Кіріспе

XX ғасырдағы бразилиялық суретші Кандидо Портинари (29 желтоқсан 1903 - 6 ақпан 1962) – бразилиялық суретші. Ол Бразилияның ең маңызды суретшілерінің бірі және суреттегі неореализм стилінің көрнекті әрі ықпалды өкілі саналады. Портинари бес мыңнан астам туынды жасады, олардың ішінде кішкентай эскиздерден бастап 1956 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының бас кеңсесіне сыйға тартқан «Соғыс және бейбітшілік» панельдері сияқты монументалды жұмыстар да бар. Портинари өзінің шығармалары арқылы әлеуметтік мәселелерге ден қойды және Бразилияның мәдени және саяси өмірінде белсенді қатысты.

Өмір және мансап

Джован Баттиста Портинари мен Доменика Торквато, Италиядан келген иммигранттар, Чиампо Виченца, Венетода дүниеге келді. Сан-Паулу маңындағы Бродовскидегі кофе плантациясында өскен Портинари, сүйікті Отанынан шабыттанды. Кейінгі суреттерінде, фрескаларында және монументалдық картиналарында көк түс пен көптеген қоңыр және қызыл түстерді қолданды, себебі осы түстер оның үйінің түсі болды. Портинаридің бастапқы жұмыстарының бірі – фотосуреттерді салу, онда ол бояулармен дәл бейнелеуге тырысып, содан кейін фотосуреттерді үлкейту болды. Бұл суреттер сәтті сатылды, өйткені ұқсастығы таң қалдыратын еді. Кейін Портинари Рио-де-Жанейродағы Ұлттық Көркемөнер мектебінде оқыды. 1923, 1925 және 1927 жылдары Портинари Салонда жүлделі орындарға ие болды, ал 1928 жылы Бразилия үкіметі оған үш жылға Еуропада оқуға стипендия берді. Отанына оралғаннан кейін Портинари Бразилияның шындығын бейнелеуге кірісті, оның табиғатының сұлулығынан бастап, елдің ең кедей халқының ауыр өміріне дейін, академиялық білімін модернистік авангардпен үйлестіруді көздеді. Портинари өзінің ерекшелігін сақтап, жаңа тәжірибелер мен көзқарастардың өзін өзгертуіне жол бермеді. Оның тамырлары оған маңызды болды және ол оны суреттерінде көрсетуге тырысты – нағыз бразилиялық рухты. Ол әлемге Бразилиядағы өмірдің қатал шындығын және аман қалу үшін күресті көрсетуді қалады. Күш, еңбекқорлық, тәуелсіздік және шынайылық оның дерлік барлық туындыларында көрінеді. 1939 жылы Портинари Нью-Йорк әлемдік көрмесіне қатысты. Келесі жылы оның картинасы алғаш рет Қазіргі заманғы өнер мұражайында қойылды. Еуропадағы фашизмнің күшеюі, соғыстар және Бразилияның қиын қоғамдық жағдайымен тығыз байланыс оның туындыларының әлеуметтік сипатын нығайтты, сонымен қатар оны саяси белсенділікке итерді. Ол Бразилия Коммунистік партиясына қосылып, 1945 жылы депутаттыққа, 1947 жылы сенаторлыққа үміткер болды, бірақ Эурико Гаспар Дутра үкіметінің коммунистерді қуғындауынан қашу үшін Уругвайға қашуға мәжбүр болды. 1951 жылы Сан-Паулу өнер биенналесі алғаш рет оның туындыларына арнайы зал бөлді. Ол келесі жылы, үкіметтен жалпы кешірім жарияланғаннан кейін Бразилияға оралды. 1956 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы ұйымның жаңа штаб-пәтеріне өнер туындысын сыйлау үшін мүше елдеріне үндеу жасады. Бразилия осы міндетті Портинариге тапсырды, ол картинаны аяқтауға төрт жыл және шамамен 180 эскиз жұмсады. БҰҰ Бас хатшысы Даг Хаммаршельд бұл туындыны "БҰҰ-ға сыйланған ең маңызды монументалды өнер туындысы" деп атады. 2007 жылдың 20 желтоқсанында оның картинасы Пабло Пикассоның Сюзанна Блохтың портретімен бірге Сан-Паулу өнер мұражайынан ұрланды. Суреттер 2008 жылдың 8 қаңтарына дейін жоғалып кетті, содан кейін Сан-Паулу полициясы оларды Ферраз-де-Васконселостан тапты. Суреттер зақымдалмаған күйде Сан-Паулу өнер мұражайына қайтарылды. 2003 жылы оның туғанына 100 жыл толуына орай көптеген мерекелік шаралар өткізілді, соның ішінде Лондонда оның туындыларының көрмесі ұйымдастырылды.

