Кіріспе
Балық түрлері
Ұзын мұрынды гар (Lepisosteus osseus), сондай-ақ ұзын мұрынды гарпик немесе билли гар деп те аталады, Lepisosteidae тұқымдасына жататын сүйекті балық. Бұл туыс Солтүстік Америкада шамамен 100 миллион жылдан бері кездесуі мүмкін. Гарлардың сүйекті балықтардың алғашқы тобы екендігі айтылады, себебі олар спиральды клапан ішегі сияқты кейбір алғашқы белгілерін сақтап қалған, бірақ олар толық дамымағандықтан алғашқы емес. Оның денесі зәйтүн жасылдан көк түске дейін, торпеда тәрізді пішіндес, ганоид қабыршақтармен жабылған, бас ұзындығынан үш есе ұзын, ине тәрізді мұрынға ұқсайтын созылған жақтары және жоғарғы жағындағы әр жақта көптеген өткір, конус тәрізді тістері бар. Олар көбінесе тұщы сулы көлдерде, жағалауға жақын тұзды суларда, батпақтарда және өзендер мен арналардың ағысы баяу жерлерінде мекендейді. Олар ауа мен суды бірдей тыныс ала алады, бұл оларға оттегі аз су ортасында өмір сүруге мүмкіндік береді. Ұзын мұрынды гарлар Солтүстік және Орталық Американың шығыс жағалауында кездеседі және АҚШ-тың батысында Канзас, Техас және Оңтүстік Нью-Мексикоға дейін таралған. Олар Нью-Мексикода кездесетін Lepisosteidae тұқымдасының жалғыз түрі. Олардың популяциясы тұрақты және ареалдарының ішкі бөліктерінде кейбір аймақтарда көптеп кездеседі. Эзокс (Esox) деген туыс атауы кейіннен Лепизостеус (Lepisosteus) – жұқа шұбарлар туысына өзгертілді. Ұзын мұрынды гардың ғылыми атауы – Lepisosteus osseus (Линней, 1758) – грек тіліндегі "lepis" (қабық) және латын тіліндегі "osteos" (сүйек) сөздерінің қосылуынан пайда болған. Соңғысы гарларды жыртқыштардан қорғайтын сүйек тәрізді, ромбоид пішіндес ганоид қабыршақтарын білдіреді. Гарларды алғашқы балықтар деп атау олардың ұзақ уақыт бойы өмір сүргенін білдіреді, миллиондаған жылдар бойы морфологиялық жағынан жетілген күйге жеткен, бірақ жануар толық дамымағандықтан алғашқы емес.
Тарату
100 миллион жыл бұрын (Мя) өмір сүрген осы туыстың қазба қалдықтары Африка, Азия, Еуропа, Солтүстік Америка және Оңтүстік Америкада табылды. АҚШ-та қазіргі түрлердің қазба қалдықтары плейстоцен дәуіріне жатады, олар Канзас штатының Мид округіндегі Кингсдаун формациясында және Ирвингтон кезеңіне (1,8–0,3 млн жыл бұрын) дейін табылған. Ұзын мұрынды гарлар Орталық Америкада, Кубада, Солтүстік Америкада және Исла-де-ла-Хувентуд аралында кездеседі. Ұзын мұрынды гарлар АҚШ-тың шығыс жартысындағы тұщы суларда жиі кездеседі, бірақ кейбір гарлар 31 п.п.т. дейін тұздылығы бар суларда да табылған. Олардың микроортасы құлаған ағаштар, тас шұңқырлары және өсімдіктердің жанындағы аймақтардан тұрады.
