Кіріспе

Америка Құрама Штаттарының батысында кездесетін ұзақ өмір сүретін қылқан жаңғағы Pinus longaeva (көбінесе Ұлы бассейн қылқан жаңғағы, тау аралық қылқан жаңғағы немесе батыс қылқан жаңғағы деп аталады) – Калифорния, Невада және Юта штаттарының жоғары тауларында өсетін қылқан жаңғағының ұзақ өмір сүретін түрі. Мафусала – мыңдаған жылдарға созылған, жер бетіндегі ең көне тірі, клондалмаған организм деп саналады. Оны қорғау мақсатында оның нақты орналасқан жері құпия сақталады. 1987 жылы қылқан жаңғақ Невада штатының мемлекеттік ағаштарының бірі деп жарияланды.

Сипаттама

Бұл орташа мөлшердегі ағаш, биіктігіне дейін жетеді және діңінің диаметрі 1,5 метрге дейін болады. Қабығы ашық қызғылт-сары, түбінде жұқа және қабыршақты. Тікендері беске топталған, жуан, ұзын, сыртқы жағы терең жасылдан көк-жасылға дейін, ал ішкі бетінде жарқыраған ақ жолақты, онда ғана стоматалар орналасқан. Жапырақтары кез келген өсімдіктердің арасында ең ұзақ сақталады, кейбіреулері 45 жылға дейін жасыл күйінде қалады (Ewers & Schmid 1981). Шишалары жұмыртқа-цилиндр пішіндес, жабық күйде ұзын және кең, бастапқыда жасыл немесе күлгін, 16 айлық болғанда қызғылт-сары түске енеді, көптеген жұқа, нәзік қабыршақтары бар, әр қабыршақта тікендей ұзын қылшықтары болады. Шишалар піскенде кеңінен ашылып, ашылғаннан кейін тұқымдарын бірден шығарады. Тұқымдары ұзын, қанатты; олар көбінесе желмен таралады, бірақ кейбіреулері Кларк жаңғақшарушылары арқылы да таратылады. Бұл ежелгі ағаштардың, әсіресе жоталарда өсетіндердің, бұралып өскен және тоқталған сыртқы түрі бар. Ағаш өскен сайын, оның көптеген қанағатты қабаты қурауы мүмкін. Өте ескі үлгілерде, көбінесе тамырларды тірі бұтақтармен байланыстыратын тірі ұлпаның тар жолағы ғана сақталады. Ұлы Аймақтың қылқан жапырақты қарағаюы, таулы аймақтың қылқан жапырақты қарағаюынан ерекшеленеді, себебі алғашқысының тікендерінде әрқашан екі үздірілмеген шайыр арнасы болады, сондықтан соңғысының тікендерінде кездесетін кішкентай ақ шайырдың іздері болмайды. Ұлы Аймақтың қылқан жапырақты қарағаюы, түлкіқұйрықты қарағайдан ерекшеленеді, себебі алғашқысының шиша тікендері ұзын, ал шишаларының негізі дөңгелек (конустық емес). Жасыл қылқан жапырақтары бұралып өскен бұтақтарға щетка тәрізді көрініс береді. "Қылқан жапырақты қарағай" атауы, бетінде иілген тікендері бар күлгін түсті әйел шишаларына сілтеме жасайды.

Тарату және экология

[[Файл:GBBP таралу картасы.png|thumb|left|upright|Pinus longaeva таралу картасы

Бұл ағаш, туысқан түлкілі қарағайдан өзгеше, кейде тығыз орман құрайтын, көбінесе кең жайылған ашық ерекше орындарда өседі. Pinus longaeva ағаштары әдетте жабық жапырақ қабатын жасамайды, көбінесе 15-50% ғана жабады. Бұл аймақтарда ағаш кесуге немесе жинауға тыйым салынған. Жаңғақтар қылқан жапырақты тұқымдарды тамақ ретінде пайдаланады, олардың көп бөлігін кейін пайдалану үшін жерге сақтайды, ал сақталған тұқымдардың бір бөлігі қолданылмай, жаңа өсімдіктерге айналады; осы ағаштар көбінесе бірнеше тұқым бір уақытта өніп шығу нәтижесінде "көп сабақты" өсу формасын көрсетеді. Кларк жаңғақтарының кездесетін аймақтарда көп сабақты P. longaeva жекелеген түрлерінің таралуы, құстардың P. longaeva тұқымдарын таратуын көрсететін дәлел ретінде қолданылған.