Кіріспе

Испан конкистадоры; Кубаның 1-ші отаршыл губернаторы (1511–24) испан суретшісі Диего Веласкес де Куэльяр (1465 – шамамен 12 маусым, 1524) – испан конкистадоры және Кубаның бірінші губернаторы. 1511 жылы ол Кубаны сәтті жаулап, отарлауға жетекшілік етті. Аралдың алғашқы губернаторы ретінде, ол бүгінгі күнге дейін маңызды болып табылатын бірнеше муниципалитеттерді құрды және Кубаны сауда орталығы және басқа жерлердегі жаулау экспедициялары үшін бастапқы пункт ретінде орналастырды. Кубадан ол ацтек империясын испандықтардың ашуына және жаулап алуына әкелген маңызды экспедицияларды ұйымдастырды.

Ерте өмір

Веласкестің ерте өмірі туралы көп мәлімет жоқ. Ол 1465 жыл шамасында Испанияның Сеговия аймағындағы Куэльяр қаласында дүниеге келген. Бір кезде ол испан әскерінің құрамында болып, Неапольде қызмет еткен. Соңынан Испанияға оралып, Севильяда тұрған. 1493 жылдың қыркүйегінде Веласкес Колумбпен бірге Жаңа дүниеге екінші сапарында барған 1500 адамның қатарында болды. Веласкес Испанияға қайта оралмады. Ол Испаниола аралына қоныстанды және көптеген отарлаушыларды құрбан болған немесе үйлеріне қайтарылған қиын жағдайлардан аман қалды. Уақыт өте келе ол аралдағы саяси топтармен келісімге келу қабілетін көрсетті. Кристофердің інісі және 1493-1500 жылдар аралығында аралдың әкімшісі болған Бартоломей Колумбтың оны жақсы бағалағаны мәлім. Бартоломей аралдан кеткен сайын Веласкес Испаниоланың міндетті түрдегі губернаторы болып тағайындалған.

