Кіріспе

Сан-Паулу өнер мұражайы (Museu de Arte de São Paulo, немесе MASP) – Бразилияның Сан-Паулу қаласындағы Паулиста даңғылында орналасқан өнер мұражайы. Ол 1968 жылы Лина Бо Барди жобалаған бетон мен шыныдан тұратын құрылысымен әйгілі, оның негізгі бөлігі екі бүйірлік арқалыққа тіреліп, кеңістіктің үстінде орналасқан. Бұл қаланың ерекше белгісі және бразилиялық заманауи архитектураның маңызды символы болып саналады. Мұражай 1947 жылы Ассис Шатобриан мен Пьетро Мария Бардилер құрған және коммерциялық емес ұйым ретінде сақталады. MASP Бразилиядағы музей ісі мен өнер білімі саласындағы бірнеше маңызды жобаларға қатысқандығымен, сондай-ақ мәдени орталық ретіндегі алғашқы қадамдарымен ерекшеленеді. Бұл сонымен қатар Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі өнерді көрсететін Бразилиядағы алғашқы мұражай болды. Мұражай еуропалық өнер жинағымен халықаралық деңгейде танымал, ол Латын Америкасы мен Оңтүстік жарты шардың ең бағалы жинақтарының бірі болып есептеледі. Мұнда бразилиялық өнердің, гравюралар мен суреттердің, сондай-ақ африкалық және азиялық өнердің, антикварлық заттардың, декоративтік өнердің және тағы да 8000-нан астам туындылары бар. MASP елдегі ең ірі өнер кітапханаларының біріне де ие. Мұражайдың барлық жинағы Бразилияның Тарих және өнер институтының шешімімен Бразилияның ұлттық мұралар тізіміне енгізілді.

Жалпы мәнмәтін

1940-жылдардың соңында Бразилия экономикасы үдетілген индустрияландырудың нәтижесінде үлкен құрылымдық өзгерістерге ұшырады. Осыдан кейін Сан-Паулу қаласы елдегі ең маңызды өнеркәсіптік орталық ретінде бекінді. Осыған дейін Сан-Паулудың қазіргі заманғы өнердегі рөлі 1922 жылғы Қазіргі өнер аптасымен белгіленген еді. 1920-жылдары бұл оқиғаның маңыздылығына қарамастан, модернизм келесі онжылдықтарда қала тұрғындары мен мекемелердің көп назарын аудармады. Сан-Паулуда тек бір ғана өнер мұражайы – Академиялық өнерге арналған «Пинакотека до Эстадо» және бір коммерциялық галерея болды. Сол кездегі Бразилияның ең ірі медиа және баспасөз конгломераты «Diários Associados» немесе «Associated Daily Press» газетінің негізін қалаушы және иесі Ассис Шатобриан осы кезеңнің ең ықпалды тұлғаларының бірі болды. 1940-жылдардың соңында Шатобриан Бразилияда халықаралық деңгейде танымал өнер жинағын құру үшін шедеврлерді сатып алу науқанын бастады. Ол мұражайды Рио-де-Жанейрода ашуды жоспарлаған, бірақ ақырында Сан-Паулуды таңдады, себебі бұл қала өте гүлденген кезеңді басынан өткізіп жатқандықтан, қажетті қаражатты жинау оңайырақ болады деп ойлады. Сонымен қатар, Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуы Еуропа өнер нарыбына зор әсер етіп, көркем туындыларды қолжетімді бағамен сатып алуға мүмкіндік берді. Италиялық профессор, сыншы, өнер саудагері және Милан мен Римдегі галереялардың бұрынғы иесі Пьетро Мария Бардидің көмегімен Шатобриан «Классикалық және заманауи өнер мұражайын» құрды. Барди бастапқыда жобаны бір жылға ғана басқаруды жоспарлағанмен, өмірінің соңына дейін оған адалдығын сақтады. Ол әйелі, сәулетші Лина Бо Бардимен бірге Бразилияға көшіп келді және өзінің кітапханасы мен жеке өнер жинағын әкелді.

Басталуы (1947-1957 жж.)

