Кіріспе

Рустың көне норвег тіліндегі атауы Гардарики (ағылшын тілінде Gardariki немесе Gardarike) немесе Гардавельди – орта ғасырларда Русь жерлерін атау үшін көне норвегтер қолданған термин. «Гонгу Хрольф сагасы» бойынша, Hólmgarðaríki атауы (Новгород Русі үшін де қолданылған) Гардарикимен мағынасы бірдей болды, және бұл есімдер бірнеше көне норвег әңгімелерінде жиі алмастырылып қолданылды. Варангтар Русьтің негізінен солтүстік аймақтарымен байланыс жасағандықтан, олардың сагаларында Голмгард / Голмгардборг қаласы (көбінесе Новгородпен теңестіріледі) Гардарики астанасы деп есептеледі. Сагаларда айтылған Гардарикидің басқа да маңызды жерлері, әдетте, танымал тарихи қалалармен байланыстырылады: Алдейя / Алдейяборг (Ладога), Кёнюгардр / Кенюгардр (Киев), Паллтескья / Паллтескья (Полоцк), Смалескья / Смалескья (Смоленск), Сурдалар (Суздаль), Морамар (Муром) және Ростофа (Ростов). Варанг руналық тастарының кем дегенде жетісі, G 114, N 62, Sö 148, Sö 338, U 209, U 636 және Öl 28, Гардарда болған скандинавиялық ерлер туралы мәліметтер береді.

Этимология

Гардарики сөзі алғаш рет XII ғасырда исланд сагаларында кездеседі. Ол Гардар және ríki (империя, мемлекет, ел) сөздерінен туындаған болуы мүмкін, бұл скандинавиялық елдердегі мемлекеттерді құрудың X+ríki үлгісіне сәйкес келеді. Гарда – Гардардың жаттық жайы, сондықтан Garðaríki сөзін ағылшын тіліне "Гардардың мемлекеті" немесе "Гардардың империясы" деп аударуға болады. Гардар атауының өзі XII ғасырға дейін скальд өлеңдерінде, рун жазуларында және ерте сагаларда Скандинавияның шығысындағы, негізінен Новгород Русінде қоныстанған русь халқының жерлерін атау үшін қолданылған. Гардар – көне норвег сөзінің көпше түрі, ол 1) қоршау; 2) бекініс; 3) аула; 4) сот; 5) шаруашылық; 6) ауыл үйі деген мағыналарды білдірсе, ал оған туысқан көне орыс сөзі городъ 1) қоршау; 2) бекініс; 3) далалық қорғаныс құрылысы; 4) елді мекен деген мағыналарды білдіреді. Бұл сөздердің бұрынғы мағыналарының ("қоршау, бекінілген орын") үйлесуіне байланысты, garðr және городъ бір кезде бірдей мағынаны білдіруі мүмкін. Сондықтан кейбір зерттеушілер Гардарды скандинавтардың Любша мен Ладогадан Волхов өзені арқылы басқа славян жерлеріне сапарлағанда кездесетін ежелгі русь қалаларының жалпы атауы деп түсіндіреді. Ал Гардарики топонимі "қалалар елі" немесе "қалалар әлемі" деген мағынаны білдіруі мүмкін.