1944-1945 жылдардағы Польшадағы нациға қарсы көтеріліс

Кіріспе

1944–1945 жылдардағы Польшадағы нацистерге қарсы көтеріліс

«Темпест» операциясы (акция «Бурза», кейде ағылшын тілінде «Operation Storm» деп аталады) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Польшаның қарсылық қозғалысының басты күші болған Польшаның ішкі армиясы (Армия Крайова, қысқартылып АК) оккупациялық неміс күштеріне қарсы жүргізген көтерілістер сериясы. «Темпест» операциясының мақсаты – немістер Кеңес Қызыл Армиясының шабуылына қарсы қорғанысын дайындап жатқанда, немістер басып алған қалалар мен аудандарды бақылауға алу болды. Польшаның жер асты мемлекеті кеңес әскері келгенге дейін билікті өз қолына алуды үміттенеді. Польшаның Лондондағы эмигранттық үкіметінің мақсаты – КСРО-мен 1939 жылғы шекараны қайта орнату болды, Керзон сызығын мойындамады. Ян Сичановскийдің сөзіне сәйкес: «[Эмигранттық] поляк кабинеті Керзон сызығын қабылдаудан бас тарту арқылы елдерінің ұлттық бірлік ретінде өмір сүру құқығын қорғап отырды деп сенді. Олар Ресей-Польша қарым-қатынасын 1939 жылға дейінгі аумақтық жағдайлар негізінде қалпына келтіруге бейілді болды».

"Біздің одақтастарымыздың одақтастары"

1943 жылдың басында Сталинградтағы Германия жеңілісінен кейін, Кеңес әскері Отандық армияға ең көп қарсыласатын күш болары және жоспарланған поляк көтерілісі жеңілген отанына шегініп жатқан бөлімдерге емес, әлі де күшті неміс әскеріне қарсы келеді дегені анық болды. 1943 жылдың ақпан айында Отандық армияның бас штабының бастығы генерал Стефан Ровецкий жоспарды түзетті. Көтеріліс үш кезеңде өтеді деп жоспарланды. Бірінші кезеңде, жақындап келе жатқан Қызыл Армиядан бұрын, шығыста қарулы көтеріліс (негізгі қарсылық орталықтары Львов және Вильнюс) басталады. Осы мақсатта "Вахларж" ұйымы құрылды. Екінші кезеңде Курзон сызығы мен Висла өзені арасындағы аймақта қарулы күрес жүргізіледі, ал үшінші кезеңде Польшаның қалған бөлігінде ұлттық көтеріліс өтеді. 1943 жылдың 25 сәуірінде Иосиф Сталин Катынь қырғынына қатысты Польшаның сұрауларына байланысты Польша мен Кеңес Одағы арасындағы дипломатиялық қарым-қатынасты үзіп жіберді. Осыдан кейін, генерал Ровецкий айтқандай, Қызыл Армия Польшаға босатушы ретінде емес, "біздің одақтастарымыздың одақтасы" ретінде келуі мүмкін екені анық болды. 1943 жылдың 26 қарашасында Польша үкіметі эмиграцияда, егер Кеңес Одағы Польшаға кірмей тұрып дипломатиялық қарым-қатынас жаңартылмаса, Отандық армия күштері одан әрі шешімдер қабылданғанша жер астында қалуы керек екенін бұйырды. Алайда, Отандық армияның жергілікті командирі басқаша ұстаным танытты және 1943 жылдың 30 қарашасында жоспардың соңғы нұсқасы жасалды.

