Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Польшаның бұрынғы воеводствосы
Former voivodeship of Poland
Силезия воеводствосы (województwo śląskie; неміс тілінде: Woiwodschaft Schlesien) – Екінші Польша Республикасының автономиялық провинциясы (воеводствосы) болған. Оның аумағының көп бөлігі бұрын неміс/пруссиялық Силезия провинциясына қарасты және 1921 жылғы Жоғарғы Силезиядағы халық қалаулылар тікелей сайлауы, Женева конвенциялары, үш Жоғарғы Силезия көтерілісі және Жоғарғы Силезияның Польша, Германия және Чехословакия арасында бөлінуі нәтижесінде жаңадан құрылған Польшаның бір бөлігіне айналды. Қалған бөлігі Австрия-Мажарстан империясының ыдырауынан кейін Польша мен Чехословакия арасында бөлінген Австриялық Силезияның ең шығыс бөлігі болды (Цешин Силезиясын қараңыз). Воеводствоның астанасы Катовице қаласы болды. 1939 жылғы 8 қазанда Польшаға неміс басқыншылығынан кейін воеводство таратылды және оның аумағы неміс Силезия провинциясына қосылды. Екінші дүниежүзілік соғыста нацистік Германияның жеңілісінен кейін, оның аумағы 1950 жылға дейін болған жаңа, үлкен Силезия воеводствосының құрамына енді.
The Silesian Voivodeship (województwo śląskie; German: Woiwodschaft Schlesien) was an autonomous province (voivodeship) of the Second Polish Republic. The bulk of its territory had formerly belonged to the German/Prussian Province of Silesia and became part of the newly reborn Poland as a result of the 1921 Upper Silesia plebiscite, the Geneva Conventions, three Upper Silesian Uprisings, and the eventual partition of Upper Silesia between Poland, Germany and Czechoslovakia. The remainder had been the easternmost portion of Austrian Silesia (see Cieszyn Silesia) which was partitioned between Poland and Czechoslovakia following the collapse of Austria Hungary, the Polish–Czechoslovak War and the Spa Conference of 1920. The capital of the voivodeship was Katowice. The voivodeship was dissolved on 8 October 1939 following the German invasion of Poland, and its territory was incorporated into the German Province of Silesia. After the defeat of Nazi Germany in World War II, its territory was incorporated into a new, larger Silesian Voivodeship which existed until 1950.
Жалпы сипаттама
Силезия воеводствосы соғыстар аралығындағы Польшаның ең бай және дамыған провинцияларының бірі болды. Ол байлығын көмірдің мол қорына қарыздар еді, нәтижесінде көптеген көмір шахталары мен болат зауыттары салынды. Осы себепті бұл воеводство Польшаның қару-жарақ өндірісі үшін өте маңызды болды. Дегенмен, Германиямен шекарада орналасқандығы оны әлсіз етіп көрсетті. 1930 жылдардың ортасында Польша үкіметі ауыр индустрияның бір бөлігін елдің орталық аймағына көшіруге және Орталық индустриялық аймақты құруға шешім қабылдады. Тиімді егіншілік тәжірибелерінің арқасында, Силезия воеводствосы кішкентай болғанына қарамастан, азық-түлік өнімдерін көптеп өндірді. 1931 жылғы Польша халық санағына сәйкес, халықтың 92,3% поляк тілін ана тілі деп атады. Немістер 7%-ды, ал еврейлер бар болғаны 0,5%-ды құрады. Поляктар көбінесе ауылдарда тұрды (ауыл халқының 95,6%), ал немістер мен еврейлер қалаларды жақсы көріп, оларға басымдық берді (Польшаның Жоғарғы Силезия қалаларының халқының 12,9%-ы неміс тілді, әсіресе Катовицеде). Халық тығыздығы елдегі ең жоғары көрсеткішті құрады – 1 км²-ге 299 адам. 1937 жылдың 1 қаңтарындағы мәліметтерге сәйкес, провинцияның 27,9%-ын ормандық аймақтар құрады. Темір жол тығыздығы 100 км²-ге 18,5 км шамасында болды, бұл елдегі ең жоғары көрсеткіш. 1931 жылы сауатсыздық деңгейі халықтың 1,5%-ын құрады, бұл елдегі ең төменгі көрсеткіш еді.
The Silesian Voivodeship was one of the richest and best developed provinces of inter war Poland. It owed its wealth to rich deposits of coal, which resulted in the construction of numerous coal mines and steelworks. For this reason, this Voivodeship was crucial to Polish armaments production. However, its location on the border with Germany made it vulnerable. In the mid 1930s, the Polish government decided to move some sectors of heavy industry to the nation's heartland, creating the Central Industrial Region. Due to efficient agricultural practices, the Silesian Voivodeship also was a major producer of food, in spite of its small size. According to the 1931 Polish census, 92.3% of the population stated Polish as their mother tongue. Germans made up 7% and Jews only 0.5%. Poles lived mainly in the villages (95.6% of the population there), while Germans and Jews preferred cities (12.9% of Polish Upper Silesian cities' population was German, especially Katowice). Population density was the highest in the country at 299 persons per 1 km2. On 1 January 1937, forested areas made up 27.9% of the province. Rail density was the highest in the country at 18.5 km per 100 km2. In 1931, the illiteracy rate was the lowest in the country at 1.5% of the population.
