Кіріспе

Портоферрайо – Ливорно провинциясындағы қала және коммуна, Эльба аралының сол атаумен аталатын портының жанында орналасқан. Бұл аралдағы ең ірі қала. Географиялық ерекшеліктеріне байланысты, оның көптеген ғимараттары үш жағынан теңізбен қоршалған кішкентай төбенің беткейлерінде салынған.

Тарих

Оны 1548 жылы Тоскананың ұлы герцогы Козимо I де Медичи құрды, «Космополи» («Козимо қаласы») деген атпен, Порто-Азурродағы испан цитаделінің ықпалын теңгеру мақсатында. Онда үш бекініс (Форте Стелла, Форте Фальконе және Форте Инглесе) және қалың қабырғалар желісі болды, олардың барлығы бүгінге дейін сақталған. Қаланың аты этрускілерде Ferraia, римдіктерде Fabricia, ал Тоскананың Ұлы Герцогтығында Ferraio деп аталды. Қала 18-шы ғасырдың соңына дейін Тоскананың Ұлы Герцогтығының құрамында болды, содан кейін стратегиялық орналасуына байланысты Франция, Ұлыбритания және Австрия арасында дау тудырды. 1801 жылы британдық гарнизон Порто-Феррайо қоршауын талқандады, бірақ 1802 жылғы Амиен шарты қаланы Францияға өткізді. 1814 жылы ол Наполеон Бонапартқа бірінші жер аудару орны ретінде тапсырылды. 19-шы ғасырда қала инфрақұрылым құрылысы мен Рио-Маринадағы жаңа темір зауыттарының жұмыс істеуі арқасында қарқынды өсті. Портоферрайо темір кенін материкке тасымалдаудың басты портына айналды, содан бері қазіргі атауы – итальян тілінде «Темір порты» деген мағынаны білдіреді. Наполеон дәуірі аяқталғаннан кейін Портоферрайо Тосканаға қайта оралды және 1860 жылы Италия Корольдігінің құрамына кірді. Осы жерде Виктор Эммануил II билігіне қарсы төңкеріс жасаған қарақшы Кармин Крокко, сондай-ақ король Умберто I-ді өлтіруге тырысқан анархист Джованни Пассаннанте өмірінің соңына дейін түрмеде отырды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Портоферрайо Эльба аралын неміс әскерлері басып алғанда шайқас алаңына айналды. 1944 жылдың маусым айының соңында, негізінен еркін француз әскерлерінен құралған одақтас күштер екі күнге созылған шайқаста аралды азат етті. Портоферрайо 18 маусымда француз әскерлері тарапынан басып алынды, бірақ шайқастар мен басып алуға дейін болған бомбалау салдарынан зардап шекті. Портоферрайо экономикасы 1970-жылдардан бастап кен өндірісінің тоқтауынан қиындықтарды бастан өткерді, бірақ келесі онжылдықтарда ол халықаралық деңгейде танымал жағажай демалыс орны мәртебесіне ие болды.