Стиль

Портинаридің туындылары бразилия халқы мен олардың ерекшеліктерін бейнелеуге деген қажымас ниетті көрсетеді. Портинари өзі «сол киімдегі және сол түстің иесі болған халықты суреттеймін» деген еді. Антонио Калладоның пікірінше, Портинаридің өнері – «бразилиялықтарды өз жерін одан да терең сүюге баулитын, өнердің монументалды кітабы».

Бразилиялық модернизмге қосқан үлесі

Жоғарыда айтылғандай, Кандидо Портинари кедей иммигрант отбасынан шыққан. Бұл оған бразилиялық мәдениетті және бразилиялық болудің мәнін ерекше түсінуге мүмкіндік берді. Бұл маңызды, өйткені ол Бразилия модернизмі дәуіріндегі көрнекті суретші болды. Осы себепті, оның көзқарасы сол кездегі жұмысшыларға құрмет пен қадір-қасиетті бейнеледі. Лазар Сегаллдың "Бананал" және Тарсила до Амаралдың "Жұмысшылар" сияқты туындылары жұмысшылардың жеке ерекшеліктерін жойып, оларды анонимді көрсеткенімен, Портинари одан кері әрекет етті. Мысалы, "Метис" картинасында ол күшті, қабілетті және асыл мінезді кейіпкер бейнелейді. Осы арқылы ол жұмысшылардың күңкейгенін емес, керісінше, мақтаншақты және тәуелсіз екенін көрсетеді. Портинари өзінің мәдениеті мен өмірлік тәжірибесін Бразилияның ерекше стильдегі түсіндірмесін беру үшін пайдаланды.

Қабырға кескіндері

Кокоа (1938) Портинари кофе плантацияларындағы жұмысшыларды бейнелейді. Суретте әйелдің артында, басына сандық теңестіріп отырғаны көрінеді, ал суретте бала да бар. Бұл балалардың осы ауыр жұмыста да қатысып, ата-аналарына көмектесуге тартылғанын көрсетеді. Еңбегі үшін отбасыларға жер берілді, олар өз үлестерін күтіп өсіретін плантацияларда жұмыс істеді. Мұнда да Портинаридің тілегі бойынша Бразилияның маңыздылығын көрсету үшін көк және апельсин түстері қолданылған. Бұл туынды «Портинаридің кофесі Бразилияны қараңғылықтан құтқарып жатыр» деп сипатталды. Кофе (Ұлттық Көркемөнер мұражайы, 1935) күшті және епті жұмысшыларды көрсетеді. Олардың үлкен қолдары мен аяқтары олардың күшті екенін және ауыр жұмыстан қорқамайтынын көрсетеді. Портинари бразилиялық жұмысшылардың мықты және өз еңбегімен мақтанғанын көрсетеді, себебі метистің фонында дала мен олардың барлық ауыр еңбегі көрінеді; оның мақтанышпен тұруы сенім мен күштілікті білдіреді. Соғыс және бейбітшілік (Guerra e Paz; Густаво Капанема сарайы, Рио-де-Жанейро; 1952–56) – Біріккен Ұлттар Ұйымы Бразилиядан өнер туындысын беруді сұрағанда жасалған монументалды сурет. Портинари соғыстың, азаптың, қорқыныштың және қайғының бейнесін көрсететін екі монументалды сурет жасады, соғыс кезінде адамдардың қаншалықты қиындыққа тап болғанын көрсетті. «Соғыста» көк түстерді қолдану «Бейбітшіліктегі» ашық сары түстермен контраст жасады. Екінші сурет бейбітшілік пен бақытты білдіру үшін жасалды. Бенто Антонио өзінің «Портинари» кітабында бұл туындыны «парадиздің бір түрі» деп сипаттаған. Осы монументалды сурет арқылы ол әртүрлі нәсілдік топтарды байланыстыруды және әртүрлі адамдар арасындағы татулықты көрсетуді мақсат еткен. Сол кезде Бразилияда көптеген түрлі этникалық топтар өмір сүрді. Оның туындылары көпмәдениетті тұлғаларды біріктіруге бағытталған. Бұл туынды Нью-Йорктегі Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының ғимаратында орналасқан, ол Екінші дүниежүзілік соғыс пен оның қорқыныштарын еске алу үшін жасалған. Ол ешқашан қайталанбауы тиіс нәрсеге ұқсауы керек еді. Мұнда келушілер соғыстың шыңына куә болып, содан кейін бейбітшілікке жету мүмкін екенін түсінеді. «Guerra e Paz» – адамзатқа арналған өмірдің толық синтезі. Суретшінің ұлы Жоао Кандидо Портинаридің айтуынша, оның суреті, оның радикалды саяси көзқарастары сияқты, әлемдегі әділетсіздікке, зорлық-зомбылыққа және қайғыға қарсы айқайлады. Конгресс кітапханасының Испан қорында, Вашингтон қаласында 1941 жылы Портинари жасаған төрт монументалды сурет орналасқан, олар испандық американдықтардың күресін бейнелейді. Жерді ашу, Орманға кіру, Үндістерді оқыту және Алтын табу – испандар мен португалдардың Америкаға келуін бейнелеу үшін жасалған, оларды ағасы Луистің көмегімен екі айда аяқтады. «Жерді ашу» суретінде қайықтармен жүзіп өткен қарапайым теңізшілер бейнеленген. «Орманға кіру» – «фрескаларды еске түсіретін», ол кейіпкерлердің қолдарын және аяқтарын үлкейту арқылы олардың күшін көрсету стилін де ұмытпады. «Үндістерді оқыту» суретінде Портинари діни қызметкердің немесе испандық «иезуит әкесінің» үндістермен бірлікте болғанын бейнелеуге тырысады. Сонымен қатар, Бразилияның қызыл топырағының болуы да көзге түседі. Соңғы монументалды суретте, «Алтын табуда» суретші тек бір қайық пен белгілі бір адамдарды суреттеді, олар алтын тапқандарын көрсету үшін. Бразилия үкіметі Портинариге Вашингтонға барып, елінің атынан суреттер салу үшін қаржы бөлді.