Музей 1947 жылғы 2 қазанда ашылып, жұртшылыққа таныстырылды. Онда алғашқы жинақтар, оның ішінде Пикассо мен Рембрандттың картиналары қойылды. Музей алғашқы жылдары Сан-Паулудың Centro ауданындағы Diarios Associados бас кеңсесінің жоғарғы қабаттарында орналасқан еді. Архитектор Лина Бо Барди ғимаратты мұражай қажеттіліктеріне бейімдеуді жүзеге асырды, оны төрт бөлек аймаққа бөлді: өнер галереясы, өнер тарихы туралы дидактикалық экспозиция залы, уақытша көрме залы және аудитория. MASP – заманауи өнер туындыларын сатып алуға қызығушылық танытқан алғашқы бразилиялық өнер мұражайы. Музей тез арада суретшілер, студенттер мен зиялылардың кездесу орнына айналды, оны тек оның қорындағы туындылар ғана емес, сонымен қатар ұсынылған шеберханалар мен өнер курстары да қызықтырды. 1950 жылдары мұражайда Заманауи өнер институты (гравюра, сурет салу, кескіндеме, мүсін жасау, би және өнеркәсіптік дизайн бойынша шеберханалар), Жарнама мектебі (қазіргі уақытта Үгіт-насихат және маркетинг жоғары мектебі) құрылды, кино және әдебиет тақырыбында пікірталастар ұйымдастырылды, жастар оркестрі мен балет труппасы құрылды. Курстарды бразилиялық өнер саласының көрнекті өкілдері, мысалы, суретшілер Ласар Сегалл мен Роберто Самбонет, сәулетшілер Джан Карло Паланти мен Лина Бо Барди, мүсінші Август Замойски және кинотехник Альберто Кавалканти оқыды. Білім беру бағдарламасының кеңейтілуімен бірге мұражай өз коллекциясын молайтып, халықаралық деңгейде таныла бастады. 1953 және 1957 жылдар аралығында мұражайдағы 100 шедеврдің іріктелгені Еуропа мұражайлары бойынша, мысалы, Musée de l'Orangerie (Париж) және Tate Gallery (Лондон) бойынша, коллекцияны нығайту мақсатында ұйымдастырылған бірқатар көрмелерде көрсетілді. 1957 жылы бұл коллекция АҚШ-та, Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайында және Толедо өнер мұражайында қойылды. Келесі жылы MASP қорындағы туындылар Бразилияның басқа да орындарында, мысалы, Рио-де-Жанейродағы Museu Nacional de Belas Artes-те көрсетілді. Осылайша мұражай әлемдік аренада бекінді.

Музейді нығайту

Жинақтың өсуі және маңыздылығы жақын арада мұражайдың бас кеңсесі үшін ғимарат салуды қажет етті. Осы мақсатта Сан-Паулу қалалық әкімдігі бұрын Бельведер Трианон орналасқан жер учаскесін сыйға берді. Бұл жер 1951 жылы Сан-Паулу өнер биенналесінің бірінші басылымын өткізу үшін бұзылған. Паулиста даңғылындағы жер қала әкімдігіне қала орталығына және Нове-де-Жюльхо даңғылының аңғарына көрініс сақталуы шартымен тапсырылды. Жаңа MASP ғимараты Лина Бо Бардидің ойымен салынды. Қала орталығының көрінісін сақтау үшін Барди бетоннан жасалған төрт алып тікбұрышты бағаналармен сүйенген, жерден аспалы ғимаратты жобалады. Бұл құрылыс өзінің ерекшелігімен бүкіл әлемде бірегей саналады: ғимараттың негізгі бөлігі төрт бүйірлік тірек бағаналарға тіреліп, төменде 74 метрлік бос кеңістік қалдырады. 1956-1968 жылдар аралығында салынған мұражайдың жаңа ғимараты 7 қарашада Ұлыбритания королевасы Елизавета II-нің Бразилияға сапары барысында ашылды. Ассис Шатобриан жаңа ғимараттың ашылуын көре алмады. Ол бірнеше ай бұрын тромбоз салдарынан қайтыс болды. Ол құрған медиа империясы да 1960 жылдардың басынан бері қиындықтарға тап болды. Қарыздардың өсуі және Роберто Мариньоның баспасөз конгломератының бәсекесі коллекцияны жинауға мүмкіндік берген қаражаттың азаюына себеп болды. Diários Associados компаниясының таратылуы және оның негізін қалаушысының өлімі үкіметтің араласуына және шетелдік мекемелермен жасалған кейбір қарыздарды төлеуге әкелді. Президент Юсселино Кубичек кезінде Caixa Econômica Federal мекеменің қаржылық міндеттемелерін орындау үшін несие берді және қарызды өнер коллекциясымен қамтамасыз етті. Бірнеше жыл өткен соң, 1970 жылдары мұражайдың Бразилия үкіметімен болған қарызы келіссөздер арқылы өтелді. 1969 жылы мұражайдың сұранысы бойынша Бразилияның тарихи және көркем мұра институты (IPHAN) MASP-тің жинағын ұлттық мұраның бір бөлігі ретінде тіркеді. 1970 жылдары музей Шығыс жарты шарда танымал болды, жапон музейлерінде өз коллекциясының таңдалған туындыларын көрсету арқылы көптеген көрмелер ұйымдастырды. 1973 жылы коллекция Бразилия Сыртқы істер министрлігінде таныстырылды. MASP коллекциясы Жапонияда 1978/79, 1982/83, 1990/91 және 1995 жылдары тағы ұсынылды. 1992 жылы француз мектебінің туындылары мен бразилиялық пейзаждар Чилидегі Сантьяго қаласындағы Museo Nacional de Bellas Artes және Колумбиядағы Богота қаласындағы Biblioteca Luís Angel Aragón музейлерінде көрмеге қойылды. 2021 жылы мұражайдың қазіргі ғимаратына жер асты байланысы бар 14 қабаттан тұратын кеңейтімді салу жоспары жарияланды, оның 2024 жылға дейін аяқталуы күтілуде.