Тарих
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Жоғарғы Силезияның болашағы туралы дау туды. Силезия аймағының бұл бөлігі ғасырлар бойы германизацияның ықпалынан ең аз зардап шекті. Халықтың көп бөлігі, әсіресе ауылдық жерлерде, славян тілдес болды. Олардың көпшілігі өзін поляк (көпшілік), ал азы – чех (азайшылық) деп санады. Қалғандары ешқандай ұлтқа берік байланыс сезінбеді; Войцех Корфантидің бағалауынша, бұл соңғы топ аймақтың жалпы халқының төрттен бір бөлігін құрады. Версаль шарты жергілікті халықтың Жоғарғы Силезияны Польшаға немесе Германияға қосуды шешуі үшін плебисцит өткізуді қарастырды. Плебисцит өткізілгенге дейін, Польшаны қолдаған екі Силезия көтерілісі болды. Үшінші көтеріліс плебисциттен кейін орын алды. 1921 жылғы 20 наурызда өткен плебисцит нәтижесінде Жоғарғы Силезия Польша мен Германия арасында бөлінді. Польша бөлігі Силезия воеводствосы ретінде қосылды. 1921 жылғы референдумнан кейін 1922 жылғы 15 мамырда Шығыс Силезия жөніндегі неміс-поляк келісімі (Женева конвенциясы) жасалды, ол Жоғарғы Силезияның конституциялық және құқықтық мәселелерін реттеді, өйткені оның бір бөлігі Польша аумағына айналды. Воеводство Польшаның ең дамыған экономикалық аймақтарының бірі болды. Оған 1920 жылғы 15 шілдедегі Польша Сеймінің заңымен автономия мәртебесі берілді. Бұл мәртебе 1926 жылғы мамыр төңкерісіне дейін сақталды, ол күшті және орталықтандырылған мемлекет пайдасына оны шектеуге бағытталған әртүрлі әрекеттерді бастады. Польшаға неміс басқыншылығынан кейін воеводство 1939 жылғы 8 қазанда таратылды, ал оның аумағы Неміс Жоғарғы Силезия провинциясына қосылды. Соғыс аяқталғаннан кейін аумақ Польшаның меншігіне қайтарылды, ал 1920 жылғы Силезия воеводствосына автономиялық өкілеттіктер берген заң 1945 жылғы 6 мамырдағы заңмен ресми түрде жойылды. Үлкен Силезия воеводствосы (бейресми түрде Силезия-Даброва воеводствосы, województwo śląsko dąbrowskie) 1950 жылға дейін, ол Катовице воеводствосы мен Ополе воеводствосына бөлінгенге дейін өмір сүрді. (Толық мәліметтер үшін Польша Халық Республикасының әкімшілік бөлінісіне қараңыз.)
After the First World War a dispute arose about the future of Upper Silesia. This part of the Silesia region was the least affected by centuries of Germanisation. The population was predominantly Slavic, especially in rural areas. Many of them considered themselves Poles (majority), and some Czechs (minority). The rest did not feel any strong connections to either of those nations; according to Wojciech Korfanty's estimations, this last group represented up to a quarter of the total whole population of the region. The Treaty of Versailles resolved that a plebiscite be conducted so that the local population could decide whether Upper Silesia should be assigned to Poland or to Germany. Before the plebiscite took place, two Silesian Uprisings supporting the Polish option had broken out. A third uprising occurred after the plebiscite. Based on the results of the plebiscite, which was held on 20 March 1921, Upper Silesia was divided between Poland and Germany. The Polish part was incorporated as the Silesian Voivodeship. After the referendum of 1921, the German Polish Accord on East Silesia (Geneva Convention) was concluded on 15 May 1922 and dealt with the constitutional and legal future of Upper Silesia, as part of it had become Polish territory. The voivodeship was one of the most economically developed parts of Poland. It had been granted autonomous status by an Act of the Polish Sejm dated 15 July 1920. That status was secure until the May Coup in 1926, which started various attempts to limit it in favour of a strong and centralised state. After the German invasion of Poland, the voivodeship was dissolved on 8 October 1939, and its territory was incorporated into the German Province of Upper Silesia. The territory returned to Polish possession at the end of the war, and the 1920 act giving autonomous powers to the Silesian Voivodeship was formally repealed by a law of 6 May 1945. An enlarged Silesian Voivodeship (unofficially called Silesia Dąbrowa Voivodeship, województwo śląsko dąbrowskie) continued in existence until 1950, when it was divided into Katowice Voivodeship and Opole Voivodeship. (For details, see Administrative division of the People's Republic of Poland.)
Саясат
Воеводство сыртқы және әскери саясаттан басқа ішкі мәселелерде кең ауқымды автономияға ие болды. Онда 48 депутаттан (1935 жылдан бастап 24) тұратын, демократиялық сайлау арқылы сайланған Силезиялық парламент болды. Дегенмен, заңнама Польша конституциясына сәйкес келуі тиіс еді. Воеводствоның өз ұлттық қазынасы – Силезия қазынасы (Skarb Śląski) болды. Салықтардың шамамен 10% ғана Польшаның ұлттық қазынасына аударылды. Әкімшілік басшысы Польша президенті тағайындаған воевода болды, ол орталық үкіметтің өкілі ретінде жұмыс істеді.
The voivodeship possessed wide autonomy in domestic matters excluding foreign and military policy. It had its own Silesian Parliament with 48 MPs (24 since 1935) elected in democratic elections. Legislation, however, had to be consistent with the Polish constitution. The voivodeship also had its own national treasury the Silesian Treasury (Skarb Śląski). Only around 10% of taxes were transferred to Polish national treasury. The head of the administration was headed by a voivode appointed by the president of Poland to act as a representative of the central government.