Операцияның жалпы көрінісі

Жоспар алға жылжып келе жатқан Қызыл Армиямен тактикалық деңгейде ынтымақтастық жасау болды, ал поляк азаматтық билігі жасырын күштен шығып, одақтастар бақылайтын поляк аймағында билікті өз қолына алуды көздеді. Бұл жоспар эмиграциядағы үкіметтің өкілі және Польшаның жер асты парламенті – Отандық саяси өкілдігі тарапынан бекітілді. 1944 жылдың 2 қаңтарында 2-ші Белоруссия майданының Қызыл Армия күштері соғысқа дейінгі Польша шекарасын кесіп өтіп, "Темпест" операциясы басталды. Дивизия алға жылжып келе жатқан Қызыл Армия командирлерімен байланыс орнатып, Вермахтқа қарсы табысты бірлескен операцияларды жүргізе бастады. Бірлесіп Ковель (6 сәуір) және Влодзимиерзді қайтарып алды. Дегенмен, дивизия көп ұзамай батысқа шегінуге мәжбүр болды және Полесьеде неміс және совет әскерлерінің шабуылына ұшырады. Советтерге тұтқынға түскен поляк әскерлеріне Қызыл Армияға қосылу немесе совет еңбек лагерлеріне жіберу мүмкіндігі ұсылды. Дивизияның қалдықтары Буг өзенін кесіп өтіп, совет партизандық отрядтарының шабуылына түсті. Лубартов және Кок қалаларын азат еткеннен кейін дивизия (шамамен 3200 сарбаз) Қызыл Армиямен қоршалып, тұтқынға алынды.

Солтүстік-шығыс Операция Остра Брама

1944 жылы 7 шілдеде солтүстікте Армия Крайова және (полковник Александр Крыжановский басқаратын 13 мыңдай саяқ) неміс басқан Вильнюс қаласына шабуыл жасады, бірақ Кеңес әскерлері келгенше шабуыл тоқтап қалды. Содан кейін Армия Крайова мен Кеңес әскерлері 13 шілдеде бірлесіп қаланы басып алды. Шабуылға дейін, айналасындағы ауылдарды польшалық және Кеңес партизандары басып алған еді. Вильнюс басылып алынғаннан кейін ынтымақтастық дерлік бірден тоқтатылды. 14 шілдеде Крыжановский мен оның офицерлері қарусыздандырылып, тұтқындалды, ал қарусыздануға қарсылық көрсеткен Армия Крайова бөлімшелері Кеңес күштері тарапынан зорлықпен талқандалды, нәтижесінде ондаған поляк қаза тапты.

Львов көтерілісі

23 шілдеде Львовта (қазіргі Лвив) Отандық армия күштері алға жылжып келе жатқан Кеңес күштерімен бірлесіп қарулы көтеріліс бастады. Төрт күн ішінде қала басып алынды. Содан кейін Польшаның азаматтық және әскери биліктері "Кеңес Армиясы қолбасшыларымен кездесуге" шақырылып, Кеңес Одағының НКВД-сымен тұтқынға алынды. Полковник Владислав Филипковскийдің әскерлері күштеп Кеңес Армиясына алынды, мәжбүрлі еңбек лагерлеріне жіберілді немесе қайтадан жасырынып кетті.

Полесье

"Темпест" операциясы Полесьеде Германияның осы аймақты оккупациялауының соңғы күндері болды. Совет әскерінің батысқа қарай жылдам ілгерілеуіне байланысты (Багратион операциясын қараңыз), ол екі аптаға созылды (1944 жылдың 15-30 шілдесі), негізінен Полесьенің батыс бөлігінде, Бжест-над-Бугом, Кобрин және Береза Картуска жанында, сондай-ақ Пинск аймағында. Армия штабы Полесьеде 30-шы Армия жаяу әскер дивизиясын құруға бұйрық берді. Бұл бөлімге Бжестің солтүстігі мен шығысындағы аудандарды басып алу міндеті жүктелді. Дивизия Нюржек өзені бойындағы орманды аймақтарда, шамамен 1000 сарбазбен шоғырланды. 17 шілдеде Адампол фольваркінің жанында Вермахттың моторизованны транспортына шабуыл жасалды, ал Визары ауылының жанында немістермен қақтығыс болды. 1944 жылдың 30 шілдесінде польшалық күштер Кеңес Армиясының 65-ші армиясымен байланысқа түсті: Кеңес офицерлері поляктарға Бірінші польшалық армиямен бірігуге бұйрық берді. Поляктар бұл бұйрыққа бағынбай, Белая Подляскаға бет алды, онда Варшаваға қарай жорық жасап, Варшава көтерілісінде күресуге шешім қабылдады. Отвок маңында дивизия совет әскерімен қоршалып, қарусыздандырылды.