Кубаны жаулап алу

1509 жылы Диего Колумб губернатор болғанда Фердинанд патша оған алтын мен жергілікті жұмыс күшін табу үмітімен көршілес Куба аралын барлап, жаулап алып, ондағы елді мекендерді иемденуге тапсырма берді. Колумбтың экспедицияны басқаруға Веласкесті таңдауына Кариб бассейніндегі патшаның қазынашысы Мигель де Пасамонте ықпал етті. Веласкес жобаны өзі қаржыландыратын, ал Колумб кейіннен төленетінін айтқанмен, ақша берілмеді. Ол төрт кемеден және үш жүз адамнан тұратын шағын флотты жинады, олардың арасында бірнеше туыстары, қарызға батқан энкомендеролар және кейінірек белгілі болатындар, соның ішінде Эрнан Кортес пен Педро де Альварадо болды. 1511 жылдың қаңтар айында Веласкес Кубаға аттанды да, туған өлкесі Майсидегі шағын портына жетті. Испандықтарға қарсылық көрсеткен тайино күштерін Хатуей басқарды, ол бұрын Испаниоладан қашып келген басшы еді және жергілікті тайиноларға шабуылға қарсы тұруды ұйымдастыруға көмектесті. Тайинолар испан қару-жарағымен теңдестірілмеді және екі айлық соғыстан кейін жеңілді. Бартоломе де лас Касастың айтуынша, Хатуейді тұтқынға алып, тірідей өртеді. 1511 жылдың тамызында аралдың солтүстік-шығыс бұрышында Баракоа деген алғашқы испан қонысы құрылды. Бұл сабан шатырлармен қоршалған бекіністен тұратын және Кубаны Испанияның басып алуының алғашқы операциялық базасы ретінде қызмет етті. Сол жылы Веласкеске Ямайкадан отыз испан садақшысын және жергілікті көмекшілерді әкелген Панфило де Нарваэс қосылды. Веласкес күшті күшейтуге қуанды және Нарваэзді екінші қолбасшы етіп тағайындады. Бір жылдан астам уақыт қазіргі Ориенте провинциясының бақылауын нығайту үшін жұмсалды. 1513 жылдың басында Веласкес Баракоаның жаңа қаласында Мария де Куэлармен үйленді. Ол король қазынашысы Кристобаль де Куэльярдың қызы және Диего Колумбтың әйелі Мария де Толедоның бұрынғы күтімшісі болды. Мария үйлену тойынан кейін бір аптаға жетпей қайтыс болды. Бастапқыда іс-әрекет тежелу жай жүрсе, 1513 жылы Веласкес үш экспедиция ұйымдастырып, батысқа қарай сапар шегіп, аралды барлап, испандықтардың қонысын құруға кіріскенде, бұл іс-әрекет тежелу қарқыны күрт күшейе түсті. Нарваэс елдің ішкі аумағын аралап, ал Веласкес пен лейтенант оңтүстік және солтүстік жағалауларды бойлай жүрді. Оңтүстік жағалауға жақын жерде Нарваэс олардың басшысы Кагуакс бастаған 2500 тайиномен кездеседі. Испандықтар өздерінің жерлерін қорғап, шабуыл жасамас бұрын бірінші болып соққы берді, Кагуаксты жеңіп, жүзге жуық тайиноны өлтірді. Бұл испандықтар кездестірген соңғы елеулі қарсылық болды, содан кейін олар колонизация мен алтын іздеуде салыстырмалы түрде қарсылықсыз жүрді. 1513 жылдың қазан айында Веласкес патшадан Кубада билігін кеңейтетін хаттар алады. Веласкеске индейлерді энкомендаларға орналастыруға және оның жаңалықтарына сай қосымша қалалар құруға рұқсат берілді. Атап айтқанда, ол оңтүстік жағалауда Панамадағы испандықтардың өсуімен сауда-саттықты қолдайтын елді мекендер құруға шақырылды. 1514 жылы аралда тыныштық орнады және аралдағы бірнеше жерлерде алтын кен орындары ашылды, бұл 1520 жылға дейін созылған қысқа мерзімді алтынға құштарлықты тудырды. Оның ең жоғарғы сатысында, шенеуніктер Кубаның алтын іздеу ісінің Испаниядағы жұмыс күшін азайтып жатқанына шағымданады. 1515 жылы Веласкес өзінің билігін қолданып, Баракоадан басқа тағы алты қала құрды. Жаңа қоныстардың көпшілігі жағалауда алтын кен орындары мен үнді жұмысшыларының едәуір санының жанында орналасқан. Баямо 1513 жылы құрылды, содан кейін 1514 жылы Тринидад, Санкти Спиритус және Гавана. Кубаның басты қаласы болуға арналған Гавананың негізі бастапқыда оңтүстік жағалауда қаланған. Камагуэй 1515 жылы құрылған. 1515 жылдың шілдесінде Веласкес Сантьяго-де-Кубаны қосты да, оны өзінің резиденциясы және аралдың жаңа астанасы етті. Веласкес энкоминдаларды туыстары мен достарына сыйлық ретінде беріп, аралдың аристократиясын өзіне адал етіп отырды. 1522 жылы оның туыстары Хуан де Грихальва мен Мануэль де Рохас; оның жақын серіктестері Панфило де Нарваэс, Бачилер де Алонсо Парада және Васко Поркальо де Фигероа; және тағы он төрт адам. Бұл энкомендеролар барлығы 3000-ға жуық үнді жұмысшысын басқаратын. Жаңа отарлаушылар Диего Колумбтың жеке билігі астында болғысы келмеді, сондықтан Веласкес Испаниямен тікелей жұмыс істеуге тиісті өкілеттік берілген жалпы кабильдоны (жергілікті үкімет кеңесі) шақырды, сондықтан Веласкес пен отарлаушылар Колумбтың номиналды жоғары тұрған билігінен шығарылды. Бұл Мексикадағы оқиғалармен байланысты болатын прецедент болды.

