Кіріспе

Португалиялық сәулетші, суретші және фотограф Франсиско Каэтано Кеил Коэльо до Амарал, Педральваның 2-ші виконты (Лиссабон, 28 сәуір 1910 – Лиссабон, 19 ақпан 1975), португалиялық сәулетші, суретші және фотограф. Лиссабондағы бір көше оның есімімен аталады. Кейль ду Амарал 1940-1950 жылдары ерекше көзге түсті, осы қиын жылдарда ұлттық өмірде өзіндік үлгі көрсетті. Ол маңызды мемлекеттік жобалардың жауапкершілігін өз мойнына алды, бірақ өзін саяси режиммен немесе "Жаңа мемлекет" (Estado Novo) ресми талғамының тарихи үлгілерімен байланыстырмады. Сонымен қатар, ол халықаралық стильдің қатаң қағидаларынан сынышылдық тұрғыдан алшақтап, модернизмнің рационалдығы мен дәстүрлі сәулеттің сабақтарын ескеретін "үшінші жол" іздеді.

Өмірбаян

Ол 1904 жылы Португалия королі Карлос I-нің Франсиско Коэльо до Амарал Рейстің 1-ші виконт Педралвасынан (Сатао, Агуас Боас, 3 тамыз 1873 – 5 сәуір 1938), 1920 жылдан 1921 жылға дейін Португалия Анголасының 100-ші губернаторы, Жозе Каэтано дос Рейстің және оның әйелі Люкреция Коэльо до Амаралдың жалғыз ұлы, сондай-ақ Альфредо Кристиано Кеилдің қызы Гвида Мария Жозефина Чинати Кеилге, оның әйелі Клейде Мария Маргарида Чинатиға екінші күйеу ретінде үйленген. Анасы қайтыс болғаннан кейін әкесі Арминда да Консейсау да Сильва Камачо дос Рейске (Сильвес, Сан-Бартоломеу-де-Мессин, 10 қазан 1935) қайта үйленді, олардың тағы бір ұлы Эдуардо Коэльо до Амарал дос Рейс (Сатао, Агуас Боас, 11 қыркүйек 1932) дүниеге келді. Ол балалық шағының көп бөлігін Канас-де-Сеньоримде өткізіп, бастауыш білімін сол жерде аяқтады. Әкесі генерал-губернатор болған Луандада (1920–1921) болғаннан кейін Colégio Nacional және Liceu Gil Vicente (1922–1928) колледждеріне оқуға түсті. 1929 жылы ол өзінің кәсіби өмірін жарнамалық «дизайнер» ретінде бастады (Фред Крадольфер және Хосе Рошамен бірге). 1930 жылы Лиссабон көркемсурет мектебінің архитектура курсына түсті, бірақ келесі жылы архитектура профессоры Арнальдо Редондо Аданес Бермудеспен болған жанжалдан кейін тәртіптік жазаға ұшырады. Ол Карлос Рамос студиясында сыртқы студент ретінде курсты аяқтады, оның үлгісі оның болашақ таңдауларына және әсіресе алғашқы жұмыстарының функционалистік сипатына және пуризміне әсер етті (Институт Пастер, Порто, 1933–1935). Студент кезінде Ұлттық көркемсуреттер қоғамында маңызды көрмелерге қатысты (1932, 1933). 1936 жылы ол Париждегі Универсалды жәрмеңкеде Португалия павильоны үшін өткізілген конкурсқа жеңіп, ресми бағдарламаларға жаңаша көзқарас енгізді. Павильонның құрылысын бақылау үшін 1 жыл Парижде қалды. Еуропаның заманауи сәулет өнерінің керемет туындыларын тамашалады. Нидерландыға саяхаттап, Виллем Маринус Дудоктың (Фрэнк Ллойд Райтқа үлкен құрмет көрсеткен) жұмысын табады. Кейл үшін голланд сәулетіне (және Фрэнк Ллойд Райтқа) деген қызығушылық оның прогрессивті, заманауи сипатынан туындайды, ол дәстүрлермен үйлесімді. «Бұл екілік сәулетшінің практикасын анықтайды», ол Португалияға оралғаннан кейін оның алғашқы жұмысының ерекшеліктерін, Карлос Рамос әсерін және тіпті Estado Novo ресми сәулетінің тарихи және аймақтық шектеулерін көрсетеді. Ол үшінші жолды ұсынады, ол ең алдымен қарапайым адамның әл-ауқаты мен бақытына баса назар аударады, онда «рационализм поэзиямен қатар жүреді». «Салазар диктатурасының ортасында португал сәулеті режимі мен халықаралық сипаттағы функционализмге ұмтылыс арасында бөлінген кезде, [Кейл до Амарал] португал сәулетінің тұрақтылығы мен интеграциялық сезіміне сүйенген, теориялық рационалды және жергілікті сәйкестіктерге байланысты, қарапайым және теңгерімді тілге жүгінген, жұмыстың жаңа перспективасын қорғаған тұлға ретінде ерекшеленеді». «Формалды тұрғыдан алғанда, Киль до Амаралдың 1940-шы жылдардағы ауқымды шығармашылығы Солтүстік Еуропа мен АҚШ сәулетімен байланыстарды құжаттауға қоса, модернизмнің тұжырымдамалық шектеулерінен асып түсетін кеңістік пен көлем туралы жеке тұжырымдаманы көрсетеді. Қазіргі заманғы сәулет өнерінің негізгі қағидаларын сақтағанмен, ол өткеннің тәжірибесін, әсіресе, жергілікті тілді елемеді». 