Варшава көтерілісі

"Торпедаға" операциясына қатысқан Отандық армия күштерінің тағдырын көрген Польша эмиграциядағы үкіметі және Отандық армияның қазіргі қолбасшысы генерал Тадеуш Бор-Коморовский Польшаның тәуелсіздігін қайтарудың соңғы мүмкіндігі Варшавада көтеріліс ұйымдастыру екеніне шешім келтірді. 1944 жылдың 21 шілдесінде Бор-Коморовский 1944 жылдың 1 тамызында сағат 17:00-де Варшава көтерілісін бастауға бұйрық берді. Саяси мақсаты – одақтастарға Польша үкіметінің және Польша азаматтық билігінің бар екенін көрсету болды. Варшаваны Польшаның заңды үкіметінің эмиграциядан Польшаға оралуы үшін басып алу қажет еді. Сонымен қатар, Отандық армияның басқа округтері де жұмылдырылды. Краков аймағындағы бөлімшелер Вильно, Львов және Варшавадағы сияқты көтеріліске дайындалды, бірақ бірнеше себептерге байланысты ол тоқтатылды (қараңыз: Краков көтерілісі (1944)). Кильце және Радом аймағында Польшаның 2-ші Отандық армия дивизиясы құрылып, қалалардан басқа бүкіл аймақты бақылауға алды. Басқа бөлімшелер де Краков, Лодзь және Үлкен Польшада жиналды.

Беласток

Операция "Темпе" 1944 жылдың шілде айының екінші жартысында басталып, қыркүйек айының соңына дейін жалғасты. Отандық армия мұнда соғыстар аралығындағы поляк армиясына негізделген төрт бөлімді қайта құрды: 18-ші және 29-шы жаяу әскер дивизиялары, сондай-ақ Сувалки және Подляска атты әскер бригадалары. Барлығы шамамен 7 мың сарбаз 200-ден астам шайқас пен ұрыста қатысты. Операцияны полковник Владислав Линарский басқарды. Соғысқа бірінші болып 81-ші Отандық армия жаяу әскер полкі кірді, ол Гродно маңындағы ормандарда әрекет етті. Жеңіл қарумен қаруланған полк Гродно қаласын басып алуға тым әлсіз болды және қызметін неміс бекіністері мен полиция бөлімшелеріне қарсы күресумен шектеді. Белосток маңында, Кнышин даласында шоғырланған поляк күштерінің арасында 42-ші Отандық армия жаяу әскер полкі және 10-шы Отандық армия улан полкі болды. 2-ші Отандық армия улан полкі Бранск және Хайновка аймағында жұмыс істеді. Бұл бөлімше Хайновка мен Церемча арасындағы темір жол желісін, соның ішінде темір жол көпірін жойды. 76-шы Отандық армия жаяу әскер полкі Сичановьец және Лапы аймағында шайқасты. Августовтың алғашқы орманында үш Отандық армия полкі құрылды: 1-ші Отандық армия улан полкі (300 сарбаз), 41-ші Отандық армия жаяу әскер полкі және 3-ші полк (барлығы 700 сарбаз). Партизан шабуылынан қорқып, немістер Августов қаласында төтенше жағдай жариялады. Операция кезінде Белосток облысының осы бөлігінде 30-дан астам рейдтер өтті, оның барысында 4 әскери конвой шатырылды, Августовтан Гродноға дейінгі темір жол желісінде. Отандық армия күштері Қызыл Армиямен ынтымақтасты. 6 тамызда 300 сарбаздан тұратын бөлім неміс шебінен өтіп, кеңес әскерлері бақылауындағы аймаққа кіре алды. 1944 жылдың күзіне қарай көптеген полктер операцияларын тоқтатты. Бұл аймақтағы соңғы ұрыс 2 қарашада Новинка ауылының жанында болды. Осовец бекінісін қоршаған ормандарда Виктор Конопка басқаратын 9-шы Отандық армия атты әскері шоғырландырылды. 1944 жылдың шілде және тамыз айларында бұл полк немістермен бірнеше жерде шайқасты. 8 қыркүйекте ауыр шайқастан кейін бөлім жау тарапынан талқандалды. Тірі қалғандар сол кезде Биебра өзені бойындағы майдан шебінен өтті. Ломжа ауданында үш батальоннан тұратын 33-ші Отандық армия жаяу әскер полкі құрылды. Ол неміс тылындағы бөлімдермен күресіп, майдан шебі мен Шығыс Пруссия арасындағы байланыс жолдарын бұзды. Черново-Унды ауылының жанында поляктар 150-ге жуық совет әскерін босатып алды. Жаза ретінде немістер ауылды өртеп, барлық тұрғындарын атып өлтірді (22 шілде, 1944 жыл). 20 тамызда Остроленка ауданында әрекет еткен 5-ші Отандық армия улан полкі Лабеды ауылының жанында неміс артиллериялық батареясына шабуыл жасады.