Мұра

Портинари бірде былай деген: «Мен Қызыл Жердің ұлымын. Бразилияның шындығын, оның жалаң да қатал сыртын суреттеуді қадамдық еттім». Портинари үшін Бразилиядағы өмір оңай болған жоқ, әсіресе ол ешқашан бай болмағандықтан, бірақ оның осы шындықты көрсетуге деген ниеті барлық туындыларында айқын көрінеді. Жаман тұрғын үйлер, жеткіліксіз тамақтану, білімнің жоқтығы, денсаулық сақтауға қолжетімділіктің аздығы және түрлі аурулар бразилиялықтар үшін өмір сүру үшін күрескен қиын жағдайларды тудырды. Осының нәтижесінде Портинари адамның қайғысына әлемдік назар аударуға ұмтылды, оны дерлік әр суретінде бейнелеуге тырысты. Портинари болашақ бразилиялық суретшілер, музыканттар, ақындар мен композиторлар буынына да зор әсер етті. Еуропаны кеңінен аралап, олардың өнерін, техникасын және стильдерін зерттеген соң, ол жеке әдісін жасап, өзінің стилін түсіндіруді үмітпен Бразилияға оралды. Еуропалық үлгілерді ғана қайталаудың орнына, Портинари өзінің өмірін және басынан өткендерін суреттеді. Портинаридің туындылары жас суретшілерді өздерінің өміріне, тәжірибелеріне және елдеріндегі шындыққа тән ерекше стильді іздеуге шақырды. Сондай-ақ, оның суреттерінде көк, қызыл және апельсин түстерін жиі қолдануының себебі де осы – оның туған жерінің түстері. 1979 жылы басталған «Projeto Portinari» жобасы, Портинаридің ұлы Жоао Кандидоның әкесі Кандидо Портинариге арналған, оның туындыларын жаңғырту, оларды танымал ету және тарихын сақтау мақсатында құрылды. Ұлы 5000-нан астам суретті, сондай-ақ Портинаридің өміріне, саяхаттарына және қарым-қатынастарына байланысты мыңдаған суреттерді, эскиздерді және құжаттарды тапты. Портинаридің толық туындыларының «Каталог Разоне» 2004 жылы жарық көрді. Бұл Латын Америкасы суретшісінің толық туындыларын қамтитын алғашқы «Разоне» болды. «Projeto Portinari» сонымен қатар 1997 жылы «Museu de Arte de São Paulo – MASP» мұражайында Портинаридің туындыларының алғашқы ретроспективті көрмесін ұйымдастырды. Николас Гильен мен Хорасио Салинастың «Портинариге арналған ән» (Un son para Portinari) шығармасы, Мерседес Соса орындауында, суретшіге арналған. Кандидо Портинари есімі бүгінге дейін сақталып келеді. «Rodovia Candido Portinari» – Бразилиядағы Сан-Паулу штатында орналасқан мемлекеттік тас жол.