Ғимарат

Музейдің қазіргі ғимаратының құрылысы 1957 жылы басталды, ал ғимарат 1968 жылы ашылды. MASP өзінің ерекше бруталистік құрылысымен танымал және Бразилияның заманауи архитектурасының маңызды ескерткіштерінің бірі саналады. Ғимарат Паулиста даңғылында бұрынғы Белведер Трианон орналасқан жерде салынған, одан Сан-Паулу орталығы мен алыстағы Кантарейра тауларын көруге болады. Қала әкімдігіне жер учаскесін сатқан инвестор Хосе Борхес де Фигейредо әкімдікке міндеттемесіз хат жолдап, оны "мәңгілікке сақталатын қоғамдық кеңістік" ретінде қарастыруды сұрады. Келесі жылдары көптеген жобалар оның тілегін назарға алмағанмен, сәулетші Лина Бо Барди мен инженер Хосе Карлос Фигейредо Ферраз астындағы қабатты және аспалы құрылысты жобалады. Құрылыс жерден сегіз метр биіктікте тұрғызылып, екі үлкен бетон арқалықпен байланысқан төрт тірекке сүйенеді. Тіректер арасындағы бос кеңістік сол кездегі әлемдегі ең үлкен кеңістік болып есептелді. Бұл ғимарат Бразилияда қорғалған темір бетон технологиясын алғаш рет пайдаланды. Шамамен 200 мың шаршы метрді құрайтын құрылыста тұрақты және уақытша көрме залдарынан басқа кітапхана, фотогалерея, кинозал, бейнегалерея, екі аудитория, мейрамхана, дүкен, шеберханалар, әкімшілік кеңселер және техникалық аймақтар бар. Ғимараттың интерьері мен әрлеуі Лина Боның өзі сипаттағандай, үйдей жылылықты сезіндіреді: "Көрінетін бетон, әк, үлкен Азаматтық залды жабатын тақтатас, мөлдір шыны, пластик қабырғалар. Ішкі кеңістіктерді жабатын қара резеңке еден. Белведер – «алаң», айналасында гүлдер мен өсімдіктер отырғызылған, Иберия-Бразилия дәстүрінде параллелепипедтермен төселген. Сондай-ақ, су кеңістіктері, су өсімдіктерімен безендірілген шағын су көздері де бар. [ ] Мен сұлулықты іздемедім. Мен бостандық іздедім". 2003 жылы ғимарат Бразилияның тарихи және көркем мұра институтының ұлттық мұрасы тізіліміне енгізілді. Музеографиялық тұрғыдан да Лина Бо Барди жаңашылдыққа ұмтылып, суреттерді көрсету үшін бетон блоктарға сүйенген мөлдір кристалды тақталарды қолданды. Бұл суретшінің палитрасындағы суреттің орналасуын еске түсіреді, сонымен қатар соғыс аралық итальяндық көрме дизайнымен байланысты. Бұл тіректердің арт жағында, қазір қолданылмайтын, суретші мен туындысы туралы ақпарат жазылған табельдер орналасқан. Айырықша жайт, мұражай 1990 жылдардың соңында, шетелдік мекемелер мен суретшілер бұл әдісті байқап, қолдана бастаған кезде, бұл көрме моделінен бас тартты. 1996 мен 2001 жылдар аралығында мұражайдың қазіргі әкімшілігі ауқымды және даулы реформа жүргізді. Жалпы құрылымды қалпына келтірудің қажеттілігіне қарамастан, сәулетші және мекеменің бұрынғы директоры Хулио Невес енгізген күрт өзгерістер Лина Боның бастапқы жобасын ауыстыру, екінші лифт орнату, жер астындағы үшінші қабатты салу және су көздерін бақтармен алмастыруды қамтыды. Кейбір сәулетшілер бұл реформа Линаның бастапқы жобасын бұрмалап бұзғанын айтады.