1939–1949 жылдары ол Лиссабон қалалық кеңесінің жас сәулетшілер тобына кірді, оның ішінде Инасио Перес Фернандес және Жоао Фария да Коста да болды. Олар сол кездегі Қоғамдық жұмыстар министрі және Лиссабон қалалық кеңесінің төрағасы Дуарте Пашеконың қалалық кеңейту және функционалды жарақтандыруға қатысты бастамаларын қолдауға жауапты болды. Кейл ду Амарал жабдықтар жобаларымен және астанадағы жасыл кеңістіктерді қайта орналастырумен айналысты: Парк Эдуардо VII; Үлкен алаң; Монсанто паркі. Екінші дүниежүзілік соғыс басталған қарсаңында ол Ұлыбритания мен Солтүстік Ирландияға, Францияға, Нидерланды мен Германияға саяхаттап, саябақтарды зерттеді және осы сала бойынша білімін тереңдетті. 1941 жылдың 4 наурызында ол Сант'Иаго да Эспада әскери орденінің офицері атанды. «Монсанто паркі жобасы – 20 ғасырда Лиссабонда жүргізілген ірі интервенциялардың аясындағы маңызды жұмыс. Үлкен саябақты қаланың шетіне көшіру арқылы, ол үлкен аумақта біріктірілген қалалық жасыл кеңістіктер мәселесін жаңаша түсінуді ашады». Кейл жалпы жоспарды және жабдықтардың жобаларын әзірлейді. «40-шы жылдардың соңында Клуб де Тенис немесе Ресторан де Монтес Кларос жұмыстары Кейл до Амаралдың саяхатындағы қуанышты сәттерді көрсетеді, ол алғашқы жылдарда зерттеген тазару сезіміне, голландтық құштарлыққа ұласады. Шындығында, 1948 жылдан бастап Кейл өзінің өндірісіне жаңа мағына беріп, Модерн қозғалысының кодексіне сәйкес жаңаша заманауилыққа бет бұрды: Монтес Кларос мейрамханасында ол қабаттарды босатып, Клуб де Тенис-те үлкен шыныдан жасалған қабырғаларды ашты және жабындыны өте оңай шешті». Парк Эдуардо VII-нің жоспары қаланың қалыптасуына қатысты оның маңызды жұмыстарының бірі болды. Ол португал тасынан жасалған жолмен қатарласа жатқан орталық, шөбі бар жолақты салды; көлді қайта жоспарлады; Жылыжайды қайта орналастырып, банк жанындағы кіреберісті жобалады; шығыс секторында бірнеше бөлмелерді жасады. Кешен солтүстікте қалалық сараймен аяқталуы керек еді, ол көріктерге қарап тұратын монументалды бағаналармен белгіленген кеңістікке орналастырылуы керек еді. Осы жобаны қолдау үшін ол АҚШ-қа саяхаттап, Фрэнк Ллойд Райттан Элиэль Саариненге дейін заманауи сәулеттің эталондық туындыларын зерттеді. 1948 жылы бастапқыда Эрнанни Гандра мен Альберто Жозе Пессоадан тұратын командамен жобаланған қалалық сарай дау тудырып, ешқашан салынбады. Содан кейін ол бұрынғыдай мемлекеттік тапсырыстарды алуда қиындыққа тап болды, бірақ бірнеше жылдан кейін маңызды жобаларды жүзеге асыру арқылы бұл жағдай жеңілдеді, мысалы, Лиссабон индустриялық жәрмеңкесі үшін жобаланған, онда «сәулет пен құрылымды эстетикалық және экономикалық мақсаттармен біріктіруге деген ұмтылыс» көрінеді. Ол сонымен қатар União Elétrica Portuguesa үшін бірнеше ғимараттардың және 1959 жылы ашылған барлық станцияларды қамтитын Лиссабон метрополитенінің бірінші кезеңінің ауқымды тапсырысының авторы болды. 1960-шы жылдары ол Карлос Мануэль Рамоспен бірге Ирактағы Аль Шааб стадионын жобалады, онда «жаңарудың демі» сезіледі, бұл оның бұрынғыдай емес архитектурасында көрінеді. Лиссабон көркемсурет мектебінде архитектураны оқыту мүмкіндігі болмаса да, Кейл до Амарал маңызды педагогикалық қызмет атқарды, анықтамалық кітаптар мен мақалалар жариялады, атап айтқанда «Сәулет және өмір» (1942), «Заманауи голланд сәулеті» (1943), «Тұрғын үй мәселесі» (1945) немесе «Сәулетшілерді даярлау» (1948, 1-ші Ұлттық сәулет конгресіне хабарлама). Сонымен қатар, Лиссабон қалалық кеңесі жариялаған «Revista Municipal» (1939–1973) журналында оның мақалалары жарияланды. Оның студиясы, Жозе Антунеш да Силва айтқандай, «мәдениет орталығы және адамгершілік мектебі» болды, онда жылдар бойы әртүрлі буынның сәулетшілері ынтымақтастықпен жұмыс істеді, мысалы: Альберто Пессоа, Эрнанни Гандра, Жозе Рафаэль Ботельо, Кандидо Палма де Мело, Жозе Антунеш да Силва...