Мексиканы жаулап алу

1514 жылы Веласкес патшаға Кубаның солтүстігі мен батысындағы белгісіз жерлер туралы қауесеттер туралы хат жазды. Бастапқыда бұл қауесеттер тек бос әңгімелерге айналды, патша Веласкеске Кубаны басқаруға, әсіресе алтын өндіруге назар аударуды бұйырды. Бірақ жұмыс күшіне деген қажеттілік артқан сайын, құл іздеушілер Кубаның шаруашылықтарында және алтын кен орындарында жұмыс істеу үшін жергілікті тұрғындарды іздеп, аймақты зерттеді. 1516 жылы құл саудасымен айналысатын кеме Орталық Америка жағалауындағы Гуанахес аралдарында тұратын жергілікті тұрғындардан тартып алған 20 000 песолық алтынмен оралғанда, аймақты зерттеу және жаулап алуға қызығушылық күшейді. Веласкес Франсиско Эрнандес де Кордобаға 1517 жылдың ақпан айында жақын аралдарды зерттеуді тапсырып, экспедиция ұйымдастырды. Біраз уақыттан соң олар алғашқыда үлкен арал деп ойлаған жағалауға жетті, осылайша испандықтар Юкатан түбегін ашты. Жағалауда тұратын майялармен алғашқы кездесулер қарулы қақтығысқа ұласты; 25 испандық қаза тауып, көптегені жараланды, соның ішінде Кордованың өзі де. Кубаға оралған Кордова Веласкеске майялардың бұл аймақта бұрын-соңды көрілмеген дамыған мәдениеті бар екенін хабарлады, оның ішінде тас және ерітіндімен салынған ғимараттар, тоқымадан жасалған киімдер және алтын мен күміс әшекейлер болды. Веласкес майялардың алтынына сауда жасау ниетімен тағы бір экспедиция ұйымдастырды, "себебі онда көп алтын болуы керек еді". Ол өзінің жүйесі Хуан де Грихалваны 1518 жылдың қаңтарында Кубадан шыққан төрт кемеге басшылық етуге тағайындады. Грихалва Юкатанды бойлай жүзіп, содан кейін Мексика жағалауын бойлай солтүстікке қарай бет алды, мүмкіндігінше жергілікті тұрғындармен сауда жасады. Қазан айында Грихалва оралғанда 20 000 крона пайда әкелді, бірақ Веласкес жүйесіне ашуланды және ол табыс жұмсалған уақыт пен күш-жігерді ақтамайды деп ойлады. Грихалва оралмас бұрын Веласкес Юкатанға тағы бір үлкен экспедиция дайындап жатқан еді. Ол Испанияға өкіл жіберіп, жаңа жерлермен сауда жасауға немесе жаулап алуға рұқсат сұрады және Юкатанның және басқа да аймақтардың аделантадосы атағын алды. Веласкес бұл соңғы жорықты кім басқаратынын білмей, ойланып, Эрнан Кортесті таңдады. Олардың қарым-қатынасы шиеленіскен еді. Кортес алғашқы жаулап алу кезінде губернатордың жеке хатшысы болды, бірақ кейін оны құлатуға жасалған қастандыққа қатысты. Осы әрекет Кортестің өмірін қауіпке тікелей тигізді, бірақ Веласкес оны кешіріп, Кубадағы алғашқы энкомендалардың бірін берді. Кортес бұл тапсырманы қуана қабылдап, тез арада флотты ұйымдастырып, еріктілерді жинауға кірісті. Бірақ губернатор көп ұзамай таңдауына өкініп, достары мен одақтастары бұрынғы хатшысына сенуге болмайтынын ескертті. Оған жауап ретінде Веласкес Кортестің орнына Васко Поркальоны тағайындады, бірақ оған басшылықтан бас тарту туралы бұйрықтар жіберілгенде, Кортес бас тартты және тіпті хабаршыларының біреуін өзінің жағына тартты. Басқа да талаптар мен өтініштерге қарамастан, Кортес басшылықтан бас тартпады. 1519 жылдың ақпан айында ол он кемесімен және 500-дей сарбазымен Гаванадан Мексикаға қарай аттанды, тиімді түрде Веласкестің билігінен босады. 1519 жылдың тамызында Веласкес Кортестің ацтек қазынасын алып, Испанияға кеме жібергенін және жаңа аумақтың заңды басшысы ретінде танылуын сұрағанын естіді. Веласкес Испанияға Кортеске қарсы елші жіберіп, өзінің билігін қайта бекітті. Патша дауды тыңдауға келісті, бірақ шешімді екі жылға кейінге шегерді, мүмкін, жағдайдың қалай шешілетінін күтіп отырды. Веласкес қажет болса Кортесті күшпен жоюға бел буған. 1520 жылдың басында ол 1000-ға жуық сарбаздан және жеңіл және ауыр артиллериямен жабдықталған 18 кемеден тұратын флот ұйымдастырды. Панфило де Нарваес Кортесті тұтқындап, Веласкес атынан жаңа аумақтың үкіметін қабылдауға нұсқаумен күшті басқаруға таңдалды. Керісінше, Нарваез оңай жеңілді және Кортес күштердің көпшілігін өзінің жағына көндіріп, ацтек империясына шабуыл жасады. Бұл сәтсіз оқиға Веласкес үшін апатқа ұласты; ол флотқа салған байлығын жоғалтты және Куба халқы азайып, жергілікті көтеріліске ұшырау қаупіне тап болды.