Operation Tempest in Białystok and its area began in the second half of July 1944 and lasted until late September. The Home Army recreated here four units, based on interbellum Polish Army: 18th and 29th Infantry Divisions, also Suwalki and Podlaska Cavalry Brigades. All together, some 7,000 soldiers fought in over 200 battles and skirmishes. The operation was commanded by Colonel Wladyslaw Liniarski. The first unit to enter the fighting was 81st Home Army Infantry Regiment, which operated in the forests around Grodno. Armed with light weapons, the regiment was too weak to capture the city of Grodno and limited its activities to fighting German outposts and police stations. In the outskirts of Białystok, among Polish forces concentrated in the Knyszyn Wilderness were: 42nd Home Army Infantry Regiment, and 10th Home Army Uhlan Regiment. The 2nd Home Army Uhlan Regiment operated in the area of Bransk and Hajnówka. This unit destroyed the rail line between Hajnówka and Czeremcha, including a rail bridge, which was blown up. The 76th Home Army Infantry Regiment fought in the area of Ciechanowiec and Lapy. Three Home Army regiments were formed in the Augustów Primeval Forest: 1st Home Army Uhlan Regiment (with 300 soldiers), 41st Home Army Infantry Regiment and 3rd Regiment (all together: 700 soldiers). Fearing a partisan attack, the Germans declared a state of emergency in the town of Augustów. During Operation Tempest in this part of Białystok Province, over 30 raids of different kinds took place, in which 4 military transports were blown up, along the rail line from Augustow to Grodno. Home Army forces cooperated with the Red Army. On August 6, a unit of 300 soldiers managed to get through German lines, and into the areas controlled by the Soviets. By autumn 1944, most regiments had ceased operations. The last skirmish in this area took place on November 2 near the village of Nowinka. In the forests surrounding the Osowiec Fortress, 9th Home Army Mounted Rifles were concentrated under Wiktor Konopka. In July and August 1944, this regiment fought the Germans in several locations. On September 8, after a heavy battle, the unit was destroyed by the enemy. Survivors managed to cross the frontline, which at that time was along the Biebrza river. In the area of Łomża, the 33rd Home Army Infantry Regiment was created, with three battalions. It fought rear German units, breaking communication links between frontline and East Prussia. Near the village of Czarnowo Undy, some 150 Soviet prisoners of war were released by the Poles. As a reprisal, the Germans burned the village, shooting all its residents (July 22, 1944). On August 20, the 5th Home Army Uhlan Regiment, which operated in the area of Ostrołęka, attacked a German artillery battery near the village of Labedy.

Люблин

1944 жылдың шілде айының соңғы екі аптасында Люблин ауданында "Темпест" операциясы өтті. Отандық армия сол жерде 3-ші жаяу әскер дивизиясы, 9-шы жаяу әскер дивизиясы, 15-ші жаяу әскер полкі, сондай-ақ Члопский батальондары және басқа да қарсылық ұйымдарының бөлімшелерін құрды, Волынь провинциясынан 27-ші Отандық жаяу әскер дивизиясы (Польша) да осы құрамда болды. Барлығы, аймақтағы поляк күштерінің құрамында шамамен 20 000 сарбаз болды. Партизандар Люблин ауданының барлық аймағындағы теміржолдар мен жолдар бойында шегініп келе жатқан неміс әскерлеріне шабуыл жасады. Бірнеше жағдайда олар Вермахт пен СС-тің бақылауындағы ауылдарды қорғады. Поляктар Қызыл Армия партизандарымен ынтымақтасып, олар да осы аймақта әрекет етті. Оңтүстікке қарай (Замость аймағы) майор Станислав Прус басқарған 9-шы жаяу әскер полкі 21 шілдеде Бельжец қаласын азат етті. Кеңес әскерімен бірге олар Томашов Любельскиді басып алды. Неміс күштеріне Фрамполь және Звиерзинец сияқты бірнеше жерлерде шабуылдар жасалды. 21 және 22 шілдеде Волындық 27-ші дивизия Кок, Любартов және Фирлейді жаулап алды. Облыстың батыс бөлігінде 8-ші және 15-ші жаяу әскер полктары Куров, Ужендов, Наленчув, Гарбув, Вонвольница, Соболев, Рыки, Коньсковола сияқты бірқатар қалаларды азат етті. 26 шілдеде поляк бөлімшелері Пулави үшін күресіп жатқан кеңес әскерлерімен бірікті. Бірнеше неміс теміржол эшелондары жойылды, ал поляк сарбаздары Коньсковоланы немістерден құтқарды, олар қалаға от қоюды жоспарлаған еді.

