, елді мекеннің қайда орналасқандығы да ұмытылды. Бұл, кейінірек сол жердегі археологиялық жұмыстар үшін сәтті жағдайға айналды. Археологиялық жұмыстар 1900 жылы елді мекеннің қайтадан табылуынан кейін басталды. Ал келесі 15 жыл бойы қазба жұмыстары жүргізілді. 1930-1939 жылдар аралығында тағы да қазба жұмыстары салынды. Бұл жердегі археологиялық жұмыстардың нәтижелі болуының екі негізгі себебі болды: елді мекеннің шамамен 840 жыл бұрын қиратылғаннан бері үстіне ешқандай құрылыс салынбаған және толып тұрған су ағаш және басқа да тез тозатын материалдарды сақтап қалған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1959 жылы археологиялық жұмыстар қайтадан басталып, содан бері үзіліспен жалғасып келеді. Елді мекенді қоршаған бөгеттер қазылып, порттың бір бөлігі тереңдетілді, осы кезде бірнеше викинг кемелерінің қалдықтары, соның ішінде Хедэби 1 табылды. Осы барлық жұмыстарға қарамастан, елді мекеннің тек 5% (және порттың тек 1%) ғана зерттелді. Қазбалардан алынған ең маңызды жәдігерлер қазір Хайтабу мұражайында қойылған.

ХХІ ғасырдағы қайта құрулар

2005 жылы бастапқы орнында амбициялық археологиялық реконструкция бағдарламасы іске қосылды. Археологиялық зерттеулердің нәтижелеріне негізделген, түпнұсқа викингтер үйлерінің дәл көшірмелері қайтадан тұрғызылды.

Кітаптар мен ақпарат құралдары

Хедбиге қатысты және 1980-ші жылдары зерттеушілер түсірген бірқатар қысқа археологиялық фильмдер Киль университетінің Археологиялық Фильмдер Жобасынан DVD форматында қолжетімді. Хедби туралы көптеген жарияланымдар неміс тілінде жазылған. Хедби туралы неміс тіліндегі мақаланы Wikipedia-да қараңыз.