Жинақтың құрылуы

Жинақтың негізгі бөлігі 1947 және 1960 жылдар аралығында құрастырылды. Бұрын Милан және Римдегі коммерциялық галереялардың иесі болған Пьетро Мария Барди, сатып алынуға тиіс туындыларды іздеу және таңдау жұмысын басқарды, ал Шатобриан донорлар мен демеушілерді іздеді, оларды банкеттер мен әсем кештермен қызықтыруға тырысты. Бұл әдістер көп сынға ұшырады, сондай-ақ мұражай өнер туындыларын олардың түпнұсқа екенін тиісінше растамай сатып алғаны да сынға түсті. Мұражайдың сол кезде, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін халықаралық нарықтағы өнердің ірі сатып алушыларының бірі болғаны бұл пікірді күшейтті. Басқа мекемелердің сатып алулары кураторлар кеңесінің бекітуіне байланысты болғанымен, Сан-Паулу өнер мұражайы өз туындыларын көбінесе жылдам, тіпті кейде телеграмма арқылы сатып алатын. Өнер туындылары көбінесе Кристис, Марлборо, Сотбис, Кнодлер, Селигман және Уайлденштейн аукциондарынан алынды. 1960 жылдардың соңында Шатобрианның баспасөз конгломераты қарыздардың өсуімен және Роберто Мариньоның медиа компанияларынан бәсекелестікпен күресіп, қиындыққа тап болды. Diários Associados-тың қаржылық қиындықтары мұражайдың қаржылық ресурстарын азайтуға әкелді. Осының салдарынан мұражай өз коллекциясын суретшілер, компаниялар және жеке коллекционерлердің ыңғайлы үсынулары арқылы толықтырды.

Жинақтың жалпы көрінісі

Сан-Паулу өнер мұражайының коллекциясы Латын Америкасындағы батыс өнерінің ең ірі және ең толық жинағы саналады. Мұражайдың 8000 туындысының арасында еуропалық суреттер, мүсіндер, сызбалар, гравюралар және сәндік өнер жинағы ерекше көзге түседі. Жинақтың негізгі бөлігін француз және итальян суретшілерінің ерте заманауи мектептері құрайды, одан кейін испан, португал, фламанд, голланд, ағылшын және неміс шеберлерінің туындылары келеді. Мұражайда бразилиялық өнер мен Бразилиананың маңызды коллекциясы да бар, ол Бразилия өнерінің 17 ғасырдан бері қазіргі уақытқа дейінгі дамуын көрсетеді. Сонымен қатар, мұражайда Латын Америкасы және Солтүстік Америка өнерінің маңызды қоры бар. Шағын көлемде мұражай қорында көптеген кезеңдер мен батыс емес өркениеттердің өкілдік үлгілері – мысалы, африка және азия өнері – және технологиялық, археологиялық, тарихи және көркемдік маңыздылығымен ерекшеленетін египет, этрус, грек және рим ескерткіштерінің таңдамалы коллекциялары, сондай-ақ Колумбқа дейінгі мәдениеттердің және орта ғасырлық еуропалық өнердің басқа да артефакттары бар.

Ұрлық

2007 жылдың 20 желтоқсанында сағат 5:09 шамасында үш адам MASP-ге кіріп, музей коллекциясының ең құнды туындылары саналатын екі картинаны ұрлады: Кандидо Портинаридің «Кофе шаруасы» (O Lavrador de Café) және Пабло Пикассоның Сюзанна Блох портреті. Қылмыскерлерге гидравликалық домкрат пен бұрышпен ұры жасауға барлығы үш минут уақыт кетті. Көркем өнер сарапшылары картиналардың құнын 55 миллион 56 мың АҚШ долларына бағалады. Екі туынды да Бразилия полициясы 2008 жылдың 8 қаңтарында Сан-Паулу маңындағы Ферраз-де-Васконселос қаласында ұрланғаннан кейін бірнеше аптадан соң тауып алды. Бразилияның Мәдениет министрі Гилберто Гил ұрылардың «халықаралық қылмыстық топтармен байланыста болуы мүмкін» деген болжам жасады, ал екі күдікті ұсталды. Оқиға музей үшін «үлкен ұят» деп сипатталды, себебі музейде «дабыл жүйесі мен сенсорлар болмаған. Қауіпсіздік камералары шабуылдың бір бөлігін жазған, бірақ инфрақызыл мүмкіндігі болмағандықтан, бейнелер нашар сапада болды». Сонымен қатар, музей коллекциясының ешқайсысы сақтандырылмаған. MASP президенті Хулио Невес қазіргі заманғы қауіпсіздік жүйесін қаржыландыруға қаражаттары жетпегенін, сондықтан олар «адамдар мен камералармен патрульдеу арқылы қауіпсіздікті қамтамасыз етуді таңдағандарын» айтты және оқиғаға байланысты жақсартулар жасайтынын уәделеді. Ұры жасалмас бұрын екі ай бұрын «екі ұры музейге кіруге тырысқан, бірақ олар байқалып, қашып кеткен», ал 2005 жылы MASP «есептерді төлемегендіктен электр қуаты кесілгендіктен» уақытша жабылуға мәжбүр болды.