Краков қаласы

Краковтың Отандық армиясы округі ұйымның ең ірі округтерінің бірі болды. Ол Пржемысльден Краковқа дейін созылды, ал аймақтағы алғашқы шайқастар шығыста болды. Ржешов пен Пржемысльде 22-ші және 24-ші Отандық армия дивизиялары жұмылдырылды. Ржешов, Милец және Кроснода 10-шы Отандық армияның атты бригадасы құрылды. Батыста 6-шы және 106-шы Отандық армияның жаяу әскер дивизиялары, сондай-ақ Мотоатқыштардың Краков бригадасы құрылды. Аймақта белсенді болған басқа да бөлімшелер: майор Ян Панчакевичтің тәуелсіз батальоны және полковник Эдвард Годлевский басқаратын Операциялық топ Краков. Отандық армия Краков қаласында қарулы көтеріліс ұйымдастыруды қарастырды, бірақ бұл жоспардан бас тартты (1944 жылғы Краков көтерілісін қараңыз).

РадомКилце

Операция "Темпест" Радом және Кильцеде 1944 жылдың 1 тамызында басталды және 6 қазанға дейін жалғасты. Отандық армия мұнда 2-ші, 7-ші және 28-ші жаяу әскер дивизияларын, сондай-ақ бірнеше басқа бөлімдерді құрды. Операцияның мақсаты – Қызыл Армияға Висланың шығыс жағалауын және аймақтағы қалаларды басып алуға көмектесу. Польша партизандары Висла көпірлерін, сонымен қатар Стараховице мен Скаржиско-Каменнадағы қару-жарақ фабрикаларын қорғауды жоспарлады. Қызыл Армия Висланы кесіп өтіп, Сандомирж және Магнушевте плацдармдарды басып алғаннан кейін, Отандық армия кеңестік әскерлермен байланыс орнатып, олармен ынтымақтастыққа кірісті. Козиенице және Сандомирж қалаларында польшалық бөлімдер кеңестік әскерлердің шабуылын қолдады: 1944 жылдың 31 шілдесінен 1 тамызына дейінгі түні капитан Михал Мандзиараның 2-ші жаяу әскер полкі неміс контршабуылын тоқтатты, бұл кеңестік әскерлерге Сандомирж плацдармындағы позицияларын сақтауға көмектесті. 3 тамызда польша және кеңес әскерлері Сташувты азат етті; ал келесі күндері поляктар, кеңес танктерінің көмегімен, Стопница және Буско қалаларын басып алды. 1944 жылдың 14 тамызында генерал Тадеуш Бор-Коморовский Кильце-Радом аймағындағы барлық бөлімдерге Варшаваға қарай жорықтап, Варшава көтерілісіне қосылуға бұйрық берді. Бұл операция "Қарсы шабуыл" деп аталды және оның нәтижесінде полковник Ян Зентарский басқаратын 6430 сарбаздан тұратын Кильце корпусы құрылды. 21 тамызда корпус жиналған кезде, немістер шабуыл жасаған Антониов ауылының тұрғындары құтқарылды. Кильце корпусы Варшаваға қарай жорығын бастағанмен, Польша астанасына жетпеді. Варшава маңында неміс әскерлерінің жиналғанын мұқият талдағаннан кейін, Отандық армия басшылары операцияны тоқтатуға шешім қабылдады, себебі ол тым қауіпті болды. Поляктардың жаумен теңдей күресу үшін жеткілікті ауыр қарулары мен танктері болмады. "Қарсы шабуыл" операциясы тоқтатылып, корпус таратылды. 1944 жылдың қыркүйек айының басында Отандық армияның жергілікті бөлімдері Кильце немесе Радомды басып алуды жоспарлады, сонымен қатар Ченстохова және Скаржисконы басып алу жоспарлары да болды. 7-ші жаяу әскер дивизиясы батысқа қарай, Ченстохова аймағына ауыстырылды. 2-ші жаяу әскер дивизиясы Кильце маңында қалып, қараша айына дейін жаумен белсенді шайқасты. 1944 жылдың қазан айының соңында "Темпест" операциясы тоқтатылды. Барлық бөлімдер таратылды.

