Кіріспе

Жаңа Зеландияның әскери күштері

Жаңа Зеландия экспедициялық күштері (NZEF) – Бірінші дүниежүзілік соғыс (1914–1918 жж.) және Екінші дүниежүзілік соғыс (1939–1945 жж.) кезінде Ұлыбритания империясы мен Доминион әскерлерімен бірге шайқасу үшін Жаңа Зеландиядан жіберілген әскери күштердің атауы. Нәтижесінде, Бірінші дүниежүзілік соғыстағы NZEF Бірінші Жаңа Зеландия экспедициялық күштері ретінде белгілі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстағы NZEF Екінші Жаңа Зеландия экспедициялық күштері (2NZEF) деп аталды. 2NZEF-ті генерал Бернард Фрейберг басқарды.

1-ші Жаңа Зеландия экспедициялық күштері

Жаңа Зеландия экспедициялық күштері (НЗЭФ) – Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбритания үшін күресу үшін Жаңа Зеландиядан жіберілген әскери күштердің атауы. Соғыс басталған кезде Жаңа Зеландия бірден екі бригаданы – бірін жаяу әскер, бірін атты әскер, барлығы 8500 адамнан құрастыруды ұсынды. Австралия армиясы сияқты, Жаңа Зеландия армиясы да «аумақтық» күш болды, ол отандық аралдарды қорғауға арналған. Оны шетелге жөнелтуге болмады. Сондықтан, еріктілерден «экспедициялық» күш құру қажет болды. НЗЭФ-тің алғашқы тобы, «Негізгі топ» деп белгілі, 1914 жылдың 16 қазанында Австралияға аттанды, содан кейін 1914 жылдың 1 қарашасында Мысырға жол алған конвойге Австралия императорлық күштерімен (AIF) қосылды. НЗЭФ және AIF конвойы бастапқыда Ұлыбританияға бағытталған, бірақ Англиядағы оқу лагерлерінің жағдайына байланысты Египетке бұрылды. Осы себепті әскерлер британдық климатқа сәйкес жүннен тігілген киімдермен жарақтанды. 2 желтоқсанда конвой Суэц каналын өтіп Александрияға жетті. Әскерлер пойызбен Каирге сапар шекті, пирамидалардың көрінетін жерінде шатырларда орналасты. НЗЭФ-ті соғыс бойы генерал-майор Александр Годли басқарды, ол 1910 жылы лорд Киченердің ұсынысымен Жаңа Зеландия әскери күштерінің бас қолбасшысы болып тағайындалған британ армиясының офицері еді. Годли 1914 жылдың қазан айында НЗЭФ-пен кеткеннен кейін генерал-майор Альфред Уильям Робин соғыс бойы Жаңа Зеландия әскери күштеріне қолбасшылық етіп, НЗЭФ-ке күштерді жеткізіп, қолдау көрсетуде маңызды рөл атқарды. Генерал-майор Джордж Непьер Джонстон CB CMG DSO (1867–1947) Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жаңа Зеландия күштерінде 1914–1918 жылдары Жаңа Зеландия қорғаныс күштеріндегі тұрақты артиллерияның директоры және қолбасшысы болып қызмет етті. Жаңа Зеландия, Австралия сияқты, соғысқа дейінгі міндетті әскери оқыту саясатын ұстанды, бірақ Австралия сияқты, Жаңа Зеландияның аумақтық армиясын шетелге жөнелтуге болмады. Осылайша, НЗЭФ бастапқыда тек еріктілерден құралды. 1916 жылдың 1 тамызында әскери қызметке шақыру енгізілді және соғыс аяқталғанға дейін 124 000 адам – 250 000-ға жуық әлеуетті ер адамдардың жартысы – НЗЭФ қатарында қызмет етті. Олардың шамамен 100 000-ы шетелге жіберілді. НЗЭФ соғыстың көп бөлігінде AIF-пен тығыз байланыста болды. Галлиполи операциясы басталғанда Жаңа Зеландия тобы өз дивизиясын толықтыруға жеткіліксіз болды, сондықтан ол Австралияның 4-ші жаяу әскер бригадасымен біріктіріліп, генерал Годлидің басшылығымен Жаңа Зеландия және Австралия дивизиясын құрды. Бұл дивизия, Австралияның 1-дивизиясымен бірге, генерал Уильям Бердвудтың басшылығымен әйгілі Австралия және Жаңа Зеландия армия корпусын (ANZAC) құрады. Галлиполи операциясы аяқталғаннан кейін НЗЭФ өзінің жеке жаяу әскер дивизиясын – Жаңа Зеландия дивизиясын құрды, ол соғыстың қалған бөлігінде Батыс майданында қызмет етті. Генерал Годли корпусқа көтеріліп, Жаңа Зеландия дивизиясын қамтитын II ANZAC корпусына берілді. 1916 жылдан бастап 1918 жылы Австралия корпусы құрылғанға дейін (бес Австралия дивизиясынан құралған) әрқашан екі «ANZAC» корпусы – I ANZAC корпусы және II ANZAC корпусы болды, дегенмен Жаңа Зеландия дивизиясы тек біреу ғана болды. 1916 жылдың басында Жаңа Зеландия үкіметі Австралия және Жаңа Зеландия армиясын құруды қолдады, бірақ бұл жоспар іске аспады. НЗЭФ-тің атты әскер бөлімі Жаңа Зеландия атты әскер бригадасы болды. Бригада Мысырда қалды және 1-ші және 2-ші Австралия жеңіл атты бригадаларымен бірігіп, Синай және Палестина операцияларында қызмет еткен ANZAC атты дивизиясын құрды. Жаңа Зеландия экспедициялық күштері (кейіннен 1-ші НЗЭФ деп аталды) 1921 жылдың 31 желтоқсанында толықтай таратылды.