Экология
Ұзын мұрынды гардың ең көп кездесетін жемі - кішкентай балықтар, кейде жәндіктер мен ұсақ қабықтылылар; олар көбінесе түнде қоректенеді. Ересек L. osseus түрлерін зерттеулердің көпшілігінде, тамақтың басым бөлігін түрлі жандар құрайды, ал басым жем түрлері орналасқан жерге қарай өзгереді. Тексома көліндегі жас гарлар үшін ішкі күміс балықтар ең көп таралған жем болды, олардың үлесі тамақтың 84% құрады, ал ойын балықтары тамақтың 1% азын құрады. Флоридада олардың тамағы негізінен балықтан тұрады, оның ішінде шыршалы алабұқа, бұқа балық және кішкентай көк алабұқа ерекше көзге түседі. Миссуриде балықтар тамақтың 98% құрайды, ал ең көп таралған жем – балықтардың тіршілігі. Кейбір көлдерде ересек ұзын мұрынды гарлар көп мөлшерде күнбалық жейді. Менхадендер – L. osseus түрінің сортаң суға қарай, түстен кейін және кешке баюс аузына жылжуымен байланысты жағалау аймақтарындағы маңызды тағамдық көз. Содан кейін олар таңертең тұздылығы төмен суға қайта оралады. Олардың басты бәсекелестері – басқа гарлар, және көбінесе үлкен гарлар кішкентайларын жейді. Тарихи тұрғыдан алғанда, жергілікті американдықтар мен алғашқы отарлаушылар ұзын мұрынды гарды маңызды тағамдық көз ретінде пайдаланған. Уақыт өте келе, ұзын мұрынды гарлар тағам ретінде емес, спорттық балық ретінде танымал болды, бірақ кейбір адамдар гар етін деликатес деп санайды. Ересек ұзын мұрынды гарлар су ортасындағы ең жоғары деңгейдегі жыртқыштар саналады және олардың аз ғана жауы бар, оларға адамдар және олардың оңтүстік шекарасында американдық аллигатор жатады. Олар ең осал жас кезінде жыртқыштардың шабуылына ұшырайды, оларды басқа гарлар, үлкен балықтар, жыртқыш құстар, бақалар және су жыландары жейді.
Өмірбаян
Ұзын мұрынды балықтардың өмір сүру ұзақтығы әдетте 15–20 жылды құрайды, ең жоғары тіркелген жасы 39 жылға жетеді. Осы ұзақ өмір сүру мерзімі аналық балыққа шамамен 6 жасында жыныстық жағынан жетілуге мүмкіндік береді. Еркек балықтар 2 жасқа келгенде жыныстық жағынан жетіледі. Ұзын мұрынды балықтарда жыныстық диморфизм байқалады; аналықтары дене ұзындығы, салмағы және қанаттарының ұзындығы бойынша еркектерден ірілеу болады. Олардың жұмыртқа саны әдетте 30 000-ға жуық, бұл аналық балықтың салмағы мен ұзындығы арақатынасына байланысты; салмағы зор аналықтар көбірек жұмыртқа туады. Олар сәуірдің соңынан шілде айының басына дейін белгілі температурада шағылысады. Жұмыртқаларының қабығы уытты және жабысқақ болып келеді, бұл олардың субастраттарға жабысуына көмектеседі, және олар тастарға, тасты суға, өсімдіктерге немесе шабақ балықтарының ұяларына жұмыртқалайды. Жұмыртқадан шабалқы шығу мерзімі 7–9 күнге созылады; жас балықтар өмірдің алғашқы жазында өсімдіктер арасында болады. 1900 жылдардың басында ұзын мұрынды балықтар зиянды жыртқыштар деп есептелді. Осы сипаттамадан кейін көп ұзамай, балықтар популяциясын азайту әдістері әзірленді. Олардың санының азаюының себептері – шамадан тыс балық аулау, мекендеу ортасының жойылуы, бөгеттер, жол құрылысы, ластану және адамның су экосистемасына тигізген басқа да зиянды әсерлері. Ұзақ өмір сүру мерзімі және кеш жаста жыныстық жетілуіне байланысты, олардың көбеюіне әсер ететін факторлар оларды сақтауда маңызды мәселе болып табылады. Шамадан тыс балық аулау осы балық түрі үшін үлкен мәселе, әсіресе балықтар жыныстық жетілуге жетпеген кезде, себебі аналық балықтар шамамен 6 жасқа дейін жыныстық жағынан толық жетілмейді.