Яһуди қауымы

Алғашқы яһудилер Портоферрайоға 17 ғасырдың басында, Козимо I де Медичидің 1556 жылғы жарлығын жариялағаннан кейін келді. Бұл жарлық Космополиге қоныс аударғандарға ерекше жеңілдіктер берген болатын. 1593 жылы Фердинанд I де Медичи «Ливорнина» деп аталатын патенттік хаттар шығарды, олар арқылы Эльба мен Легхорнның жаңа еркін порттарына қоныстануға ниеттенген шетелдік саудагерлерге, әсіресе яһудилерге қосымша жеңілдіктер берілді. Алғашқы синагог 1631–1632 жылдары салынды, сол кезде аралда оннан астам яһуди отбасы тұрды. 18 ғасырдың басында яһуди қауымының саны 50-ден асты. 1702 жылы Ұлы герцогтың бұйрығымен Портоферрайодағы яһудилер белгілі бір көшеде, Виа дельи Эбреи немесе Яһудилер көшесінде (қазір Виа Эльбано Гаспери деп аталады) тұруға міндеттелді. Бұл шағын геттоны құрады, оларға таңғы сағат 1-ден кейін шығуға рұқсат берілмеді. Осы шақта Ысқақтың ұлы Абрахам Пардоға шіркеудің жанында жаңа синагог салуға тыйым салынды. Ол оны өз үйінің артындағы бақта, Форт-Стелланың төменгі жағында салуға мәжбүр болды. Барлық яһуди діни ғұрыптары синагогта өткізілді және оған Пьомбино, Маремма және Эльба аралының қалған бөліктерінен келген яһудилер қатысты. Дін қызметкерлері яһуди қауымын оқшаулауға тырысты, христиандардың яһуди қауымымен байланысқа түсуіне тыйым салды. Барлық жұмысшыларға, әсіресе бала күтімшілеріне шектеулер қойылды, олар Викарий Фораннан арнайы рұқсат алуға тиіс болды. 1765 жылы яһуди зираты ретінде пайдалануға арналған алаңның айналасына қабырға салуға рұқсат берілді. Алаң қазіргі «Villa Ombrosa» қонақ үйі орналасқан жерде, Гьяие жағалауының артында, Понтичелло канауының үстінде жатқан. Орталық есігі бар қабырға әлі де көрінеді. 1954 жылға дейін есікте «Cimitero Israelitico» деген жазу болды. 1964 жылы 1646 жылдан бастап 19 ғасырдың соңына дейінгі аралықтағы, иврит және испан тілдерінде жазылған 40-қа жуық қабірлер Ливорнодағы жаңа яһуди зиратына көшірілді. Жер құлшылыққа жатпайтын жер деп жарияланды және яһуди қауымы оны көршісіне сатты. Қазір ол вилланың бағы болып табылады. 1826 жылы он яһуди отбасының басшыларының өтініші бойынша губернатор яһуди қауымы үшін ережелерді жасады. Ережелерді Ұлы герцог Леопольд II мақұлдады, ол қауымды өкілдік ету үшін екі массари («балиф») тағайындады. 18 ғасырдың екінші жартысында аралдағы экономикалық жағдайдың нашарлауына байланысты яһуди қауымының саны азайды. Осман империясымен бейбітшілік келісіміне қол қойылды, нәтижесінде әскери гарнизондар қысқартылды және 180 адамнан тұратын «compagnia urbana» таратылды. 20 ғасырдың басында болат зауытының құрылысы аралға жаңа яһуди отбасыларын әкелді. Алайда, яһудилерге қарсы заңдар мен қуғын-сүргін салдарынан бұл отбасылар аралдан кетіп қалды. Альфонсо Презиози жоғарыда аталған кітабында былай деп жазды: «Жалпы алғанда, яһудилер Медичи мен Лотарингияның берген жеңілдіктерінің арқасында Эльба аралын бейбітшілік оазисі деп тапты, бұл оларға Шығыс порттарымен сауда-саттықтарын дамытуға мүмкіндік берді».

Портоферрайо маяк үйі

Маяк 1548 жылы Козимо I де Медичи салған Форте Стелланың солтүстік қоршауында орналасқан. Оны 1788 жылы Тоскананың ұлы герцогы Леопольд II тұрғызған. Тас мұнараның биіктігі 25 метр, екі балконы мен фонары бар. Маяк толық автоматтандырылған, оны Marina Militare басқарады және 2072 E. F. кодты нөмірімен танылады; фонарь теңіз деңгейінен 63 метр биіктікте орналасқан және 14 секунд сайын 16 теңіз шақырымына дейін (шамамен 30 км) көрінетін үш ақ шағылыс тобын шығарады. Осы мұнарада 2072.2 нөмірімен белгіленген қосымша жарық бар, ол теңіз деңгейінен 60 метр биіктікте қызыл тұрақты жарық береді.