Құрылу

1939 жылы қыркүйекте Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Жаңа Зеландия үкіметі Германияға соғыс жариялады. Бірнеше күн ішінде үкімет соғыста қызмет ету үшін 2-ші Жаңа Зеландия экспедициялық корпусын (2NZEF) құру туралы шешім қабылдады. Британ үкіметімен кеңескеннен кейін, жаяу әскер дивизиясын құруға бекітілді. Бұл 2-ші Жаңа Зеландия дивизиясын генерал-майор Бернард Фрейберг басқарады. Фрейберг – британдық армия офицері, ол өмірінің алғашқы жылдарын Жаңа Зеландияда өткізген және Бірінші дүниежүзілік соғыста Виктория кресімен марапатталған, соғысты бригадир генерал шенімен аяқтаған және Жаңа Зеландия үкіметіне қызмет етуді ұсынған адам еді. Фрейберг сонымен қатар 2NZEF-тің де бас қолбасшысы болды.

Африка мен Еуропадағы қызмет

1940 жылдың ақпан айында 2NZEF штаб-пәтерінің бірінші эшелоны және бригада тобы Мысырға қонды. Екінші эшелон, де сондай ақ бригада тобы, Италияның соғысқа қатысуына байланысты Ұлыбританияға бағытталды және 1941 жылдың наурызына дейін Мысырға жетпеді. Үшінші эшелон 1940 жылдың қыркүйегінде Мысырға келді, ал дивизияның шоғырлануы 1941 жылдың наурыз айында солтүстік Грекияға жөнелтілер алдында аяқталды. Бұл күш 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін британдық Сегізінші армия құрамында болды, осы кезеңде Грекия шайқасында (1941 жылдың наурыз-сәуір айлары), Крит шайқасында (мамыр), «Крестовый» операциясында (1942 жылдың қараша-желтоқсан айлары), Минкар-Каимде (1942 жылдың маусымы), Эль-Аламейндегі бірінші (шілде) және екінші шайқастарда (1943 жылдың қазан-қараша айлары), Ливия мен Тунис (1943 жылдың желтоқсан-мамыр айлары), Сангро (1944 жылдың қазан-желтоқсан айлары), Монте-Кассино шайқасында (1944 жылдың ақпан-наурыз айлары), Орталық Италияда (1945 жылдың мамыр-желтоқсан айлары) және Адриатика жағалауында (1945 жылдың сәуір-мамыр айлары) шайқасты. Генерал-майор Уильям Стивенс басқаруымен 2NZEF 1945 жылдың соңында демобилизациялауды бастады, бұл процесс 1946 жылдың ортасына дейін толығымен аяқталды. Сол кездегі Жерорта теңізі театрының командирінің орынбасары генерал-лейтенант Джон Ч.Х. Ли өзінің күнделігінде 1946 жылдың 3 қыркүйегінде Италияның Казерта қаласында Жаңа Зеландия әскерлерінің таратылу салтанатына қатысқанын жазды.