Operation Tempest in Radom and Kielce began on August 1, 1944, and lasted until October 6. The Home Army here created 2nd, 7th and 28th Infantry Divisions, with several other units. The purpose of the operation was to aid the Red Army with its capture of the eastern bank of the Vistula and cities of the region. Polish partisans planned to defend the Vistula bridges, and armament factories in Starachowice and Skarżysko Kamienna. After the Red Army had managed to cross the Vistula and capture bridgeheads at Sandomierz and Magnuszew (see Lublin–Brest Offensive), Home Army got in touch with the Soviets, and began cooperating with them. In Kozienice and Sandomierz, Polish units supported the advancing Soviets: on the night of July 31 / August 1, 1944, a German counterattack was halted by the Polish 2nd Infantry Regiment of Captain Michal Mandziara, which helped the Soviets keep their positions in the Sandomierz Bridgehead. On August 3, Polish and Soviet forces liberated Staszów; in the following days, Poles, helped by Soviet tanks, captured Stopnica and Busko. On August 14, 1944, General Tadeusz Bór Komorowski ordered all units of the Kielce – Radom area to march towards Warsaw and join the Warsaw Uprising. Operation Revenge, as it was called, resulted in the creation of Kielce Corps of the Home Army, under Colonel Jan Zientarski, with 6,430 soldiers. On August 21, during its concentration, the Corps saved residents of the village of Antoniów, which was raided by Germans. Even though Kielce Corps began its march towards Warsaw, it did not reach the Polish capital. After careful analysis of German forces concentrated around Warsaw, Home Army leaders decided to halt the operation, as it was too risky. Poles did not have heavy weapons and tanks to face the enemy on equal terms. Operation Revenge was abandoned, and the Corps was dissolved. In early September 1944, local units of the Home Army planned to capture either Kielce or Radom, also there were plans to seize Częstochowa and Skarzysko. 7th Infantry Division was transferred westwards, to the area of Częstochowa. 2nd Infantry remained near Kielce, actively fighting the enemy until November. In late October 1944, Operation Tempest was cancelled. All units were dissolved.

Лодзь қаласы

Операция "Темпест" 1944 жылдың жаз және күз айларында Лодзь қаласының аймағында өтті, 14 тамыздан 26 қарашаға дейін жалғасты. Жергілікті Армия үйі мұнда майор Рудольф Маевский басқаратын 25-ші жаяу әскер полкі сияқты бірнеше бөлімдерді жұмылдырды. Бұл полк Пшисуханың жанындағы орманды аймақта орналасқан: 1944 жылдың тамызында неміс күштеріне қарсы бірнеше шабуылдар жасап, теміржол желілерін жойды. 25-ші полк 8 қарашада соңғы шайқасын өткізіп, барлығы 130 сарбазды жоғалтты. Басқа бөлімдердің арасында Бжезины маңында әрекет еткен 29-шы Каниев атқыштар полкі болды. 14 қыркүйекте ол Колушки жанындағы Слотвины станциясындағы неміс қоймасын басып алды.

Нәтиже

Германияның Варшава көтерілісін басуы, көтерілісшілерге КСРО көмегінің болмауы, "Темпест" операциясының аяқталуына себеп болды. Әскери жағынан бұл сәттілік болса, саяси жағынан жеңіліс еді. Қызыл Армия, польшалық күштердің артынан НКВД-мен бірге келе, көп ұзамай өз бетін көрсетті. "Темпест" операциясына қатысқан польша сарбаздарының шамамен жартысы тұтқындалды. Олар Берлинг әскеріне мәжбүрлеп алынды, Ресейдің ішкі аймақтарына жер аударылды немесе жай ғана өлтірілді.