Кейінгі өмірі

Веласкес өмірінің қалған бірнеше жылын Кубадағы губернаторлық лауазымын қорғауға және Кортеспен дауды жалғастыруға жұмсады. Диего Колон Веласкестің саяси жағынан осал екенін сезінген болуы мүмкін. Ол 1521 жылдың қаңтар айында Алонсо Зуазоны губернатордың орнына және оның резиденциясын жүргізу үшін Кубаға жіберді. Бірақ Колон өзі де саяси қиындықтарға тап болып, Корольдік тарапынан тергеуге алынды. Соңында, 1523 жылдың шілдесінде Колон Испанияға қайта шақырылып, Веласкес лауазымына толыққанды қайта орналасты. 1522 жылы Карлос I Кортесті Жаңа Испанияның губернаторы ретінде ресми мойындады, осылайша Веласкестің жаңадан бағындырылған аймаққа деген талаптарына нүкте қойды. 1523 жылы Кортес Гондурасты бағындыру үшін Кристобаль де Олидті экспедиция жетекшісі етіп тағайындады. Гаванада жабдықталып жатқанда Олид Веласкеспен сөз байласып, Олид Кортестен бас тартып, Гондурасты Веласкес атынан басып алатын болды. Кортес бұл жоспарды естіген соң, патшаға наразылық хат жолдап, өз өкілдерін Гондурасқа жіберді, олар ақырында Олидті өлтірді. Веласкестің денсаулығы 1523 жылдың жазында нашарлай бастады. Бір жылдан кейін, 1524 жылдың 11 немесе 12 маусымында қайтыс болды. Оның өтініші бойынша, ол Сантьягодағы жаңа собордың алтарь баспақыштарының астына жерленді. Оның жақын серігі Гонсало де Гусман оның мүлігінің басты мұрагері болды және кейіннен екі рет губернатор болып қызмет етті. Ол қайтыс болғанға дейін Веласкестің орнын басу жоспарлары жасалып жатты. 1524 жылдың мамыр айында Карлос II Хуан Алтамираноны резиденция жүргізуге және Кубаның жаңа губернаторы болуға тағайындады. 59 жасында қайтыс болған кезде, Франсиско Эрнандес де Кордова және Эрнан Кортес экспедицияларындағы қаржылық шығындарға қарамастан, Веласкес «Америкадағы ең бай испан» болды. Ол Кубаның сәтті бағындырылуын және отарлануын аяқтады, бүгінгі күнге дейін маңызды қалаларды құрды, Кубаның экономикалық өркендеуіне ықпал етті және оны сауда орталығы және басқа жерлердегі бағындыру экспедициялары үшін бастапқы пункт ретінде орналастырды.