Тынық мұхиттағы қызмет

2NZEF-те сонымен қатар Тынық мұхиты бөлімі болды, ол бастапқыда Фиджи аралдарының қорғанысына жауапты болды. Тынық мұхиты бөлімінің негізін 1940 жылдың қараша айында Фиджидің басты аралы Вити-Левуға келген 8-ші жаяу әскер бригадасы құрады. 1942 жылдың басында Жапон империясының соғысқа қатысуынан кейін, Фиджидегі 2NZEF контингенті екі бригадаға дейін ұлғайтылып, ресми түрде Тынық мұхиты бөлімі, 2NZEF деп аталды. Генерал-майор Оуэн Мидтің басшылығымен Тынық мұхиты бөлімі АҚШ-тың 37-ші дивизиясы қорғаныс жауапкершілігін өз мойнына алғаннан кейін Фиджиден Жаңа Зеландияға қайтарылды. Кейін Тынық мұхиты бөлімі 2NZEF-тің Тынық мұхитындағы негізгі бөлімі – 3-ші дивизияға айналды. Жаңа Зеландияда оқытылғаннан кейін, 1943-1944 жылдары Соломон аралдары шайқасына қатысты, Велла-Лавелла, Қазына аралдары және Жасыл аралдар шайқастарында күш көрсетті, бірақ ешқашан толық дивизия ретінде емес. 1944 жылдың басында Жаңа Зеландия үкіметі екі дивизияны шетелде сақтап тұру қажеттілігінен туындаған, сонымен қатар одақтас елдердің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін ауыл шаруашылығы және өнеркәсіптік өндірісті сақтап тұру мәселесіне байланысты адам күші дағдарысына тап болды. Осы дағдарыстың алдын алу үшін Жаңа Зеландия үкіметі елдің екі жаяу әскер дивизиясының бірін таратудан басқа жол таба алмады. 3-ші дивизияны тарату туралы шешім Ұлыбритания және АҚШ үкіметтерімен кеңескеннен кейін қабылданды, олар 2-ші дивизияның Италиядағы науқанға қосқан үлесі 3-ші дивизияның Тынық мұхитындағы үлесінен гөрі маңыздырақ екенін айтты. 3-ші дивизия 1944 жылдың маусым айында Жаңа Каледонияға жіберілді және тамыз айында Жаңа Зеландияға оралды. Дивизия тез қысқартылып, 1944 жылдың 20 қазанында ресми түрде таратылды. 3-ші НЗ дивизиясының шамамен 4000 ардагері 2-ші дивизияны нығайту үшін Италияға жіберілді, ал дивизияның қалған әскери қызметкерлері азаматтық жұмысқа қайта оралды.

3-ші Жаңа Зеландия экспедициялық күштері

1950 жылдан бастап дивизия көлеміндегі күш, міндетті түрде шақырылған резервтер (Территориялық күш) Жаңа Зеландия армиясының басты шабуыл күшін құрады. Бұл бөлім 3NZEF деп те белгілі болды. Ол 1961 жылы таратылды.